Жанталас (Есенберлин)
Өте қысқаша мазмұны
Жоңғар қақпасының етегі, қазақ даласының шығысы. Болжам бойынша XVIII ғасырдың басы. Қытай императоры қазақтар мен жоңғарларды бір-бірімен соғыстырып, әлсіреткен соң екі елдің жерін де басып алып, Ресеймен бөліспек болды.
Көп ұзамай жоңғар әскері қазақ жеріне басып кірді. Ел босып, Түркістан қаласы құлады. Осы кезде Кіші жүз ханы Әбілқайыр жаудың жағдайын барлап жүрді.
Онымен бірге жүрген Бұқар жырау жас түйеші Әбілмансұрдың тегін адам емес екенін сезді.
Әбілмансұр өзін құлдықтан құтқарған адамды құпиясын білгені үшін өлтіріп, атасының атымен Абылай деп атана бастады.
Қазақ жасақтары жауды бірнеше рет жеңгенімен, хандар арасындағы алауыздық бұл жеңістерді баянды етпеді. Әбілқайыр Ресей қол астына кіріп, соның көмегімен үш жүзді біріктіргісі келді. Бірақ қолдау ала алмады да, ақыры бір сұлтанмен шайқаста қаза тапты.
Абылай жоңғарлар мен Қытай әскеріне қарсы соғысып, Қоқанды жеңді, Ташкентті алды. Бұқар жырау оның қаталдығы мен жазықсыз қан төгуін сынап отырды. Пугачёв көтерілісі кезінде ел наразылығы күшейген соң, Абылай ордасын Түркістанға көшірді.
1781 жылы қартайған Абылай ауыр науқастанды. Өлер алдында ол Бұқар жыраумен сөйлесіп, ұрпағына ел бірлігін сақтауды, Ресеймен сөз арқылы келісуді өсиет етті. Жырау өкінішін сұрағанда, хан былай деді:
— Өкінішім, — деді Абылай күрсініп. — Өз басымның өкініші... Үш жүздің басын қоса алмадым; аз елге хан болдым. Қазаққа мал емшегін емізгенмен, жер емшегін емізе алмадым.
Көп ұзамай хан қайтыс болды. Оны Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи мешітіне жерледі, ал Бұқар жырау Сарыарқаға қайтты.
Бөлімдер мен тараулар бойынша толық шолу
Пролог, бөлімдер, тараулар мен эпилогтың тақырыптық атаулары — редакциялық: түпнұсқада бөлімдер мен тараулар атаусыз, тек нөмірленген.
Пролог. Сойқан сайындағы шайқас: Канси боғдыханның қазақ елін жою жоспары
Қазақ даласын шығыс пен оңтүстіктен биік таулар қоршап жатты. Таулар аласарып, кең далаға жол ашқан өткелмен өткен басқыншы қолдар талай елді күйреткен еді. Жоңғар қақпасының етегіндегі Сойқан сайда Қытай мен қазақ әскерлері бір апта бойы соғысты. Екі жақ та ауыр шығынға ұшырағанымен, ешқайсысы басым түсе алмады. Сегізінші күні майданға келген Қытай билеушісі өз әскер басынан жағдайды сұрады. Қолбасшы қаза тапқандар көп екенін айтқанда, билеуші оны сөкті: мақсаты қазақтармен ұзақ соғысу емес, оларды ойраттармен шайқастырып әлсірету болатын.
Екі жұрт бірін-бірі ала алмай, әбден әлсіреп, енді тентіреп кетуге айналғанда, сен бір бүйірден шыға кел де, екеуін екі бүктей салып, бос қалған жерін басып ал...
Ол әскер басын ойраттарға қарсы жіберді. Кейін қазақ даласының оңтүстігін Қытайға, солтүстігін Ресейге бөліп, қазақ халқын жоюды көздейтінін ашық айтты.
Бөлім 1. Жоңғар шапқыншылығы мен «Ақтабан шұбырынды»
Тарау 1. Жоңғар хандығының күшеюі: Түркістанның қоршалуы мен құлауы
Жайылымға мұқтаж батыс моңғол тайпалары құрған Жоңғар хандығы қазақ жеріне барған сайын қауіп төндірді. Оның билеушісі Сыбан Раптан болды. Қытаймен соғысып жүрген ол әскерін күшейтіп, қазақ даласына шабуыл дайындады. Тұтқынға түскен швед офицері жауынгерлерге жаңа тәсілдерді үйретіп, зеңбірек құюға көмектесті. Қазақ ханы болған Тәуке бұл қатерді ерте байқап, Ресеймен байланыс орнатуға және елдің ішкі тәртібін нығайтуға ұмтылған еді.
Тәуке өлгеннен кейін билікке келген хан Ресейден жоңғарларға қарсы одақ сұрады. Ресей сауда мен достыққа келіскенімен, бірлесіп соғысудан бас тартты. Қазақ жүздерінің басшылары өзара тартысты тоқтата алмады. Осыны пайдаланған жоңғар қолбасшылары әскерін жеті бағытқа бөліп, ауылдардың көшуі қиын болатын көктемде Жетісу мен Түркістанға аттанды. Жетісудағы ауылдар талқандалып, жұрттың бір бөлігі қырылды, бір бөлігі тұтқынға түсті.
Түркістан билігін Тәукенің тәрбиесін көрген қатыгез сұлтан тартып алды. Жоңғар әскері жақындағанда ол қаланы қорғауға қалмай, ұлын сонда тастап кетті. Қаракерей батыры қала халқын мешіт алдына жинап, қорғанысты басқаратын еріктіні тапты. Соғыс көрмеген сұлтан ұлы сол батырға көмектесуге келісті. Жиналған жұртқа Қаракерей батыры бірліктің қажет екенін айтты:
— Ал, халайық! Келе жатқан осал жау емес, — деді. — Елімізді, жерімізді ақтап қалу үшін бізден жүректілік табылар, тек бірлік керек. Түркістанды жауға берсеңдер, қазақ елінің шаңырағы құлап жерге түскені.
Шапқыншылықтан босқан ел аштық пен ауыр көшті бастан кешті. Бұл қасірет «Ақтабан шұбырынды» аталды. Түркістан қорғаушылары бірнеше шабуылды қайтарғанымен, жеті күндік құмды дауыл құдықтарды көміп тастады. Сусыз қалған қала берілді.
Тарау 2. Хақназар ханның тағдыры мен Сауранның қорғанысы
Елдің ауыр жағдайына алаңдаған Кіші жүз ханы Әбілқайыр хан барлау сапарында түйешілердің үйіне тоқтады.
Онымен бірге жүрген Бұқар жырау елдің неге бытырағанын бұрынғы хандардың тағдыры арқылы түсіндірді. Ол үйдегі жас түйешінің де тегін адам емес екенін сезді.
Жырау әңгімесіндегі Хақназар хан әлсіреген елді қайта біріктіруге тырысқан еді. Ол ноғайлылармен бітім жасап, олардың атты әскерінің көмегін алуға келісті.
Бітім тойы кезінде Хақназар егіз ұлы мен қайын атасының опасыздықпен өлтірілгенін естіді. Кек алуға шыққан хан кейінгі шайқаста қаза тапты. Жырауды тыңдаған жас түйеші Әбілмансұр еді.
Әбілмансұр өзінің тегін білетін құлды өлтіргенін теріске шығармай, енді атасының атымен Абылай аталатынын айтты. Сол уақытта Сауранға шегінген түркістандықтар жоңғар қоршауына төтеп берді. Зеңбірекпен атқыланған қамал күзгі суық түскенше берілмеді; жау ақыры шегінді. Жырау қорғанушыларға ел болып қалу үшін күресу қажет екенін еске салды:
Қазақ халқының алдында бір ғана жол бар. Ол — қан майданда баяғы бабаларынша аянбай шайқасу. Сол шайқаста жан беру, не ел болып, елдігін сақтап қалу. Басқа жол жоқ.
Кейін қазақ жасақтары Бұланты мен Аңырақайда жеңді. Бірақ хан сайлауынан туған дау кезінде екі үлкен қол кетіп қалып, жеңісті жалғастыру мүмкін болмады.
Бөлім 2. Ресеймен жақындасу дәуірі
Тарау 1. Бөгенбай батыр мен Тәуекел ханның тағдырынан алынған сабақ
Жоңғарға қарсы жорықтарын еске алған батырлардың бірі Қанжығалы Бөгенбай батыр еді. Ол бұрын жекпе-жекте жеңе алмаған жоңғар ноянды бес жылдан кейінгі үлкен шайқаста ауыр жаралады. Ноянды өзіне бәсекелес туысы өлтірді, ал ел арасында оның қазақ қолынан қаза тапқаны айтылды.
Бұқар жырау батырға халық қолдамаған басқыншылық жорықтың ақыры қалай біткенін айтып, Тәуекел ханның тарихын баяндады. Хақназар өлген соң елге оралған Тәуекел жұртты біріктіріп, оңтүстік қалаларға жорық әзірледі. Ол Ресеймен де тіл табысуға ұмтылған еді.
Тәуекел көз тіккен қалаларды билеген Абдолла хан өз ұлымен араз болатын. Қазақ ханы осы алауыздықты пайдаланбақ болды. Бірақ жорық алдында жырау мен екі батыр оған жұрттың бөтен жер үшін қан төккісі келмейтінін жеткізді. Хан батырларды әуелі тұтқындап, кейін босатты. Ташкент түбінде қала тұрғындары қазақтарға қақпа ашты, ал қос батыр жау қолының сыртынан соқты. Бұхар ханы ауыр жараланып, қазақ жасағы Самарқантты да алды.
Тәуекел қаланы қиратуға тыйым салды. Соған қарамастан көп жауынгер жат жерде соғысуды жалғастырмай, үйіне қайтты. Кейін хан қайта қол жинап, Бұхарды қоршады. Аптап ыстық, азық тапшылығы мен ауру әскерін әлсіретті; өзі жараланып, Ташкентте жау қоршауында қалды. Оны құтқаруға жеткен батыр қаза тапты. Жесір ханым Тәуекелдің сауыты мен дулығасын киіп, әскер алдына шыққанда жауынгерлер қайта жігерленді. Жырау халықтың жорыққа қарсылығын былай жеткізген еді:
— Бізге бөтен елдің жері керек емес деп жатыр жұртың. Бұхар, Самарқантты аламыз деп — халықтың қанын төгу қиянат, хан мен сұлтандардың бұл әділетсіз жорығын қостамауымыз керек.
Көмекке келген жасақ жауды шегіндіргенімен, Тәуекел жарасынан қаза тапты. Бұқар жырау осы тағдырды еске салған соң, Бөгенбай өзіне шақыру жіберген Әбілқайырдың ордасына баруға шешім қабылдады.
Тарау 2. Әбілқайыр мен Барақ сұлтанның қақтығысы: Нұрбикенің сатқындығы
Әбілқайыр ордасына шақырған қарсыластарының бірі Барақ сұлтан еді. Ресейдің қазақ жұртын қарамағына алу туралы жарлығынан кейін де шекарадағы шабуылдар тоқтамаған. Барақ ханның Ресейге арқа сүйеуіне қарсы болып, жоңғар елшісімен бірге келді.
Барақ салынатын Ор бекінісі қазақ жерін қорғаудан гөрі хан билігін нығайтады деп айыптады. Әбілқайыр өз билігін күшейткісі келетінін жасырмады, бірақ оны үш жүзді біріктірудің жолы санады. Екі жақтың дауы қарулы қақтығысқа ұласа жаздағанда, Бөгенбай мен оның серігі халықтың тағдырын ескеруді талап етті. Ханның жас тоқалы қонақтарды асқа шақырып, жанжалды уақытша тоқтатты.
Кеңес қайта басталғанда, Әбілқайыр Ресейден өзге тірек көрмейтінін айтты. Жоңғар елшісі қазақ батырларын өз жағына шығарып, Ресейге қарсы аттанатынын мәлімдеді. Ол қара халықтың қырылуына бейжай қарап, Қытайдан зеңбірек алмақ екенін де білдіріп қойды. Бұл сөз Бараққа да ұнамады. Хан мен сұлтан Ресей елшісіне берілетін жауапқа келіспеді. Жоңғар елшісі шабуылмен қорқытып кеткен соң, Барақ та ордадан аттанды.
Әбілқайыр өз батырына жоңғар елшісін түнде өлтіруді бұйырды. Кінәні Бараққа аударуға болатынын да есептеді. Алайда жас тоқалы ханның құпиясын Бараққа жеткізді. Шабуыл кезінде елшінің бірнеше серігі қаза тапты, өзі қарсылық көрсетіп үлгерді. Барақ жеткен соң шабуылдаушылар шегінді. Жоспары бұзылғанын білген Әбілқайыр сатқындық жасаған тоқалын өлтірмей, жасауымен әкесінің ауылына қайтарды.
Жалғыз қалған хан Ресей көмегімен үш жүзді біріктіру үмітін ойлады, бірақ бекіністің елге зиян әкелуі мүмкін екенін де сезді. Көп ұзамай шабуылда қаза тапқан жігіттің анасы оны баласының өліміне кінәлады. Хан ашумен әйелге итін айдап салғанымен, оны қорғаған адам итті өлтірді. Кейін Әбілқайыр ананың қайғысын түсініп, халық алдындағы беделінің төмендегенін мойындады.
Тарау 3. Ресей ықпалының күшеюі мен Әбілқайыр ханның қазасы
Қазақ билеушілері Ресейге бағынуды көбіне оның қорғанына кіру деп түсінді. Ресей болса бекіністер тұрғызып, әскер мен қоныс аударушылар әкелді. Сауда кеңейгенімен, жайылым тарылып, жер дауы күшейді. Орта жүздің жаңа ханы Түркістанды қайтару үшін жоңғар билеушісімен жақындаспақ болды; Бұқар жырау бұған қарсы шықты. Әбілқайыр да Ресейден күткен жайылым мен әскери қолдауын ала алмады.
Ордағы үлкен кеңес алдында Әбілқайыр Орта жүз ханының ойын білмек болып хатшысын жіберді. Ресей губернаторы қонақтарына әскери жаттығу мен зеңбіректерді көрсетті. Оңаша кездескен Әбілқайыр одан қарсыласына қарсы үш мың сарбаз және аманаттағы ұлын қайтаруды сұрады, бірақ екі өтініші де орындалмады. Кеңесте Ресей өкілдері жоңғарлардың қазақтардан салық пен аманат алу талабын қабылдамады. Соған қарамастан Жайық бойындағы қазақ көшін шектеді.
Ресей әкімдері Әбілқайыр ордасына кеңесші жіберіп, ханның ойын бақылауға кірісті. Орта жүз ханы болса жоңғар билеушісінің Түркістанды қайтарамын деген уәдесіне сеніп, ұлын аманатқа берді. Жоңғар әскері жақындап, Ресей Жайық жайылымын шектеген кезде, халық екі тараптың да қысымын сезінді. Хандардың таңдауларынан көңілі қалған жұрт батырларға ерді. Кейін екі хан да сыртқы тіректерінен күткен нәтижеге жете алмады.
Ресей губернаторы Әбілқайыр мен Барақтың араздығын өз пайдасына қолданбақ болды. Әбілқайыр Петербургтен қайта көмек іздеді. 1748 жылы Орға келген Ресей елшісімен келісіп, аманаттағы бір ұлын қайтарды; орнына екінші ұлы қалды. Хан патшаға адал қызмет етуге уәде беріп, еліне аттанды. Жолда Барақ қолына өткен көшті қайтармақ болып, шағын жасағымен оны қуды. Өзен бойындағы шайқаста Барақтың ұлы Әбілқайырды аттан түсірді, ал Барақ оны қанжармен өлтірді.
Бір жылдан соң Ресей патшасы Әбілқайырдың ұлын Кіші жүз ханы етіп бекітті. Әбілқайыр үш жүзді бір билікке біріктіре алмай кетті. Оның Ресейге сүйеніп елді қорғау әрекеті қазақ билігінің ұзақ жылдарға созылған жаңа саяси бағытына айналды.
Бөлім 3. Абылай ханның дәурі
Тарау 1. Абылайдың көтерілуі: Есім ханның сабағы мен Телікөл жорығы
Жоңғар тұтқынынан оралған Абылайдың беделі үш жүзге тарады, бірақ кейбір рулар оған бағынбады. Ол ұлының тойы арқылы солармен жақындасуды көздеді. Бұқар жырау оған бұрынғы бір ханның тағдырын айтып берген еді: хан өзін де, батырын да сүйген жесір әйелге бола қолбасшысын зынданға салдырған. Әйел қашып кетті, ал оны қорғаған басқа батырға хан өлім жазасын бұйырды. Жырау араласқан соң ғана батыр босатылды. Бұл оқиға Абылайға билік жүргізгенде ашуды тежеп, елмен санасу керегін еске салды.
Той алдында бір рудың бес мыңдай жігіті Абылай ұстатқан адамның өлімі үшін ауылға жақындады. Қолындағы аз жасағымен қақтығыспаған сұлтан шегініп, ауыл адамдарын қонақтарды қарсы алуға қалдырды. Кейін өзі жаяу келіп, өлген адам үшін құн төледі де, бітімге жетті. Жоңғарлардың жаңа шабуылға әзірленіп жатқаны белгілі болғанда, Абылай батырлармен кеңесіп, қазақ қолын Телікөлге жинауды ұйғарды. Бұқар жырау Ресей бекіністері салынып жатқанын да ұмытпауға шақырды.
Абылай ел ішін аралап, отыз мыңнан астам сарбаз жинады. Сол кезде оның Ресейге арқа сүйеуіне алаңдаған жырау шығыс пен батыстағы ірі державалардың екеуінен де сақ болуды ескертті. Абылай әзірге жақын қауіп жоңғар шабуылы екенін айтты. Телікөлге жиналған қолды үш бағытқа бөлуді жоспарлады: Бөгенбай Созаққа, тағы бір қол Сыр бойына, өзі негізгі күшпен Түркістанға аттанбақ болды. Жыраудың екі тараптан келетін қатер туралы ескертуі мынадай еді:
— Бар сенгеніміз сенсің, Абылай! Оң жағыңдағы тұңғиықтан құтыламын деп, сол жағыңдағы шыңырауға құлап кетіп жүрме. Шүршіттің ызғарынан қорқып, орыс патшасының қолтығына кірдім деп ант-су іштің.
Абылай күткен, бірақ Телікөлге кешіккен жауынгер Батыр Баян еді. Ол тұтқынға түскен жоңғар қызына ғашық болғанымен, қыз оның жас інісін сүйіп қалды. Баян екеуінің қосылуына келісті. Алайда қыз өз еліне қайтып, анасынан бата алғысы келетінін айтып, жігітті бірге кетуге көндірді. Оларды қуып жеткен Баян ашу үстінде екеуін де садақпен атып өлтірді. Соңғы тілектерін орындап, қатар жерледі де, қазаларына өзі де қайғырды.
Жорықта қазақтар жоңғар зеңбіректерінен ауыр шығынға ұшырады. Бір батырдың қызы жау шебіне қарай шапқанда, сарбаздар соңынан еріп, зеңбіректерді басып өтті. Екі айдан соң жоңғар қолбасшысы бітім сұрады. Бірақ Абылай жеңістен кейін ұлының, көп ұзамай тағы бір батырдың қаза тапқанын естіді. Қайғыдан жатып қалған оны ел алдындағы міндетін айтқан билер мен жыраулар қайта тұрғызды.
Тарау 2. Қытай басқыншыларына қарсы күрес пен Батыр Баянның қазасы
Жоңғар мемлекеті құлағаннан кейін Қытай әскері қазақ жеріне жақындады. Іле бойында Абылай жаудың бір қолын бірнеше рет шегіндірді, бірақ оған екінші үлкен қол қосылуға келе жатты. Бұқар жырау қазақтарды бірігуге шақырды. Бір шайқаста қазақ жасағының қанаты шегінгенде, Абылай сарбаздарын өзі бастап, жауды тойтарды. Келесі ұрыста жырау жараланып елге қайтарылды. Сол күні белгісіз мерген Абылайдың қалпағын атып түсірді; жебеге байланған хат оның қасындағы күзетшілердің бірі қастандық жасамақ екенін ескертті.
Түнде Қоқан билеушілері астыртын жіберген күзетші Абылайға пышақ ала ұмтылды. Ханның ақ бурасы оны таптап өлтірді. Ескерту хатын жазған мылқау атқосшы екені анықталғанда, Абылай оны хатшы етіп алды. Көп ұзамай Қытайдың екі қолы бірікті. Абылай жау шығынын толтыра алатынын, ал қазақ үшін әр сарбаздың қымбат екенін айтып, әскерді Көкше теңізге дейін шегіндіруге шешім қабылдады. Соңғы шепті қорғауды Баянға тапсырды. Кеңестегі кесімін ол былай білдірді:
— Жә, жетер! — деді ол ақырғы кесімін айтып, — қазақ елінің тағдырын көкпарға салатын заман емес. Көкше теңізге дейін шегінеміз. Одан әрі бармаймыз. Ал шегінген әскерге қалқан боп, өз жігіттерімен бір батыр қалсын!
Тасып кеткен өзен шегінген қолдың жолын бөгеді. Жыраудың жігерлендіруімен Баян бірінші болып суға түсті, бүкіл әскер оның соңынан аман өтті. Қытайдың негізгі күші басқа жақтағы көтерілісті басуға қайтты. Баян қалған қуғыншыларға түнде шабуыл жасады. Үш жүздей серігін жоғалтқан соң, олардың денесін жау қолында қалдырмау үшін екінші рет ұрысқа кірді. Бұл жолы өзі найза жарасынан қаза тапты. Жауынгерлердің бірі оның денесін қоршаудан алып шықты.
Абылай қалған қолды аман алып келгенімен, Баянның өлімі елді азаға батырды. Оның Қытай жақтан келген дәруішпен жасырын кездескені кейін белгілі болды. Шегіну жөніндегі есебінде әскерді сақтау ғана емес, сыртқы қауіп арқылы үш жүздің бірлігін күшейту де бар еді. Кеңес Қытаймен келіссөз жүргізіп, көктемге жаңа қол жинауды ұйғарды. Кейін Қытайдан қауіптеніп өзге жаққа көшуге қамданған бір рудың ақсақалымен Бұқар жырау сөйлесті. Ақсақал елінде қалуға келісті.
Тарау 3. Абылайдың хан сайлануы: Қоқанмен қақтығыс пен Пугачев көтерілісі
Телікөлде үш жүздің игі жақсылары Абылайды Үлкен Орда ханы етіп сайлады. Қоқанмен байланысып, оның билігінен кетуге ұмтылған ру басшыларын ол тұтқындап, өлім жазасына бұйырды. Бұқар жырау елді қан төгіп біріктіру мүмкін емесін айтты. Сол кезде Қоқан ханының үлкен әскермен келе жатқаны хабарланды. Абылай тірі тұтқындарды босатқанымен, бес басшы өлтіріліп қойған еді. Ол батырларды жинап, Қоқан қолын негізгі шебінен алыстату үшін қазақ даласына қарай алдап шегінуді ұйғарды.
Қоқан әскері шегінген қазақ жасақтарының соңынан кеткенде, Абылай шағын қолмен Ташкентке жетіп, қаланы алды. Бұқар жырау маңайдағы қазақ ауылдарын оның жағына шығуға көндірді. Ташкенттен айырылған Қоқан билеушісі бітім сұрап, соғыс шығынын өтеуге және өз қарамағындағы қазақ руларынан алым-салық алмауға келісті. Жеңіспен оралған қолды қарсы алған жас қыздың хан ордасына барғанын білген ағасы оны садақпен өлтіріп, ханға да оқ кезеді. Мерген ағасын атып тоқтатты.
Абылай ағалы-қарындасты қатар жерлеуге бұйырды. Бұқар жырау онымен билік пен халық алдындағы жауапкершілік туралы сөйлесті. Ол ру басшыларын өлтіруді, қырғыз ауылдарына жасалған жорықтарды және жазықсыз адамдардың қанын төгуді сынады. Абылай қаталдығын елді біріктіру және жаудан қорғау қажетімен түсіндірді. Жырау зорлықтың зардабы ұмытылмайтынын ескертті. Абылай сонымен бірге көшпелі тұрмыс қана елді сақтай алмайтынын айтып, қазақтардың егін егіп, қала салып, кен өндіруін қалады.
Ресейде Пугачев көтерілісі басталғанда, Абылай шекара бекіністеріндегі жағдайды өз пайдасына пайдалануды ойлады. Көтерілісшілерге қосылуға шақырған хатты таратпақ болған қызметшісі ұсталып, азапталып өлтірілді. Оның ұлдары мен басқа жігіттер көтерілісшілерге қашты. Кейін Абылай Ресей офицерлерімен бірге көтеріліске қосылған қазақтар мен солдаттарды ұстауға қатысты. Көтерілісшілерге көмектескен ауылдарға жорық жасалып, көптеген адам жазаланды. Бұқар жырау бұл әрекеттерге қарсы болды.
Қудалау күшейген сайын қазақ жігіттері Абылай қолына келудің орнына көтерілісшілерге кете берді. Ханға наразылық өскенде, ол ордасын Түркістанға көшіруге шешім қабылдады. Бұқар жырау көшке қосылмай, Көкшетауда қалды. Абылай тұрмысы ауырлаған халықтың бүлікке ергенін мойындап, оңтүстікке аттанды. Жырау алыстап бара жатқан хан туын үнсіз бақылап қалды.
Эпилог. Абылай ханның соңғы күндері мен ұрпаққа қалдырған өсиеті
1781 жылы Түркістан өлкесін қуаңшылық жайлады. Жетпістен асқан Абылай хан осы кезде ауыр сырқаттанып, төсек тартып жатты. Дерті бірнеше жыл бұрын Бөгенбай батырдың қазасын естігеннен кейін басталған еді. Сол тұста ол Ресей патшайымынан өзін бүкіл қазақтың ханы ретінде бекітуді сұраған, бірақ тек Орта жүздің ханы ретінде танылған. Бөгенбайдың өлімін естіген соң Түркістанға ел жинап, құран оқытты. Ауруы содан бері мезгіл-мезгіл қайталап, соңғы айларда оны мүлде әлсіретті.
Өлер алдында Абылай жанындағы Бұқар жыраумен сөйлесті. Ол хандыққа елді өзі көздеген жолға бастау үшін ұмтылғанын, бірақ бірлікті сақтау жолында күш қолданғанын мойындады. Ұрпағына ең алдымен қазақтың бірлігін сақтауды өсиет етті. Шығыстан келген жауға жер бермеуге тырысқанын, ал Ресеймен соғыспай, келіссөз жүргізгенін айтты. Ұрпақтары да патшамен найза емес, сөз арқылы тіл табыссын деді. Үш жүзді толық қоса алмағаны оның үлкен өкініші болды.
Абылай қазақты мал бағумен қатар егіншілікке кеңінен үйрете алмағанына да өкінді. Қартайғанда өз қолынан қаза тапқан адамдарды, соның ішінде өзін бір кезде құтқарған құлды есіне алып, бұрынғы қаталдығына күмәнданды. Ол Бұқардан күнәсінің көптігін сұрады, бірақ жауап естімей қайтыс болды. Үш жүз аза тұтып, ханды Түркістандағы Қожа Ахмет Яссауи мешітіне жерледі. Бұқар жырау Сарыарқаға қайтты. Кейін қарапайым халық хан-сұлтандар билігі мен Ресейдің отарлық қысымына қарсы өз күшімен жол іздей бастады.