Жанталас (Есенберлин)/2-бөлім/2-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Жоңғар шапқыншылығы кезінде қазақ жасақтары Бұланты бойында, Қошқарата мен Боралды маңында жеңіске жетті. Қабанбай мен Баян бастаған қолдар да жауды бірнеше рет тойтарды. Бірақ бұл жеңістер жоңғар әскерін күйретуге жетпеді, ал оның ар жағында Қытай билеушілерінің қатері тұрды.
Кіші жүз ханы Әбілқайыр елді қорғаудың жолын Ресейден іздеді. Ол патшалыққа бірнеше мәрте хат жазып, көшіп-қонуға және сауда жасауға рұқсат сұрады. 1731 жылы Анна Иоанновна қазақ жұртын қарамағына алу туралы жарлық шығарды. Алайда башқұрттар мен Еділ қалмақтарының шабуылы тоқтамады, қазақ билеушілерінің бір бөлігі хан саясатына қарсы шықты.
1734 жылы Әбілқайыр Ырғыз бойындағы ордасына Барақ сұлтанды, Бөгенбай мен Тайман батырларды шақырды. Ресей елшісі Тевкелевтің қайта келе жатқаны белгілі еді. Барақ қарулы адамдарымен және жоңғар елшісі Церен-Доржимен бірге келді. Әбілқайыр Барақтың қызын елшіге бергенін де, олардың одақтасқанын да білді.
Хан ордасында Барақ Ресейге бағыну қазақ жеріне тыныштық әкелмегенін айтты. Ол Әбілқайыр Ор бекінісін орыс әскеріне сүйеніп, өз билігін күшейту үшін салдырмақ деп айыптады. Әбілқайыр бұл мақсатын жасырмады, бірақ бекініс елді біріктіруге де керек деп санады. Олардың дауы қарулы қақтығысқа ұласа жаздады.
Бөгенбай хан мен сұлтанға халықтың тағдырын да ескеруді талап етті. Ол жоңғардан қауіптенген ауылдар орыс шекарасына жақын қоныстанғанын айтты. Тайман да оның сөзін қолдады. Осы кезде Әбілқайырдың жас тоқалы Нұрбике қонақтарды асқа шақырып, шиеленісті уақытша тоқтатты.
Бұрын Бөгенбай мен Тайман жас күндерінде Нұрбикеге қатар ғашық болып, оның көңілі үшін сайысқан еді. Ешқайсысы басым түспегенде, қыз Әбілқайырдың құда түскенін хабарлаған. Кейін ел басына күн туған соң батырлар араздығын ұмытты. Әбілқайыр Нұрбикені қатты жақсы көрді, бірақ одан перзент сүймеді. Қонақасы кезінде хан Барақ пен тоқалының бір-біріне назар аударғанын аңғарды.
Кеңес қайта жалғасқанда, Әбілқайыр Ресейге қосылудан өзге жол көрмейтінін мәлімдеді. Церен-Доржи жоңғарлар қазақ батырларын өздеріне қосып, Ресейге қарсы аттанады деді. Ол қара халықтың қырылуына да бейжай қарады және Қытай билеушісінен зеңбірек алатынын айтып қойды. Оның сөзі Барақтың өзіне де ұнамады.
Әбілқайыр Ресей көмегімен үш жүзді біріктіргісі келетінін айтты. Барақ Ресей бекіністерінің салынуына күмәнданды; екеуі Тевкелевке берілетін жауап жөнінде келісе алмады. Церен-Доржи жоңғар әскерінің шабуылымен қорқытып шығып кетті, артынан Барақ та аттанды.
Кейін Әбілқайыр Тайманға Церен-Доржи мен оның адамдарын түнде Қанды жартас түбінде өлтіруді бұйырды. Елшінің өлімін Барақтан көруі мүмкін екенін де есептеді. Алайда Нұрбике ханның құпиясын Бараққа жеткізді. Барақ түнде жоңғар елшісін қуып жетуге асықты.
Тайман жігіттері ұйықтап жатқан топқа шабуыл жасап, бірнеше адамды өлтірді. Церен-Доржи атқа мініп үлгеріп, қарсылық көрсетті. Дәл сол кезде Барақ жеткен соң Тайман жасағы шегінді. Әбілқайыр жоспары іске аспағанын білді. Нұрбикенің сатқындығына күйінсе де, оны өлтірмей, бар жасауымен әкесінің ауылына қайтарды.
Жалғыз қалған хан Ресейге сүйену ниетін, үш жүзді біріктіру арманын және қарсыластарының күдігін ой елегінен өткізді. Ол күшті билік халықты қорғайды деп сенді, бірақ Ор бекінісі елге зиян әкелуі мүмкін деген ойдан да құтыла алмады. Ресей елшісі Тевкелевтің бұрынғы сапарындағы қарсылықтарды еске алып, алдағы келіссөздің қиындығын сезді.
Сол кезде Тайман жасағында қаза тапқан жігіттің анасы Әбілқайырды баласының өліміне кінәлады. Ашуға булыққан хан төбетін оған айдап салды, бірақ әйелді қорғаған Хұсайын итті ұрып өлтірді. Кейін Әбілқайыр ананың қайғысын түсініп, халық алдындағы беделінің түсе бастағанын мойындады. Түн ортасында ол Нұрбикенің бұзылған ақ отауының орнына келіп тоқтады.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Сөйле десеңдер, сөйлелік, — деді Бөгенбай ішке тұнған ызасы мен уайымын әзер басып, — біз хан емеспіз халықты билейтін. Ал халықтың қаны төгілетін жерде жалғыз ғана хандар сөйлеп қоймаса керек-ті.
— Россия қарамағына кіреміз дегеннен бері менің қасым көбеюде, — деді ол. — Қай халыққа болса да басқа жұртқа бағынышты болу өте қиын. Бірақ біздің жағдайымызда басқа жол жоқ.
— Шын батырларды өзімізге қосып аламыз дедім ғой, — деді Церен-Доржи қайтадан шіңкілдеп, — оларға жер береміз. Ал қара халыққа жер неге керек? Өлсін! Қырылсын!
— Тартпаймын тілімді! — деді қайғыдан налыған бейбақ ана. — Қанішер, қара жүз! Адыра қал! Сен! Сен өлтірдің менің баламды! Қайтарып бер ойбай, қайтарып бер, атаңа нәлет, қанішер!