Жанталас (Есенберлин)/1-бөлім/1-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Қазақ елі сыртқы жаудың қысымы мен хандар, сұлтандар арасындағы алауыздыққа қатар тап болды. Жер мен жайылым іздеген батыс моңғол тайпалары шығысқа ығысып, Жоңғар хандығын құрды. Ол біртіндеп қазақ жеріне қауіп төндіретін күшке айналды.
Жоңғар қонтайшылары көрші елдермен соғысып, иеліктерін кеңейтті. Сыбан Раптан билікке келген соң Қытаймен қақтығысты жалғастырды. Қытайдың қысымы және көшіп келген жұртқа жайылымның тарлығы оның назарын қазақ жеріне аударды.
Сыбан Раптанның әскері күшейіп, еуропалық тәртіппен құрылды. Қолға түскен швед офицері Иоганн Густав Ренат жауынгерлерге жаңа соғыс тәсілдерін үйретіп, зеңбірек құюға көмектесті. Қытайдан жалданған мамандар да әскерді даярлауға қатысты.
Қазақ ханы Тәуке Жоңғар қаупін ерте байқап, Ресеймен байланыс орнатуға ұмтылды. Ол қырғыз манабы Тиеспен бірге жоңғарларға қарсы күресті. Қазыбек пен Төле билер оның «Жеті жарғысын» жасауға көмектесті. Тәуке 1715 жылдың аяғында қайтыс болды.
Тәукеден кейін билікке келген Қайып хан Ресейден жәрдем іздеді. Ол орыс әкімдеріне елшілер жіберіп, саудаға рұқсат пен Жоңғар хандығына қарсы одақ сұрады. Ресей достық қатынасқа келіскенімен, бірлесіп соғысудан бас тартты. Аякөз бойындағы ұрыс қазақ қолының әлсіздігін көрсетті.
Қазақ жүздері мен руларының басшылары өзара тартыстан аса алмады. Осы тұста Сыбан Раптан жорық кеңесін шақырды. Қолбасшы Шұна Дабо әскерді жетіге бөліп, Жетісу мен Түркістан өңірін бірнеше бағыттан шабуға әзірледі. Шабуыл қазақ ауылдарының көшуі қиынға түсетін көктемге белгіленді.
Түркістанда Тәуке тәрбиелеген Абылай билікке ұмтылды. Оның қатыгездігі жұртқа бұрыннан белгілі еді. Тәуке өлгеннен кейін Абылай қала хакімі Құдайбердіні қуып, оның әйелі мен сәбиін қамап қойды. Ол өзін Түркістанның қожасы деп жариялап, қарсыластарын өлтіруге бұйырды.
Сол сәтте Қаракерей Қабанбай келіп, жоңғардың қалың әскері жақындағанын хабарлады. Абылайдың қолында аз ғана нөкер қалған еді. Ол қаланы қорғамай, ұлы Уәлиді қалдырып кететінін айтты. Қабанбай халықты жұмылдыру үшін мешіт алдындағы алаңға аттанды.
Қару ұстауға жарайтын қала тұрғындары алаңға жиналды. Қабанбай елге қатер төнгенін айтып, қорғанысты басқаратын адам сұрады. Сіргелі батыры Елшібек алға шықты. Уәли өзінің соғыс көрмегенін мойындап, Елшібекке көмектесуге келісті. Қабанбай өзге өңірлерге хабар жеткізуге аттанар алдында оны шығарып салған Гәуһармен танысты.
Жоңғардың жеті бағыттан келген қолы Жетісудың оңтүстігі мен шығысын тез басып алды. Шапқыншылық кезінде ауылдар талқандалып, тұрғындар қырылды немесе тұтқынға түсті. Көпшілік туған жерін тастап, Сыр бойына және басқа аймақтарға босып кетті.
Қырғын мен босқыншылық «Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама» аталды. Ел аштық пен көш азабын тартты; көшке ілесе алмаған қарттар жолда қалды. Осы қайғыдан «Елім-ай» әні туды. Кейбір қазақ рулары оңтүстікке, енді біреулері солтүстікке ығысты.
Суық түспей жоңғар әскері Түркістанды қоршады. Елшібек бастаған тұрғындар бірнеше шабуылды тойтарып, қала қақпасын бермеді. Алайда жеті күн соққан құмды дауыл құдықтарды көміп, жұртты сусыз қалдырды. Соның салдарынан Елшібек қаланы беруге мәжбүр болды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Мұндай жанталаста халық алдыңғы шепке ең алдыменен өзінің тәжірибесін, ақыл-парасатын, табандылығын салуға тиісті. Өйткені қазақ елін көкпар етіп ала қашуға дайындалып жатқан ең бірінші қасы оған айқын еді.
— Уа, халайық! Мен Қаракерей Қабанбай батырмын! — деді жуан даусын кең кернеп, — ел-жұртымыздың басына қатерлі күн туғалы тұр. Күншығысың мен оңтүстігіңнен қаулап, қалың Жоңғар келе жатыр.
— Ал, халайық! Келе жатқан осал жау емес, — деді. — Елімізді, жерімізді ақтап қалу үшін бізден жүректілік табылар, тек бірлік керек. Түркістанды жауға берсеңдер, қазақ елінің шаңырағы құлап жерге түскені.
Осылай қазақ тарихында «Ақтабан шұбырынды, алқа көл сұлама» деп аталған халықтың ұлы апаты басталды. ... қайғысына жер жүзіндегі бірде-бір әуен пар келмес атақты «Елім-ай» әні дүниеге келді.
Ұрыс осылай қызып жатқан кезде, кенет құмды боран басталды. Ысқыра соққан желмен бірге қала үстіне қара түнек құм төнді. Бұл дауыл жеті күн борады. Бүкіл құдық біткеннің бәрін құм басты.