Жанталас (Есенберлин)/2-бөлім/1-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Қазақ даласының солтүстігіндегі Сібірге түрлі халықтың босқындары қоныстанды. Еркін жасақтарға біріккен казактарды орыс патшалығы шекара күзетуге пайдаланды. Строганов саудагерінің ісі арқылы қазақ жігіттері Сібірдегі саудаға араласып, қазақ пен орыс елдерінің алғашқы байланыстары қалыптасты.
Жоңғар шапқыншылығы қазақтарға ғана емес, көрші халықтарға да ауыр тиді. Қазақ ауылдары батысқа ығысқанымен, Ресей оқиғаларды сырттай бақылап, тікелей көмек көрсетпеді. Қазақтар жауға өз күшімен қарсы тұруға мәжбүр болды.
Төбе басында ойға шомған Бөгенбай батыр Шұно-Дабо ноянмен ұзаққа созылған жекпе-жегін есіне алды. Екеуі бірін-бірі жеңе алмай, кейін жолы түскеннің бірі екіншісін өлтіруге уағдаласқан еді. Бес жылдан соң Ордабасы маңындағы үлкен шайқаста қазақ қолы жеңіп, Бөгенбай Шұно-Дабоны найзамен ауыр жаралады.
Жаралы ноян Бадамның арғы бетіне шыққанда, таққа бәсекелес туысынан құтылғысы келген Қалден Церен оны шоқпармен өлтірді. Шұно-Дабоның өлімі қазақ жерінде қалды деген қауесет тарады. Бөгенбай осы жеңісті алдын ала болжаған Бұқар жыраудың сөздерін еске алды.
Бұқар жырау басқыншылық соғысты халық қолдамаса, оның ақыры жеңіліспен бітетінін айтқан еді. Ол Бөгенбайға осы пікірін түсіндіру үшін Тәуекел ханның тарихын баяндады. Хақназар өлгеннен кейін елге оралған Тәуекел түрлі рулардың қолдауымен хан көтеріліп, жан-жақтан төнген қауіп алдында жұртты біріктірді.
Тәуекел Ресеймен тіл табысуға тырысты, ал Бұхар ханы Абдолла мен оның ұлы Әбді-Мумин арасындағы араздықты пайдаланып, оңтүстік қалаларға жорық дайындады. Әскерін үшке бөліп, Ташкентті, одан кейін Самарқантты алуды көздеді. Жорық алдында халықтың пікірін білуге Жиембет жырауды шақырды.
Жиембет жұрт бөтен жер үшін қан төгуді қаламайтынын жеткізді. Осыған қарсы сөйлеген Қияқ пен Тұяқ батырлар да тұтқындалған болатын. Олар өз жерін қорғауға дайын екенін, бірақ өзбек қалаларын шапқысы келмейтінін айтты. Тәуекел Ташкенттегі туыстарына көмектесу қажет екенін айтып, батырларды босатты. Кейін ашуға беріліп, Бұхарға дейін жаулап алғысы келетінін мәлімдеді; Жиембет мұны «хан кеселі» деп атады.
Ташкент түбіндегі шайқаста қала тұрғындары қақпа ашып, Қияқ пен Тұяқтың әскері Абдолла қолының ту сыртынан соққы берді. Қияқтың жебесі Абдолланы ауыр жаралады. Қазақ қолы Самарқантты да алды. Тәуекел қаланы қиратуға тыйым салып, қос батырды марапаттады, бірақ олар жауынгерлердің үйіне қайтуына рұқсат сұрады.
Абдолла өзімен татуласқан ұлы Әбді-Мумин берген жүзім шырынын ішкеннен кейін қайтыс болды. Ел арасында оны ұлы улады деген қауесет тарады. Ал қазақ жауынгерлерінің көбі жат жерде соғысуды жалғастырмай, үйлеріне қайтты. Тәуекел Самарқанттан шегінді; Ташкентте де оның уәдесіне қарамастан салынған салық наразылық туғызды.
Әбді-Мумин өлтіріліп, Бұхар тағына Жармұхаммед отырған соң, Тәуекел жаңа қол жинап, қайта жорыққа шықты. Қазақ әскері Ташкент пен Самарқантты алғанымен, Бұхар қоршауында аптап ыстықтан, азық тапшылығы мен аурудан әлсіреді. Кейінгі ұрыста Тәуекел жараланып, Ташкентте қоршауда қалды.
Қияқ батыр жаралы ханды құтқаруға жеткенімен, сол жерде қаза тапты. Ақторғын ханым Тәуекелдің сауыты мен дулығасын киіп, Тұяқпен бірге әскер алдына шықты. Ханның тұлпарын көрген жауынгерлер қайта жігерленді. Есім сұлтанның жасағы да көмекке келіп, Бұхар әскері шегінді. Бұқар жырау осы оқиғаны айтып, халық тілін алмаған Тәуекелдің ақырында қаза тапқанын еске салды.
Бөгенбай жырауға хандар арасындағы алауыздық қажытқанын айтты. Ол Әбілмәмбет көмек бермегеніне қарамастан, Лоло-Доржи Хиуаға айдап бара жатқан тұтқындарды бес жүз жігітімен құтқарған еді. Тұтқындардың арасында Әбілқайырдың қарындасы Сақыпжамал болды; кейін ол Бөгенбайға қосылды. Бес жыл өткен соң Абылай мен Бұқар жырау батырды елге шақырды. Қайтуға бекінген Бөгенбайға Әбілқайырдан да шақыру келіп, ол хан ордасына баруды ұйғарды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Есіңде болсын, құртамын деп қылышын сүйретіп келген жау, әрқашан да өзіне сол жерден ажал табады. Халқы қоштамаған әділетсіз соғыс, түбі, Жоңғар қонтайшысының күйреуімен бітуге тиіс.
— Бізге бөтен елдің жері керек емес деп жатыр жұртың. Бұхар, Самарқантты аламыз деп — халықтың қанын төгу қиянат, хан мен сұлтандардың бұл әділетсіз жорығын қостамауымыз керек.
— Ата мекен жерім қалады! Оған қоса сонау менің қараша үйімнің жанында жайылып жүрген елу қой, төрт түйе, жауға шабар бір жүйрігім қалады! Со да жетеді маған.
— Міне, көрдің бе? Қарамағындағы жұрттың тілін алмаған Тәуекел не тапты? Қаншама халықтың қанын төгіп, ақырында өзі де жау қолынан дүние салды. Тарих әділеттілігі осылай...
— Иә, хан хандығына тартпай тұра ма? Қара халықтың қамын қайсысы ойлап жүр дейсің? — деді Бөгенбай. — Мені қажытқан жоңғарлар емес, Әбілмәмбет пен Әбілқайырдың алтыбақ алауыздығы.