Жанталас (Есенберлин)/Пролог
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Қазақ даласының күнгейі мен күншығысын мыңдаған шақырымға созылған биік таулар қоршап жатты. Олардың шыңдары мен құздары жел мен дауылға ғана емес, көшкен ел мен жау әскеріне де тосқауыл болды.
Таулардың бір тұсында биік қиялар аласарып, даладан өтуге жол ашылды. Азия мен Европаның түйіскен алқабына қарай бағыт алған бұрынғы жорықтар осы арадан өткен еді.
Араларына ғасырлар салып, бұл жолмен фангфур ұлы хандарының, Әтилла мен Шыңғыстың қалың қолдары жүрген. Олар әуелі егін егіп, мал бағып, қала салып отырған бейбіт елдерді талқандаған.
Басқыншылар содан кейін қазақтың кең даласын қанға бояп, батысқа қарай жылжыған. Олардың артында күйзелген ел, бүлінген дала мен қираған қалалар қалған.
Осындай қанды шайқастардың бірі Жоңғар қақпасының етегіндегі Сойқан сайда өтіп жатты. Қытай мен қазақ әскерлері бір апта бойы соғысса да, ешқайсысы басым түсе алмады.
Ұрыста көптеген батырлар мен жас сарбаздар қаза тапты. Соған қарамастан қолбасшылар адамдарды майданға қайта-қайта айдай берді.
Сегізінші күні Қытай боғдыханы Канси жасыл жібек шатырын қырық құлға көтертіп, майдан шебіне келді. Ол әскер басшыларын шақырып, ұрыстың қалай жүріп жатқанын сұрады.
Қытай әскерінің басшысы екі жақтың да қырылып жатқанын және өз әскерінің шығыны көбірек екенін айтты. Канси оны көпшілік алдында ақымақ деп сөгіп, бұл тайпаны Тан династиясының да үш ғасыр бойы жеңе алмағанын еске салды.
Әскер басы соғысуға бұйрықты Кансидің өзі бергенін айтты. Канси тікелей шайқасуды көздемегенін білдіріп, әскер басына шабуыл жасап жүрген ойрат тайпасына қарсы аттануды тапсырды.
Кансидің жоспары бойынша қазақтар мен ойраттар бірін-бірі әбден әлсіретуі керек еді. Содан кейін Қытай әскері екеуіне де соққы беріп, бос қалған жерді басып алмақ болды.
Әскер басы әлсіреген ойраттарды жеңу оңай болуы мүмкін екенін айтты, бірақ қазақ жерін басып алуға Ресей кедергі келтірмей ме деп сұрады. Канси қазақ даласының кең екенін айтып, Ресеймен ықпал аймақтарын бөлісу жоспарын жеткізді.
Канси Ертістің жоғарғы жағын, Жетісуды, Түркістан уәлиетін және Шығыс Түркістанды иеленгісі келді. Ол Көкше теңіздің оңтүстігі Қытайға, солтүстігі Ресейге тиесілі болуы керек деді. Әскер басы қазақ елі қайда қалатынын сұрағанда, Канси оны ойраттар сияқты құртуға бұйырды. Әскер басы бұйрықты қабылдады.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Осы ақ басты ғажайып шың, құздар қазақ жерінің үстінен өтетін ескек желге,
азынаған дауыл-боранға ғана тосқауыл емес, бұл таулар көшкен елге де,
басқыншы жаудың қалың қолына да асу бермес берік қамал.
Жоңғар қақпасының етегіндегі Сойқан сайда Қытай мен қазақ әскерінің
алысқанына міне бір жеті болған. Бойлауық жылқы секілді бой бермей, екі жақ
бірдей арандағанда, талай қанды ауыз бөрілер пұшпағынан ілінді.
Екі жұрт бірін-бірі ала алмай, әбден
әлсіреп, енді тентіреп кетуге айналғанда, сен бір бүйірден шыға кел де, екеуін екі
бүктей салып, бос қалған жерін басып ал...
Біз Ертістің жоғарғы тұсымен Жетісу, Түркістан уәлиетін, Шығыс
Түркістанды тегіс баурымызға басамыз... Қысқасы, Көкше теңіздің оңтүстік
жағасына дейін біздікі, солтүстік жағасы Луссиянікі болуы керек-ті.
— Сонда қазақ елі қайда қалады?
— Көкше теңіздің түбінде! Жоңғар тайпасын қалай құртсаң, қазақ жұртын да
сондай етіп құртасың!
— Құп, тақсыр.