Жанталас (Есенберлин)/3-бөлім/1-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Абылай сұлтанның Сырымбеттегі ауылында Қалден Цереннің қарындасы Хочадан туған ұлы Қасымның сүндет тойына дайындық жүрді. Жоңғар тұтқынынан босап келген Абылайдың беделі үш жүзге тарағанымен, кейбір Арғын рулары оған бағына қоймаған еді. Сұлтан той арқылы солармен жақындасуды да көздеді.
Абылай ел басқаруда Есім ханның тәжірибесін ескеретін. Бұқар жырау оған Есімнің тарихын айтқан еді. Есім хан Шығыс Түркістандағы билік тартысында қазақтарға жақын Әбдірахманды қолдап, оған көмекке бес мың әскер жіберуді ұйғарды. Қолбасшылықты Тұяқ батырға тапсырмақ болды.
Тұяқ ханнан қайтыс болған Тәуекелдің жесірі Ақторғынға үйленуге рұқсат сұрады. Ақторғынды өзі де алғысы келген Есім ашуланып, батырды зынданға салдырды. Ақторғын мен Тұяқ бір-бірін сүйетін; әйел оның баласына жүкті болып қалған еді. Ақторғын туысы Жолымбет батырдың көмегімен қаладан қашты.
Есім Тұяқтың орнына Жолымбетті жорыққа жіберді. Жолымбет жоңғарларды жеңіп, тұтқынға түскен қазақтар мен қырғыздарды босатты, олардың мал-мүлкін қайтарды. Тұяқты қашыруға Жолымбеттің адамдары көмектескенін білген Есім оны дарға асуға бұйырды. Жиембет жырау ханға батырды қорғап толғау айтқан соң, Есім Жолымбетті босатты. Бұқар жырау осы оқиғалар арқылы Абылайға билікте көрегендік пен ақылды қатар ұстауды өсиет етті.
Қасымның тойы басталар алдында Бекболат би бастаған бес мыңдай Арғын жігіті Ботақанның өлімі үшін Абылай ауылына келе жатқаны хабарланды. Бұрын Абылай ас үстіндегі келемежге бола Ботақан мен Жанайды ұстатқан. Көрге салынған Ботақан босатуға келгендерге ермей, өзіне қол жұмсап өлген еді.
Қолындағы үш жүздей жігітпен қақтығысқа бармаған Абылай ауылын той асына әзір күйінде қалдырып, өзі шегінді. Ашулы топты ауыл адамдары қонақ етіп қарсы алды. Кейін Абылай жаяу келіп, Ботақан үшін құн мен айып төледі, тараптар бітімге келді. Көтеш ақын оған қарсы өлең айтты. Осы оқиғадан Абылай өз халқына күш көрсетіп қана билік жүргізе алмайтынын түйді.
Тойдан кейін Абылай сенімді батырларымен кеңесті. Қалден Цереннің жаңа шабуылға дайындалып жатқаны белгілі болды. Кеңеске келген Бұқар жырау Абылайдың түсін жорып, оның үш жүзге хан болатынын, бірақ ірі мемлекеттердің қысымынан құтылмайтынын айтты. Ол Ресей бекіністері салынып жатқанда елмен ақылдасуға шақырды. Абылай әзірге жақын қауіп — жоңғар шабуылына қарсы тұру керегін түсіндірді. Қазақ қолдары Телікөлде жиналатын болды.
Абылай Көкшетаудан Телікөлге дейін ел ішін аралап өтті. Оның жолында көптеген жасақ қосылып, отыз мыңнан астам жауынгер жиналды. Алайда ол ерекше сенім артқан Батыр Баянның келмегеніне алаңдады. Баянның кешігуіне өз отбасында болған қайғылы оқиға себеп еді.
Бұрынғы бір шайқаста Баянның қолына жоңғар батыры Қореннің қызы Құралай тұтқынға түскен. Баян қызға ғашық болды, бірақ оның он бес жасар інісі Ноян мен Құралай бірін-бірі сүйіп қалды. Ішкі қиналысына қарамастан, Баян олардың қосылуына келісім берді. Әкесін Баян өлтіргенін ұмытпаған Құралай анасынан бата алғысы келетінін айтып, Ноянды өз еліне бірге кетуге көндірді.
Екеуінің жоңғар еліне қашқанын естіген Баян оларды қуып жетті. Ашу үстінде ол Ноянды да, Құралайды да садақпен атты. Өлер алдында Құралай екеуін бірге жерлеуді өтінді. Баян тілегін орындап, қаза тапқандардың басында жылады. Кейін Телікөлге келіп, Абылайға болған жайды айтты. Абылай оның әрекетін ел намысымен байланыстырды, ал Баян жүрегіндегі жарадан арыла алмады.
Қазақ қолы үш бағытқа бөлініп жорыққа шықты: Бөгенбай Созаққа, Жәнібек Сыр бойына, Абылай негізгі күшпен Түркістан бағытына аттанды. Жаңақорған түбінде Абылай әскері Цеван-Доржидың зеңбіректерінен ауыр шығынға ұшырады. Қабанбайдың қызы Назым қарусыз күйі жау шебіне қарай шаба жөнелгенде, сарбаздар оның соңынан ұмтылып, зеңбіректерді басып өтті. Абылай Назымның ерлігін марапаттады.
Екі айлық шайқастан кейін қазақ қолы бірнеше қаланы алды, Цеван-Доржи бітім сұрады. Соғыс қажытқан Абылай келісімге келді. Жеңістен соң оның он жеті жасар ұлы Жанайдың жоңғар қарақшысының қолынан қаза тапқаны хабарланды. Қайғыдан жатып қалған Абылайды билер мен Тәтіқара жырау ел алдындағы міндетін еске салып тұрғызды. Көп ұзамай Көтеш ақын бітімге сеніп жүрген Олжабайдың да жоңғар қашқындарының оғынан өлгенін жеткізді. Абылай орнынан тұрып, сауыты мен қаруын сұратты.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Саған берер тағы бір ақылым, — деген Абылайға. — Замана түлкі, адам қыран... Бөктерде бүркітті көрген түлкі, етекке түсіп, жауымен кең жерде айқасудан тайсалса, сол бөктердегі өзі түстес бір қызғылт тастың қия бетіне құйрығын шаншып тұрып қалады.
— Бар сенгеніміз сенсің, Абылай! Оң жағыңдағы тұңғиықтан құтыламын деп, сол жағыңдағы шыңырауға құлап кетіп жүрме. Шүршіттің ызғарынан қорқып, орыс патшасының қолтығына кірдім деп ант-су іштің.
— Көкежан, — деді үнін әзер-әзер шығарып, — жалғыз тілегім, Ноян екеуміздің арамызға топырақ салмай, бірге көміп кетіңіз... Өз қолымен өлтірген қос аяулысының басында солқылдай жылап Батыр Баян ұзақ отырды.
Бірі — қарамағыңдағы бұқара өзіңе қарсы шықса, онда төре ісінің қараң қалғаны. Ашуланған халық жараланған арыстаннан кем емес, өзіңді жарақаттамай тынбайды. Төремін деп басынба, жазамен ықтырам деме, шамаң келсе баурыңа тартып ашуын басуға тырыс.