Жанталас (Есенберлин)/3-бөлім/2-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Фу Де бастаған Қытай әскері Іле бойында Абылай қолына қайта-қайта шабуыл жасады. Қазақтар оны үш рет шегіндірсе де, жау саны азаймады. Оның үстіне Чжао Хойдың атты әскері жақындап келе жатты. Абылай екі қол қосылса, қазақ жасағын шегіндіруге тура келетінін түсінді.
Абылайдың көңілін өзіне бұрыннан жол көрсетіп жүрген ақ бураның бұл жолы майданға теріс қарап жатқаны қобалжытты. Жанай қаза тапқан жорықтан кейін пайда болған түйені жұрт оның киесі санаған. Абылай бура қараған бағытқа аттанған жорықтарында жеңіп қайтып жүрген еді.
Қытай әскерінің жақындауы жоңғар мемлекеті құлағаннан кейін күшейген қауіп болатын. Абылай Үш жүздің батырларын жинап, басқыншыға қарсы шықты. Бұқар жырау елді бірігуге шақырды. Майданда қазақ қолының бір қанаты шегінгенде, ол Абылайға күдігін жеңіп, өзі бастап шабуыл жасауға кеңес берді. Абылайдың соңынан ерген жауынгерлер жауды тойтарды.
Келесі ұрыста Бұқар жырау жауға өзі шауып, қолынан жараланды да, елге қайтарылды. Оның орнына Абылайдың қасында Тәтіқара жырау жүрді. Сол күні белгісіз мерген Абылайдың қалпағын атып түсірді. Жебеге байланған хат түнгі күзеттегі жақын адамдарының бірі оны өлтірмек екенін ескертті.
Түнде Абылай ордасының алдында Нұржан мен Мүлік күзетте тұрды. Мүлікті Абылайға Қарасақал жібергендей көрінгенімен, шын мәнінде оны Қоқан билері Ерден мен Нұрбота астыртын жұмсаған еді. Олар Абылай өлсе, қазақ қолы ыдырап, Сыр бойындағы қалаларды алуға жол ашылады деп ойлады.
Мүлік Абылайдың соңынан сыртқа шығып, жасырған пышағын суырды. Сол сәтте ақ бура оны желкесінен тістеп, таптап өлтірді. Ертеңіне Абылайға Мүліктің атқосшысы болған мылқау өзбек әкелінді. Ол ескерту хатын өзі жазып, жебені өзі атқанын білдірді. Абылай оны хатшы етіп алып, Қоқанда құлдықта жүрген екі ұлын сатып алуға адамдар жіберді.
Көп ұзамай Фу Де мен Чжао Хой әскерлерінің қосылғаны мәлім болды. Абылай жаудың шығыны көп болса да, Қытай тағы да қол жібере алатынын, ал қазақ үшін әр сарбаз қымбат екенін ойлады. Әскери кеңесте ол Көкше теңізге дейін шегініп, жасақты сақтауды бұйырды. Қабанбай мен Бөгенбай күмән айтса да, Жәнібек бұл шешімді қолдады. Әскердің соңын қорғауға Батыр Баян қалды.
Шегінген жауынгерлердің бір бөлігі мұны қорлық көрді. Тәтіқара мен Көтеш жыр айтып, олардың көңілін көтерді. Жаңбырдан кейін тасып кеткен Күркіреуік өзені әскердің жолын бөгеді. Тәтіқара батырларды жырға қосып, өткелге бастады. Баян бірінші болып суға түсті, соңынан бүкіл қол аман өтті.
Қытай қуғыншылары өзеннің арғы бетінде көрінгенімен, негізгі күш Шыңжандағы қазақтар мен ұйғырлардың көтерілісін басуға қайтты. Баян өз жасағымен қайта өтіп, жау қосына түнде тұтқиылдан шабуыл жасады. Ол үш жүздей серігін жоғалтқан соң, оларды жау қолында қалдырмау үшін екінші рет шабуылға шықты.
Екінші шайқаста қытай әскері қатты қарсылық көрсетті. Баян найза жарақатын алып, қаза тапты. Жауынгерлердің бірі оның денесін қоршаудан алып шықты. Көкше теңіздегі ордаға келген Әбілмәмбет хан Абылайдың қалған әскерін аман алып қайтқанын қошеметтеді, ал Баянның қазасы азаға айналды.
Абылайдың Алтынемелде Қытай жақтан келген кәрі дәруішпен жасырын кездескені кейін белгілі болды. Ол шегінудің әскерді сақтаумен бірге саяси есебі де барын ойлады: сыртқы қауіп Үш жүзді бірлікке шақырып, өз беделін күшейтетін еді. Бөгенбай Шығыс Түркістандағы көтерілген елге неге көмек берілмегенін сұрағанда, Абылай олардың бас көтергенін білмегенін айтты. Кеңес Қытаймен келіссөз жүргізіп, көктемге қарай жаңа қол жинауға тоқтады.
Ақырында Лепсі бойындағы он мың үй Садыр руы Қытайдан қауіптеніп, Қоқан билерінің үгітімен Әндіжанға көшкелі жатқаны хабарланды. Абылай оларға қарсы қол жібермек болды, бірақ Бұқар жырау алдымен сөйлесуге аттанды. Ол Тасболат батырға елін тастамауды айтып, Абылай қол астындағы жұртты қорғауға тиіс екенін жеткізді. Тасболат көшпеуге келісті.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Қасқырдан қорыққан қойшыдан жақсы күзетші шыға қоймайды. Жауыңды жеңгің келсе, ең алдымен өзіңе-өзің сен. Әйтпесе бәріміз бірдей апатқа ұшыраймыз.
— Жә, жетер! — деді ол ақырғы кесімін айтып, — қазақ елінің тағдырын көкпарға салатын заман емес. Көкше теңізге дейін шегінеміз. Одан әрі бармаймыз. Ал шегінген әскерге қалқан боп, өз жігіттерімен бір батыр қалсын!
Қамыстың басы майда, түбі сайда, Жәнібек Шақшақ ұлы болат найза. Алдыңнан су, артыңнан жау қысқанда, Ер жігіттің ерлігі осындайда!
— Жау қолына серіктерімізді тастап кеткеніміз болмас. Өлсе өлігін, өлмесе жаралысын алып шығуымыз керек! — деді ызалы жүзі сұп-сұр боп, — Қытай қостарын қайтадан шабамыз!..
— Бұдан былай исі қазақ Абылайдың туы астына жиналуы керек, — деді Бұқар жырау. — Абылай қол астындағы елін қорғауға тиіс. Ол қорғамаса Бөгенбай, Жабай, Сары-сынды батырлар бар. Солар қорғайды...