Көшпенділер (Есенберлин)
Өте қысқаша мазмұны
Дешті Қыпшақ даласы, 1456 жыл. Күдікшіл Әбілқайыр хан ауыр салық пен жорықтан қажыған руларды билеп, қарсыластарын жазалады.
Барақ ханның ұлы Жәнібек хан серігімен бірге Моғолстанға көшіп, Шу мен Талас бойында дербес ел құрды.
Әбілқайыр өлген соң қазақтар Сыр қалалары үшін соғысты. Жәнібек хан қаза тапқаннан кейін оның ұлы елді қорғап, Түркістанды қайтарды. Қалың қол алмас қылышқа теңелгенде, батыр оның мақсатын ойлады:
— Кәп осы алмас қылыш кімнің қолында болады, сонда ғой, — деді Оңай батыр ханға сәл бұрылып, — кім оны қалай ұстайды, қандай арман үшін жауына салады.
XVIII ғасырда жоңғар шапқыншылығы Ақтабан шұбырынды қасіретін туғызды. Аштықтан босқан ел кейін бірігіп, жауды шегіндірді. Ресей бекіністері жайылымды тарылтты.
Тұтқыннан оралған сұлтан үш жүздің қолын жинап, жоңғар, Қытай және Қоқанға қарсы күресті. Хан елді біріктіргенімен, ауылдарды қатал жазалады. Өлерінде үш жүзді қоса алмағанына өкініп, Ресеймен соғыспауды өсиет етті.
XIX ғасырда патша өкіметі Орта жүзге бекініс пен салықты көбейтті. Ағалары мен әкесі өлтірілген Кенесары Қасымұлы Арқаға оралып, тартып алынған жерді қайтаруды талап етті.
Ол Ақмоланы өртеп алып, хан сайланды; тұрақты әскер мен салық жүйесін құрды, патша жасақтарын айламен жеңді. Ұзақ соғыс елді жұтатып, бағынбаған ауылдарға жасаған жазасы беделін түсірді.
Ресей хандықты мойындамады. Кенесары Қасымұлы оңтүстікке көшіп, қырғызбен одақ құрмақ болды. Кекілітауда қоршауға түскен хан қаза тауып, басы патша адамдарына жеткізілді.
Кітаптар мен бөлімдер бойынша жан-жақты мазмұндама
Түпнұсқадағы үш кітапқа және олардың бөлімдеріне бөлінуі сақталды, бірақ бөлімдер ішіндегі тараулар деңгейі мазмұндамаға енгізілмеді. Кітаптардың астақырыптары, сондай-ақ бөлімдер, пролог және эпилогтердің тақырыптары — редакциялық.
Алмас қылыш: қазақ хандығының құрылуы мен Қасым хан дәуірі
1-бөлім. Әбілқайыр ханның билігі және Жәнібек пен Керейдің бөлініп кетуі
1456 жылы Әбілқайыр хан қолға түскен жас батырға үкім шығаруға қиналды. Шыңғыс ұрпақтарының билік үшін туыстарын да өлтіргенін еске алған ол қатал жазаны бұрыннан білетін. Бірақ тұтқынның тағдыры екі ірі рудың арасындағы дауды қозғап, өз билігіне әсер етпек еді.
Ауыр салық, үздіксіз жорық пен орда салтының өзгеруі көшпелі руларды қажытқан еді. Олар жеке ел болуды ойлаған сұлтандарға ерді. Хан өзіне қарсы күш жинап жүрген, бұрын аңшылықта өлтіртпек болған Жәнібектен әсіресе қауіптенді.
Жәнібек шапқыншылықтан күйзелген ауылдардың жеке шаңырақ көтеру тілегін тыңдады. Оны жақтаған рулардың жанында Әбілқайырға қарсы тағы бір сұлтан, сенімді серігі Керей тұрды.
Тұтқын жігіттің ісі Арғын мен Қыпшақтың тартысына айналды. Ол жорықта қолға түскен қыз үшін басқа сарбазбен таласқанын теріске шығарды, бірақ өзге кінәсі барын айтты. Хан оны өлтірмей, ұлының асы біткенше күзетуге бұйырды. Асқа дейін тұтқын қашып кетті. Ал Арғынның беделді биімен араздасқан батыр Қобыланды еді.
Ұлытау маңындағы аста жыраулар айтысты. Бірі шапқыншылықтарды дәріптесе, екіншісі елін қорғаған ерлікті жоғары қойды. Айтыста шын батырлық туралы мына ой айтылды:
— Өлімнен қорықпау ерлік емес, ерлік өмірді қорғау, ... Жырау шын батырлық біреудің жерін шауып, елін тонауда емес, өз жеріңді, өз еліңді жаудан қорғаудан туады дей келіп,
Хан тұтқынның қашуына ашуланып, оны босатқандарды іздеді. Ол өз әулетіне қауіп төндіреді деп күдіктенген кіші әйелін ұлына жазалатпақ болды. Сонымен қатар Қобыландыға Арғын биін оңаша өлтірудің жолын көрсетті. Би қаза тапқан соң, хан Қобыландыны беруді талап еткен Жәнібек пен Керейге көнбеді.
Ас үстінде ел ішіндегі алауыздықты көрген қарт жырау ханға жұрт алдында ескерту жасады:
Тарқат, ханым, шерімді, Намазыңа асықпа. Құрыштан берік елімді Ала ауыздықпен жасытпа! Бітеу өскен қауынды Тұрсың босқа жарғалы, Досыңнан іздеп жауыңды Тұрсың жалғыз қалғалы!
Көптеген ауыл екі сұлтанға еріп, Моғолстанға көшті.
2-бөлім. Қазақ хандығының қалыптасуы және Түркістан үшін күрес
Моғолстан билеушісі Жәнібек пен Керейге Шу, Талас, Сарысу бойынан қоныс берді. Есесіне көшіп келген рулар сыртқы жауға қарсы атты әскер шығаруға келісті. Хан өлгеннен кейін де қазақ ауылдары жаңа қонысында күшейді. Әбілқайырдың оларды қумақ болған қолы өз бауырларына қарсы соғысудан бас тартты.
Жаңа елге солтүстіктегі жайылым мен Сырдария бойындағы қалалар қажет болды: қалалар саудаға, қысқы қонысқа және қорғанысқа тірек еді. Әбілқайыр қаза тапқаннан кейін оның әулеті әлсіресе де, билікке талас тоқтамады. Оның немересі Мұхамед-Шайбани кейін қазақ жасақтарының басты қарсыласына айналды.
Ру басылары жиында бір ханға бағынуды, үш жүзге бөлінуді және рулардың таңбасын белгілеуді құптады. Бірақ Жәнібек күш жетпей тұрып Түркістанға жорық жасаудың ауыр екенін де естіді. Онымен елдің болашағын талқылаған қарт жырау Жетісу туралы арманын жеткізді:
Жерүйек деген халқыңның арманын айтамын. Бұ жалғанның жерүйегі Жетісу екен. Алтын Ордаңды сол Жетісудағы Алмалыққа тіккеніңде қой үстінде боз торғай жұмыртқалар заман орнайды.
Қазақ қолы кеңесті талқандауға жіберілген әскерді жеңді. Бұрынғы қарсыластар да шайқаста бір-біріне көмектесті. Рулар таңбасын тасқа қашап, Жәнібекті хан көтерді. Оған дейін жасы үлкен Керей хан болған, бірақ ол қайтыс еді. Оның ұлы Бұрындық соғыстарда көзге түсіп, кейін әскер бастаған ықпалды сұлтанға айналды.
Қазақ әскері Сығанақ пен Созақты алды. Бірақ Мұхамед-Шайбани қайта күшейіп, Сыр бойындағы қалалар үшін шайқастар жалғасты. Бір ұрыста Жәнібек ауыр соққы алып қаза тапты. Бұрындық хан сайланған соң да жорықтар тоқтамады. Оның өзге елді шабу ниетіне қарсы, Жәнібектің ұлы Қасым елді қорғауды бірінші орынға қойды.
Бұрындық жасаған бітім тоналған жұрттың талабын өтемеді. Ол ақыры елден кетіп, рулар Қасымды хан сайлады. Қасым әскер мен кеңестерді күшейтті. Мұхамед-Шайбани кейін Мерв түбіндегі шайқаста қаза тапты.
Эпилог. Түркістанның қайтарып алынуы мен алмас қылыш туралы ой
Қасым жаңа жорыққа шыққан қалың қолды көріп, жанындағы батырға елдің күшін теңеп айтты:
— Мына сұрапыл күшке қарап тұрып бір ойға келдім, — деді ол қайтадан жақында ғана майсары болған Оңай батырға, — қазақ елі нағыз бір алмас қылыш қой, қарашы, алмас қылыштан айни ма?
Кейін Қасымның ұлы Түркістанды толық қайтарып алды.
Жанталас: жоңғар шапқыншылығы мен Абылай хан дәуірі
Пролог. Қытай билеушісі Кансидің қазақ елін жою жоспары
Қазақтармен шайқаста шығынға ұшыраған Қытай билеушісі қолбасшысына қазақ пен ойратты өзара соғыстыруды бұйырды. Оның есебі мынадай еді:
Екі жұрт бірін-бірі ала алмай, әбден әлсіреп, енді тентіреп кетуге айналғанда, сен бір бүйірден шыға кел де, екеуін екі бүктей салып, бос қалған жерін басып ал...
1-бөлім. Жоңғар шапқыншылығы және Ақтабан шұбырынды
Жоңғар хандығы жайылым мен жер үшін қазақ даласына көз тікті. Оның әскері жаңа тәртіппен дайындалып, зеңбірек қолданды. Қазақ хандары Ресейден жәрдем іздегенімен, бірлескен соғыс туралы келісімге жете алмады. Жүздер мен сұлтандардың алауыздығын пайдаланған жоңғар қолбасшылары көктемде жеті бағыттан шабуыл жасауды жоспарлады.
Жетісуда ауылдар талқандалып, ел Сыр бойына және басқа өңірлерге босып кетті. Аштық пен ұзақ көште талай адам қаза тапты; бұл қасірет Ақтабан шұбырынды аталды. Түркістанды қорғаған тұрғындар сусыз қалған соң қаланы беруге мәжбүр болды. Осы ауыр шақта елдің өткенін айтып, бірлікке үндеген Бұқар жырау жұрт арасында жүрді.
Жырау Сауран қорғаушыларына бұрынғы хандар мен батырлардың басынан өткенді баяндап, олардың жігерін көтерді. Қала тұрғындары зеңбірекпен атқылаған жауды тойтарды; суық түскенде жоңғар әскері шегінді. Басқа майдандарда да қазақ жасақтары жеңіске жетті. Бірақ жаңа хан сайлауындағы тартыс күшті тағы бөліп жіберді.
Бұқар жырау бұрынғы билеушілердің тағдырын еске салғанда, бөтен жерді жаулап алмақ болған ханның өз жауынгерлерінің қолдауынан айырылғанын да айтты. Ал елін қорғаған батырлар жоңғарларды бірнеше шайқаста тоқтатты. Жеңістер басқыншылықты бірден аяқтамады: шығыста Қытай қаупі сақталды, іште хан-сұлтандардың тартысы жалғасты.
2-бөлім. Әбілқайыр ханның Ресеймен жақындасуы мен Барақпен қақтығысы
Кіші жүздің ханы Ресейден жоңғар қаупіне қарсы қорған, көшіп-қонуға жер және сауда жолын іздеді. 1731 жылы патшалық оны өз қарамағына алу жөнінде жарлық шығарды. Алайда шекарадағы шабуылдар тоқтамады. Ханның бекіністер арқылы билігін күшейту ниеті де күдік туғызды. Оған қарсы шыққан сұлтан Ресей әскерінің қазақ жеріне орнығуынан қауіптенді.
Хан, қарсылас сұлтан және батырлар жиналған кеңесте Ресей мен жоңғарға қатысты екі түрлі жол талқыланды. Жоңғар елшісі соғыспен қорқытқанда, хан оны жасырын өлтіртіп, кінәні қарсыласына аудармақ болды. Бірақ ханның жас әйелі жоспарды жеткізді, сұлтан елшіге көмекке келді. Хан әйелін өлтірмей, төркініне қайтарды.
Ресей бекіністері көбейіп, Жайық бойындағы жайылымға шектеу қойылды. Ресейге сүйенген Кіші жүз ханы да, жоңғар билеушісімен тіл табысуға тырысқан Орта жүз ханы да ел күткен қорғанға жете алмады. Орынбор әкімшілігі хандар арасындағы араздықты бақылап, өзіне тиімді пайдаланды. Ал жайылымынан айырылған ауылдар қарсылық көрсетті.
1748 жылы Ресей елшісімен келіссөзден кейін Кіші жүз ханы аманаттағы ұлын қайтарып алып, оның орнына басқа ұлын қалдырды. Елге қайтар жолда ол қарсылас сұлтанның қолына өткен көшті қуды. Өзен бойындағы шайқаста сұлтанның ұлы ханды аттан түсіріп, сұлтан өзі оны өлтірді. Бір жылдан кейін Ресей билігі марқұм ханның ұлын Кіші жүздің ханы етіп бекітті.
3-бөлім. Абылайдың хан болуы және Қытай мен Қоқанға қарсы күресі
Жоңғар тұтқынынан босап келген сұлтанның беделі өсті. Ол бағынбаған рулармен келісуге тырысқанымен, кейде жазаға жүгінді. Бұқар жырау оған халықпен ақылдасуды ескертті. Жаңа жоңғар шабуылы төнгенде үш жүздің жасақтарын жинауға кіріскен сұлтан Абылай еді.
Абылай қолы жоңғар зеңбіректерінен ауыр шығынға ұшыраса да, жау шебін бұзып, бірнеше қаланы қайтарды. Бітімнен кейін оның жас ұлы мен сенімді жауынгерлерінің бірі қаза тапты. Жоңғар мемлекеті құлаған соң Қытай әскері Іле бойына кірді. Абылай алғашқы шабуылдарды тойтарды, бірақ екі үлкен жау қолы қосылғанда сарбаздарын сақтау үшін шегінді. Шегінуді қорғаған батыр келесі ұрыста қаза тапты.
Қытай қаупі кезінде Абылай елді біріктіруге ұмтылып, кейін Үлкен Орда ханы сайланды. Ол Қоқанға қарсы жорықта Түркістан, Сайрам, Шымкентті қайтарды. Қоқан әскері қайта келгенде, жасақтарын кейін шегінгендей көрсетіп, жауды алысқа әкетті де, шағын қолмен Ташкентті алды. Қарсы жақ бітім сұрады. Бұқар жырау ханның бағынбаған ауылдарды қатал жазалауын сынады; Абылай мұны елді бір билікке жинау қажеттігімен түсіндірді.
Ресейдегі көтеріліс кезінде Абылай бекіністер маңындағы жағдайды өз пайдасына қолдануды ойлады. Бірақ көтерілісшілерге кеткен қазақтарды қуып, оларға көмектескен ауылдарды да жазалады. Жазадан қажыған жігіттердің бір бөлігі оның жасағынан қашты. Бұқар жырау қантөгіске қарсы сөйледі, ал хан орыс халқымен жауласудан гөрі қала салуды, егіншілік пен кен ісін үйренуді қажет санады. Халық арасындағы наразылық күшейгенде Абылай ордасын Түркістанға көшірді; жырау көшке ермей қалды.
Эпилог. Абылай ханның соңғы күндері мен өсиеті
1781 жылғы қуаңшылықта ауырған Абылай Бұқар жырауға ұрпағына ел бірлігін сақтауды, Қытайға жер бермеуді, Ресеймен соғыспай келісуді өсиет етті. Ол күш қолданғанын да мойындап, орындалмаған істерін атады:
— Өкінішім, — деді Абылай күрсініп. — Өз басымның өкініші... Үш жүздің басын қоса алмадым; аз елге хан болдым. Қазаққа мал емшегін емізгенмен, жер емшегін емізе алмадым.
Қаһар: Кенесары көтерілісі
1-бөлім. Отаршылдыққа алғашқы қарсылықтар, Есенгелді мен Саржанның қазасы және Кенесарының көтеріліске аттануы
1822 жылғы ережеден кейін Орта жүз округтерге бөлініп, бекіністер мен салық көбейді. Туған жерін тастап, оңтүстіктегі қазақ жасақтарына қосылмақ болған бір рудың көсемін бұрынғы серігі патша әскеріне сатып жіберді. Көсем тұтқындалды, ал оның көшін кері қайтарды. Сатқындықты естіген жас жігіт бұл істі ұмытпауға ант берді.
Елек бойындағы жайылымға бекініс салынғанда Табын батыры жерді қайтаруды хатпен сұрады, бірақ жауап алмады. Ол қарулы қарсылыққа шықты. Патша жасағы мен оған көмектескен хан адамдары ауылын қоршағанда, басқа рудың батырлары көмекке келіп, көшті аман алып қалды. Олар жеке рулардың күші жетпейтінін түсініп, Абылай ұрпақтарына елді біріктіру туралы ұсыныс жіберді.
Қасым төренің екі ұлы Қоқан билігіндегі қазақтардан жасақ жинауға рұқсат сұрау үшін Ташкентке барды. Қала билеушісі олардың біріккен қазақ қолын құру ниетінен қауіптенді. Ағалары жауап күткенде, Қаратау маңындағы ауылда қалған ортаншы ұл Кенесары елдің тәуелсіздігі үшін Арқаға қайтуды ойлады.
Ташкент билеушісі келіссөзге келген екі ағайынды хан шақыртып жатыр деп алдап, сарайда өлтіртті. Олардың он сегіз серігі де қаза тапты; жас туысы мен сенімді батыры ғана қашып құтылды. Суық хабарды естіген Қасым төре билік белгісі ретінде Кенесарыға атадан қалған қару мен өз пышағын тапсырды. Ол ұлдарының кегін алуды қалады, бірақ Кенесары Ташкентке бірден шабуға күш жетпейтінін айтты.
Кенесары әуелі Арқада ел жинауды ұйғарды. Ол Сібір мен Орынбор әкімдерінен бекініс салуды тоқтатуды, тартып алынған жерді және тұтқындарды қайтаруды талап етпек болды. Талап қабылданбаса, патшаға сүйенген аға сұлтандар мен олардың бекіністеріне қарсы соғысуды көздеді. Әкесі, отбасы және ауылдары қаруланып солтүстікке көшті. Кейін Қасым төре де оңтүстіктегі билеушілердің қолынан қаза тапты.
Кенесарының маңына әр рудан сарбаздар жинала бастады.
2-бөлім. Ақмола бекінісінің алынуы мен Қоңырқұлжаға қарсы күрес
Ақмоланың аға сұлтаны Қоңырқұлжа патша әкімшілігіне сүйеніп, салық жинады әрі жаңа бекіністен көтерілісті тоқтататын тірек күтті. Өз үйіндегі зорлығы да талай адамның тағдырын бұзды: ол ұлы сүйген қызға қиянат жасады, ал екінші ұлының басын бұрынғы қызметшісі кек үшін алды. Кенесары жағына кірмек болған тыңшыға сұлтан көмектесті. Кенесарының жер мен тұтқындарды қайтару туралы хаттарын патша әкімдері жауапсыз қалдырды.
Кенесары зеңбірегі бар Ақмоланы алу үшін сарбаздарын жаттықтырды. Әуелі басқа бекініске шабуыл жасатып, Ақмолаға келе жатқан көмекті бұрды. Содан соң атты әскерін алшақ орналастырып, майлы жебемен ағаш үйлерді өртетті; қақпа да жанды. Алғаш кірген қолдың басшысы оққа ұшқанда, Кенесары сарбаздарды өзі бастап кірді. Түн ортасында бекініс алынды. Қоңырқұлжа аз адамымен қашып құтылды.
Жеңістен кейін кейбір сарбаздар жазықсыз тұрғындарды да тонады. Кенесары бекіністі қиратып, жасағын Ұлытауға әкетті. Кейін өзге бекіністерді алып, жаңа руларды қосты. Қоңырқұлжа Омбыдан әскер сұрап, жоғалған жылқысын өз қарамағындағы ауылдарға төтенше салық етіп салды. Бұл кезде Кенесары батырлары оның малын айдап әкетті; сұлтан көмек алып оралғанымен, малын қайтара алмады.
Кіші жүз бен Торғай бойындағы рулардың қосылуға дайын екені Кенесарыға жетті. Ол патша әскерінің қуғынынан құтылу әрі күш жинау үшін сол жаққа көшуді ұсынды. Бірақ інісінің бұрыннан басқа жігітке атастырылған қызға үйленуі болашақ одаққа сызат түсіре жаздады. Кенесары ренжіген сарбаздың көңілін тауып, араларын жарастырды. Көтеріліс ішіндегі тыңшы әшкереленіп, әйелін өлтірмек болғанда оны сол сарбаз тоқтатты.
Ауылдар Торғай мен Ырғызға ауысты. Жеңістерге қарамастан, Кенесары патшаның мол әскеріне ашық шайқаста төтеп беру қиын екенін білді.
3-бөлім. Кенесарының хан сайлануы мен патша әскерлеріне қарсы ұзақ соғысы
Орынбор әкімшілігімен уақытша бітім Кенесарыға Қоқан билігіндегі қазақ ауылдарын босатуға мүмкіндік берді. Оның қолы Созақты алғанымен, Ресей жағы жорықты тоқтатуды талап еткен соң кері қайтты. Сұлтан өз бетімен әрекет ете алмайтынына күйінді. Қазақ жерін аралаған білімді жас бір жағынан патша жасақтарының зорлығын, екінші жағынан Кенесарының хабар бермеген ауылды жазалап, қарттарды өлтірткенін көрді. Ол елді қорғаудың қай жолы дұрыс екенін шеше алмады.
1841 жылы үш жүздің игі жақсылары Кенесарыны хан көтерді. Ол тұрақты жасақ құрып, әскери тәртіп орнатты; малдан және егіннен салық жинауды, керуен тонаудың орнына белгіленген алым алуды бекітті. Хандық кеңес құрылғанымен, соңғы шешім өзінде қалды. Әйелі мен балалары патша жасағының қолына түскенде, тұтқындағы офицерлерге айырбастау жолын қарастырды. Өзіне бағынбаған билерге қарсы да күш қолданды.
Кенесары патша әскеріне қарсы тұтқиыл шабуыл мен ұзақ қуғынды қолданды. Сарбаздары азық-түлік керуендерін тартып алып, қуғыншыларды сусыз далаға ертіп кіргізді. Күзгі жауын мен жол азабы бірнеше жасақты кері қайтарды. Бірақ бетпе-бет шабуылға шыққан інісі ауыр жараланды, екі жақтан да адамдар қаза тапты. Кенесары өзіне қарсы хабар берген ауылдарды шауып, олардың малын алды.
1844 жылы патша әкімшілігі көтерілісшілерді бірнеше жақтан қоршауға тағы ұмтылды. Кенесары жалған хабар таратып, жасақтардың қосылуына кедергі жасады; бір қол су көзінен адасып, түгелге жуық қырылды. Ол қарсылас сұлтанның жасағын түнде жеңіп, қоршаудан шықты. Алайда патша әскерін тойтарған сайын өзіне бағынбаған елге салған салығы мен жазасы ауырлады. Бір би інісінің жасағын алдап қырып, сенімді батыры қаза тапты.
Кенесары кек алып, сол бидің руына жататын жазықты-жазықсыз ауылдарды шапты, бірақ бидің өзін ұстай алмады. Ұзақ соғыс жұрттың малын кемітіп, қыстауын тарылтты. Ру басшыларының наразылығы өсті. Кенесары Ресей билігінен ең болмағанда Торғай, Ырғыз, Сарысу мен Ұлытау маңындағы әлі алынбаған қоныстарды қалдыруды сұрады. Патша әкімшілігі дербес хандыққа да, кең қоныс беруге де келіспеді.
Эпилог. Кенесарының соңғы көші мен қазасы
Кенесарыға салық жинаудан, дербес биліктен және патшаға қарсы күштермен байланысудан бас тарту талабы қойылды. Ол мұны қабылдай алмады, бірақ қалжыраған елін қайта соғысқа салуға да шамасы келмейтінін білді. Ұлы жүз жеріне көшіп, қазақ пен қырғызды Қоқанға қарсы біріктіруді ойлады. Кеңесшілері өзге елдің жерін күшпен алудың қиянат екенін және бірнеше қарсылас қатар шабуылдаса, көштің қоршауда қалатынын ескертті.
Кенесары түсінде жаңа қоныстағы келіссөз бұзылып, қолының қырғыз, қоқан және патша күштерінің арасында қалғанын көрді. Інісі құлап, өзі тұтқындалып өлтірілгендей болды. Ол түсінен кейін де көшуден қайтпады, бірақ ешкімді күштеп ертпейтінін айтты. Екі күндік кеңесте ел бөлінді: көбі Арқада қалуды таңдады, аз бөлігі ханмен жүруге келісті. Қыс түскенде мыңға жуық үй оңтүстікке қарай аттанды.
Екі жыл өтпей, түсіндегі қауіп шындыққа айналды. Кекілітау баурайында Кенесарының қолы қоршауда қалып, өзі қаза тапты. Оның басы патша адамдарына жеткізілді. Елдің жері мен дербестігі үшін жүрген соңғы үлкен көш осылай аяқталды.