Жанталас (Есенберлин)/2-бөлім/3-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Қазақ елінің Ресей қол астына кіруі ондаған жылға созылды. Жоңғар шабуылы, руаралық тартыс пен көшпелі шаруашылық билеушілердің ұстанымын өзгертіп отырды. Қазақ хандары Ресейге бағынуды көбіне оның қорғанына кіру деп түсінді.
Ресей бекіністер салып, әскер мен қоныс аударушыларды қазақ даласына әкелді. Сауда, егіншілік және кәсіпшілік дамығанымен, жер дауы мен отарлық қысым күшейді. Жергілікті әкімдер мен кейбір қазақ билеушілері халық арасындағы алауыздықты өз пайдасына пайдаланды.
Сәмеке қайтыс болған соң Орта жүздің билігі Әбілмәмбетке өтті. Ол Түркістанды қайтарып алу үшін жоңғар қонтайшысы Қалден Церенмен жақындасуды ойлады. Бұқар жырау мұндай шешімге қарсы шықты, ал Орынбор әкімі Неплюев Орта жүзді Ресейден алыстатпауға тырысты.
Әбілқайыр Ресейден күткен жайылым мен қолдауға қол жеткізе алмады. Жайықтан өтуге тыйым салынып, бекіністер мен салыққа байланысты ел наразылығы өсті. Ор қаласындағы кеңес алдында ол ұлы Нұралымен сөйлесті, бірақ екеуінің арасы суық еді. Жанат әкесінен інісі Шыңғыстың аманатқа жіберілетінін білді.
Әбілқайыр хатшысы Құдабайды Әбілмәмбеттің ойын білуге жұмсады. Құдабай ханға да, Неплюевке де хабар жеткізді. Әбілмәмбет губернатор шақырған Ордағы кездесуге келе жатып, жолдан кері қайтты. Неплюев Әбілқайырдың екі хан арасына от салғысы келетінінен күдіктенді.
1742 жылы Неплюев Тасөткелде үлкен қонақасы беріп, әскерінің жаттығуы мен зеңбіректерін көрсетті. Оңаша әңгімеде Әбілқайыр Әбілмәмбетке қарсы үш мың сарбаз, аманаттағы ұлы Қожахметтің қайтарылуын сұрады. Неплюев екі өтінішті де орындамады. Әбілқайыр Қалден Церенмен туыстық байланыс орнату ойын да айтты.
Кеңесте Ресей өкілдері жоңғар елшілерінің қазақтардан салық пен аманат алу талабын қабылдамады. Әбілқайыр мен Жәнібек Ресейге адал болатынын мәлімдеді. Кеңестен кейін Неплюев Жайықтың екі жағындағы қазақтар мен Еділ қалмақтарының жүрісін шектеді. Жәнібекке патша жарлығымен тархан атағы берілді.
Неплюев Әбілқайыр ордасына Муравинді кеңесші ретінде жіберіп, оны ханның ойын бақылауға міндеттеді. Құдабай бұл жоспарды Әбілқайырға жеткізді. Кейін Әбілмәмбет Қалден Цереннің Түркістанды қайтарамын деген сөзіне сеніп, кіші ұлы Әбілфейізді аманатқа жіберді. Жоңғар әскері қазақ жеріне жақындады.
Ресей әкімдері де Жайық бойындағы жайылымды шектеп, қарсылық көрсеткен ауылдарға әскер қолдануға рұқсат берді. Жерінен айырылудан қорыққан халық Ресей бекіністері мен жоңғар үстемдігіне қарсы шықты. Әбілқайырдың Ресейге, Әбілмәмбеттің жоңғарларға сүйенуінен көңілі қалған жұрт батырлардың соңына ерді.
Әбілқайыр Ресейден қолдау ала алмай, беделін көтеру үшін Жайықтың арғы бетіндегі қалмақ және орыс қоныстарына жасалған шабуылдарды қолдады. Кейін тұтқындарды қайтаруға әрекеттенді. Әбілмәмбет те жоңғарлармен келісе алмай, Ресей әкімдерімен қайта тіл табысуға тырысты. Сауда мен тыныштыққа мұқтаж ел Ресей шекарасындағы қалалармен қатынасын кеңейтті.
Неплюев Әбілқайырдың Барақпен араздығын пайдалануды ойлап, Құдабайға өз ниетін сұлтанға сездіруді тапсырды. Әбілқайыр болса Петербургтен көмек іздеді. 1748 жылы Орға келген Тевкелев онымен келісіп, Қожахметті қайтарды; оның орнына Айшуақ аманатқа қалатын болды. Әбілқайыр ақ патшаға адал қызмет етемін деп еліне аттанды.
Жолда Әбілқайыр Барақ қолына өткен көшті қайтармақ болып, аз жасағымен қарсыласын қуды. Ұлқаяқ өзені бойындағы шайқаста Барақтың ұлы Шағай оны аттан түсірді, ал Барақ қанжармен өлтірді. Бір жылдан соң Ресей патшасы Кіші жүз хандығына Нұралыны бекітті. Әбілқайыр қазақ елінің Ресей қол астына кіруін мемлекеттік саясат деңгейіне көтерген алғашқы хан ретінде тарихта қалды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Қазақ даласының Россия қол астына кіруін бір куәлік қағазбен, не бір указ күнімен атау мүмкін емес. Бұл ондаған жылға созылған ұзақ, қайшылығы мен қиындығы мол ауыр қалыптасу кезі еді.
Россия қол астына еніп, Жоңғардан аман қалғаны үшін, Әбілқайыр өзінің билігін құрбан етті. Енді ол бұрынғыдай қалаған уақытында сау етіп Хиуа қақпасының алдына бара алмайды. Оған Россия патшасының рұқсаты керек!
Бір жағынан жиырма мың әскерін жалақтатып жоңғар қонтайшысы Қалден Церен, екінші жағынан дәл осындай әскерін қазақ жеріне кіргізе бастаған орыс патшасы. Жан алқымға енді келді.
— Қандай данышпан едің, байғұс қазақ?! Сенен басқа бірде-бір халық дүние шіркінге «жалған» деген ат қоймаған болар. Қалай тауып қойғансың. Қу дүние, шын жалған екенсің... Өттің де, кеттің ғой...