Жанталас (Есенберлин)/1-бөлім/2-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Қазақ елінің ауыр жағдайына алаңдаған Бұқар жырау мен Кіші жүз ханы Әбілқайыр барлау кезінде түйешілердің үйіне тоқтады. Жырау жас түйеші Әбілмансұрдың тегін адам емес екенін сезді. Оны Хиуаға құлдыққа әкетіліп бара жатқан жерінен құтқарған Ораз да сонда жүрді.
Әбілқайыр елдің неліктен бытырағанын сұрағанда, Бұқар жырау Хақназар ханның тарихын баяндады. Қасым хан өлген соң әлсіреген Ақ Орданы Хақназар қайта біріктіруге ұмтылған еді. Ол сыртқы жаулармен қатар, өзара жауласқан сұлтандарға да қарсы тұруға мәжбүр болды.
Хақназар Ноғайлы елін Ақ Ордаға жақындату үшін Сарайшыққа әскермен барды. Үш күндік келіссөзден кейін ноғайлылар оған он мың атты әскер беруге келісті. Бітімді бекіту үшін ханға Ақторғынды қосты. Бірақ үйлену тойы үстінде Қияқ шабарман қауіпті хабар жеткізді.
Бұрын Хақназар өзіне қарсы шыққан Шағай сұлтанды кешірген болатын. Шағай кейін Күнсананы және оның жанындағы өз нөкерлерін өлтіртіп, елін Бұхар ханы Абдоллаға көшірді. Күнсананың ұлы Тәуекел ержеткенде Абдолланың қолбасшысы болды.
Қияқтың хабарынан кейін Тұяқ келіп, Бабасұлтанның Хақназардың егіз ұлы Хасен мен Хұсайынды және қайын атасы Жәлімді опасыздықпен өлтіргенін айтты. Хақназар қайғысын жұртқа білдірмей, әскерін ертіп Яссыға қайтты; кейін балаларының қабіріне барып жылады.
Кек алуды ойлаған Хақназар қазақ-қырғыз қолымен Ақсу ханы Әбді-Латифті жеңіп, өлтірді. Артынша Әбді-Латифтің ағасы Әбдірашитпен болған екі апталық шайқаста Хақназар қаза тапты. Өлер алдында ол Тұяққа Тәуекелдің тегіне қатысты сырды ашты.
Әбілмансұр құпияны білетін құл қауіпті деген ойын бірнеше рет қайталағанда, Бұқар Ораз үшін қорықты. Таңертең Ораз көрінбеді. Әбілмансұр оны өлтіргенін теріске шығармай, жырауға үндемеуді ескертті де, енді өзін атасының атымен Абылай деп атайтынын мәлімдеді.
Жоңғар шапқыншылығы кезінде Елшібек Түркістаннан шегініп, Сауранды қорғауға кірісті. Сыбан Раптан бастаған жоңғар әскері Сыр бойына жылжыды. Барлаушы Гәуһар қолға түссе де, Шәңгерек ноянның көмегімен қашып, Әбілқайырға жаудың жақындағанын ескертті.
Әбілқайырдың шағын әскері жоңғарларға қарсы соғысты. Қабанбай мен Батыр Баян жасақтары келіп, қоршауда қалған қазақ қолының аман шығуына көмектесті. Ал Сәмеке бастаған үлкен әскер жол азабынан әлсіреп, шайқасқа жетпей кері қайтты.
Сауранда Бұқар жырау қорғаушыларға бұрынғы қоршауды айтып берді. Сол кезде Бұхар ханы Абдолланың әскері қаланы ала алмаған еді. Қияқ пен Тұяқ батырлар қорғанысты басқарды. Қияқ Тәуекелге Шағайдың Күнсананы өлтірткенін айтып, оны туған еліне қарсы соғысудан бас тартуға көндірді; Тәуекел Абдолладан кетті.
Жыраудың әңгімесі Сауран тұрғындарының жігерін көтерді. Жоңғарлар зеңбірекпен атқылап, қамалға өрмелегенімен, қорғаушылар оларды тойтарды. Шайқаста ұста Науан қаза тапты. Күзгі суық түскенде жоңғарлар Сауранды ала алмай шегінді.
Кейін қазақ жасақтары Бұланты бойында және Аңырақайда жеңіске жетті. Алайда Болат хан өлген соң жаңа хан сайлауына наразы Әбілқайыр мен Сәмеке әскерлерін алып кетті. Бұқар жырау ел тағдырын ойлап, басқыншылыққа қарсы бірігу қажеттігін және халық өз арасынан шыққан батырлардың ерлігін ұмытпайтынын түйді.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Біздің қазір екі-ақ жауымыз бар. Бірі — сыртқы жау. Екіншісі, жұрттың басын қостыртпай, бөлшектеп билегелі жүрген би, сұлтандар. Ел қамқоры болам деген адам бұны білсе керек.
— Халық табандылығы деген, міне, осы! — деді енді Бұқар жырау, — Бұхар ханының көк темір құрсанған атақты әскері де азғантай қала тұрғынына ештеңе істей алмаған! Табанды болсаң жоңғарлар да кейін шегінеді.
Қазақ халқының алдында бір ғана жол бар. Ол — қан майданда баяғы бабаларынша аянбай шайқасу. Сол шайқаста жан беру, не ел болып, елдігін сақтап қалу. Басқа жол жоқ.
Бұқар жыраудың бір тұжырғаны: хан, сұлтан, билерді қызықтыратын тарих бар да, халықты қызықтыратын тарих бар екен. Ол халықтың өз тарихы, өзінің арасынан шыққан, елі мен жері үшін күрескен қаһармандарының ерлігі.