Жанталас (Есенберлин)/3-бөлім/3-тарау
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
Телікөл жағасында үш жүздің игі жақсылары Абылайды Үлкен Орда ханы етіп сайлады. Кейбір ру басшылары жиынға келмегеніне қарамастан, Абылай уақыт өте бәрі бағынады деп ойлады. Қоқанмен астыртын байланысып, оның билігінен шығуға ұмтылған Божбан руының басшыларын тұтқындап, жазалауға бұйрық берді.
Божбан ақсақалдары ханның қаһарын басу үшін мал-мүлкін ұсынып, жас қызды ордасына жіберді. Қыз ағаларының өмірін сақтап қалуды сұрады, ал Абылай бастапқыда өлім жазасы туралы шешімін өзгертпеді. Сол түні Қоқан ханы Әлімнің қазақ жеріне көп әскермен келе жатқаны туралы хабар жетіп, Абылай қол жинауға кірісті.
Бұған дейін Абылай Қоқан әскерін жеңіп, Сырдария бойындағы Түркістан, Сайрам, Шымкент сияқты қалаларды қазақ билігіне қайтарған еді. Ташкент алым-салық төлеп тұруға келіскен. Бітімге қолы жеткен соң Абылай негізгі жасақтарын Арқа мен Жайыққа қайтарып жібергендіктен, Әлім хан оның әлсірегенін пайдаланып жорыққа шықты.
Абылай Ұлы жүздің батырлары мен жақын руларға шабарман жіберіп, Қазықұрт маңына жиналуды бұйырды. Бұқар жырау ханның Божбан басшыларын аяусыз жазалағанын сынап, жұртты қан төгіп біріктіру мүмкін еместігін айтты. Абылай бүліктің таралуын тоқтату үшін қаталдық қажет деп санады. Ақыры ол тірі тұтқындарды босатуды бұйырды, бірақ бес басшыны өлтіріп үлгерген еді.
Қоқан әскері Түркістанға қарай жылжығанда, Абылайдың қолбасшылары жауды қазақ даласына қарай алдап әкетуге келісті. Бөкей, Сағыр, Жабай бастаған жасақтар алғашқы шайқастарда кейін шегініп, Әлім ханның әскерін негізгі шебінен алыстатты. Сол кезде Абылай мен Елшібек батыр төрт мың сарбазбен Ташкентке жетіп, қаланы басып алды. Бұқар жырау Ташкент маңындағы Қаңлы ауылдарын қазақ жағына шығуға көндірді.
Ташкенттен айырылғанын естіген Әлім хан мен Ерден батыр кері шегініп, бітім сұрады. Келісім бойынша бұрынғы шарттар сақталып, Қоқан соғыс шығынын өтеп, қарамағындағы қазақ руларынан алым-салық алмауға келісті. Жеңіспен оралған жасақтың алдынан Құндыз шықты. Оның ағасы Қаныбек Ералыдан қарындасының Абылай төсегіне барғанын біліп, намыстанып, ханға кек сақтады.
Қаныбек қайтар жолда Құндызды садақпен атып өлтіріп, одан кейін Абылайға оқ кезеді. Қапан мерген ханға атылмақ болған Қаныбекті атып тоқтатты. Абылай екеуінің де қазасына қайғырса да, ағалы-қарындасты қатар жерлеуді бұйырды. Кейінгі жеңіс тойында ол адамдардың жазаланғаннан кейін ғана жақсы көретінін айтты, ал Бұқар жырау ханның алда да жаман түс көретінін ескертті.
Жол үстінде Бұқар жырау Абылаймен оның билігі мен халық алдындағы жауапкершілігі туралы ұзақ сөйлесті. Жырау Божбан басшыларын өлтіруді, қырғыз ауылдарына жасалған жорықтарды және жазықсыз адамдардың қанын төгуді сынады. Абылай қатал әрекеттерін елді біріктіріп, жаудан қорғау қажеттігімен түсіндірді. Бұқар болса, зорлықтың зардабы ұмытылмайтынын және ханның әділетсіздігі кейін елге кесірін тигізетінін айтты.
Абылай өзге елдердің жеріне жасалған жорықтардың қазаққа пайдасы аз екенін де жыраудан естіді. Жайыл қырғынын еске алған Бұқар қырғыз бен қазақтың қарапайым адамдарына хандар мен манаптардың тартысы зиян келтіргенін айтты. Ол халықтың төгілген қан мен қиянатты ұмытпайтынын ескертіп, билікке таласқан басшылардың әрекетін айыптады.
Абылай орыс қалаларындағы түзу көшелерді, егіншілікті және кен өндіруді көріп, қазақ халқы да қала салып, жер өңдеп, кен қорытуы керек деген ойға келді. Көршілер жан-жақтан қысқан жағдайда көшпелі тіршілік қана елді сақтап қала алмайтынын айтты. Бұқар жырау оның бұл ойын түсінді, бірақ ханның бұрынғы шешімдері мен халыққа жасаған қиянаттары жөніндегі сынын қайтпады.
Ресейдегі Пугачев көтерілісі басталғанда, Абылай орыс бекіністеріндегі жағдайды пайдаланып, қазақ жасағын жорыққа шығаруды ойлады. Жайықтағы көтерілісшілерге қосылуға шақырған хатты таратпақ болған Керей ұсталды. Ол хатының кімге арналғанын айтудан бас тартып, азапталып өлтірілді. Осыдан кейін төлеңгіттердің бір бөлігі, оның ішінде Керейдің екі ұлы да, көтерілісшілерге қосылу үшін қашты.
Абылай қашқындарды қуып жеткенде, бекіністегі бір топ орыс солдаты офицерлерін өлтіріп, олармен бірге көтерілісшілерге кетті. Кейін Абылай Нұралы ханмен және орыс офицерлерімен кездесіп, көтеріліске қосылған қазақтар мен солдаттарды ұстауға қатысты. Көтерілісшілерге көмектескен ауылдарға жорық жасалып, көптеген адам жазаланды. Бұқар жырау осы әрекеттерге қарсы толғау айтып, орыс халқымен соғыспауға шақырды.
Жаза мен қудалау күшейген сайын қазақ жігіттері Абылайдың жасағына қосылудың орнына Пугачев жақтастарына қаша бастады. Ханға деген наразылық өскенде, ол ордасын Түркістанға көшіруді жариялады. Бұқар жырау көшке қосылмай, Көкшетауда қалды. Абылай күнкөрісі қиын халықтың да бүлікке ергенін мойындады да, көшін оңтүстікке қарай бастап кетті; жырау оның ақ туының алыстағанын төбеден үнсіз бақылап қалды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Бір қыздың құшағында бір тайпа елдің тағдыры тұрған жоқ, хан ием... Мұны мен де ұғамын. Бірақ қатты дауылды күні тек қыран құс қана өз бағытынан адаспайды. Жұрттың бәрі қыран емес.
«Болашақ» дегеннің не екеніне енді түсіндің бе? Ал ел ше?... «Ел» деген ешуақытта да еш нәрсені ұмытпайды. Оны «алдадым» деп тек хандар ғана ойлайды, Абылай...
Қиянатты істеу жеңіл, жою қиын. Ал сол қиянатты өрбітіп жүргендер кімдер? Мына сен, хан Абылай. Кіші жүздің ханы Нұралы, Қоқан әмірлері, Қырғыз манаптары. Патша мен боғдыхандар!
Шыңғысхан әскері несімен күшті боп еді, есіңде бар ма?.. Өзінің тәртібімен, іріктеліп құрылған санымен күшті емес пе еді. Әр түменде он мың жауынгер болған.