Жанталас (Есенберлин)/Эпилог
«Жанталас» циклінен
Оқиға желісі
1781 жылы Түркістан өлкесін қатты қуаңшылық жайлады. Ыстық жел құмды көтеріп, жаңбырсыз қалған жер жарылды. Осы ауыр күндерде жетпістен асқан Абылай хан науқастанып, төсек тартып жатты.
Оның дерті бірнеше жыл бұрын Бөгенбай батырдың қазасын естігеннен кейін басталған еді. Сол тұста Абылай өзін бүкіл қазақтың ханы етіп бекітуді сұрап, баласы Тұғым бастаған елшілікті Петербургке жіберген. Бірақ Екінші Екатерина оны тек Орта жүздің ханы етіп бекітті.
Бұл хабарға қапаланып отырған ханға Арқадан ақсақалдар келді. Үмбетей жырау Абылайдың өткен ерліктерін жырға қосып, сексеннен асқан Бөгенбай батырдың қайтыс болғанын естіртті. Абылай ауыр хабарды үнсіз қабылдады.
Хан Бөгенбайдың құрметіне Түркістанда ел жинап, құран оқытты. Сол күннен бастап бойын дерт мезгіл-мезгіл қысатын болды. Ал соңғы үш айда ауруы күшейіп, оны төсектен тұрғызбады.
Өлер алдында Абылай жанында отырған Бұқар жыраумен сөйлесуге әрең шамасы келді. Ол елу жыл бойы майданда оқ тимей жүріп, енді аурудан өлетініне қынжылды. Бұқар оны жұбатудың орнына, ұзақ жылғы күресі мен хандық билігінен не қалғанын сұрады.
Абылай хан тағына елге ықпал ету үшін ұмтылғанын айтты. Бүкіл қазақты өзі көздеген жолға бастап, әділ билігі арқылы бұрынғы қиянаттарын халыққа ұмыттырғысы келген. Алайда ел бірлігін сақтау үшін күш қолданғанын да мойындады.
Бұқар ханның ұрпағына қандай кеңес қалдыратынын сұрады. Абылай алдымен қазақтың бірлігін сақтауды өсиет етті. Ол шығыстан келген жауға, әсіресе Қытайға жер бермегенін, ал батыстағы Ресеймен соғысудан гөрі тіл табысуға тырысқанын айтты.
Абылай ұрпағына Ресей патшасымен найза арқылы емес, сөз арқылы келісуді тапсырды. Оның ойынша, мұндай қатынас оларға сүйеніш болып, Абылай әулетінің ел билеуіне мүмкіндік беретін еді.
Өз өкінішін сұрағанда, Абылай үш жүздің басын толық қоса алмағанын айтты. Ол қазақты мал шаруашылығымен қатар егіншілікке үйрете алмағанына да өкінді. Көкшетауда тұрғанда кеңесшісі Тимофей Егорұлының көмегімен егін егуді үйрететін орыс шаруаларын әкелгенімен, бұл іс кең жайылмады.
Абылай қартайғанда тәнінен бұрын жаны қажығанын, үміті сөніп бара жатқанын айтты. Сөйте тұра өмірден айырылғысы келмеді. Ол Хиуа тұтқынынан өзін алып шыққан Ораз құлдан бастап, талай адамның қанын төккенін еске алып, бұрынғы қаталдығына күмәнданды.
Хан Бұқардан күнәсі көп пе, өлгеннен кейін оны қандай жаза күтіп тұр деп сұрады. Бұқар жауап беріп үлгермеді: Абылай соңғы демін алып, қайтыс болды. Жырау оның бетін жауып, сырттағы халыққа қазасын хабарлады.
Үш жүз аза тұтып, Абылайды Қожа Ахмет Яссауи мешітіне жерледі. Бұқар жырау Сарыарқаға қайтты. Одан кейін қазақ даласында қарапайым халықтың өз күшін сезініп, хан-сұлтандардың билігі мен Ресей патшалығының отаршыл саясатына қарсы жаңа жол іздей бастағаны баяндалды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Хан бар жерде қиянат болмауы мүмкін емес екен. Бірақ мен сол қиянатымды да, озбырлығымды да, халқымды уысымда ұстау үшін жұмсадым, ел бірлігін күшпен сақтамақ болдым.
— Өкінішім, — деді Абылай күрсініп. — Өз басымның өкініші... Үш жүздің басын қоса алмадым; аз елге хан болдым. Қазаққа мал емшегін емізгенмен, жер емшегін емізе алмадым.
— Ұл-қыз дейсің бе?.. Менің кеңесіммен жүрер ұл-қыз болар ма екен? Сөйтсе де екі айтарым бар. Бірі — қазақ аз ел ғой, азып-тозып кетпес үшін, қолдарынан келсе солардың бірлігін сақтасын.
Жоқ, мазасыз ой, бітпес тартыстан, тәнім емес, жаным қартайыпты. Ал жаныңның қартайғаны — шын кәріліктің келгені, алдағы үмітіңнің тегіс сөнгені... Үмітіңнің сөнгені — ол сенің өлгенің!