Қаһар (Есенберлин)
Өте қысқаша мазмұны
Арқа даласы, болжам бойынша 1830-жылдар. Патша билігіне қарсы шыққан бір батыр елін Сыр бойына көшірмек болды, бірақ бұрынғы серігі оны сатып, көш патша әскерінің қолына түсті. Сол кезде Ташкент құшбегі одақ сұрап келген Қасым төренің екі ұлын алдап өлтірді.
Бауырларының қазасынан кейін Қасым төре қол басқаруды ортаншы ұлы Кенесарыға тапсырды.
Кенесары елін Арқаға қайтарып, патша әкімшілігінен қазақ жеріндегі бекіністерді жоюды талап етті. Жауап болмаған соң, ол Ақмола бекінісін түнде қоршап, жалынды жебелермен өртеп алды. Оның жасақтары патшаға адал аға сұлтанның жылқысын айдап әкетіп, бірнеше бекіністі қиратты.
Кейін Кенесары Кіші жүз жеріне көшіп, Орынбор губернаторымен уақытша бітім жасады. 1841 жылы үш жүздің билері оны хан көтерді. Хан Қоқан бекінісі Созақты алып, патша әскерінің бірнеше жорығын айламен тойтарды. Бірақ ол өзіне бағынбаған ауылдарды аяусыз шапты, сондықтан көп адам одан теріс айналды.
Ұзақ соғыстан ел қажыды, мал жұтады. Патша үкіметі дербес хандыққа келіспеді. Кенесары Ұлы жүз жеріне, Шу мен Іле бойына көшуге бел буды. Кеңестен кейін ел екіге бөлінді: көпшілігі Арқаға қайтты, ал қыс түскенде ханның соңынан мыңға жуық үй көшті.
Ал мынау көш Шыңғысхан шабуылынан бастап, алты жүз жылдан астам өзінің жері, суы, тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ атты көшпенді көкжалдардың ең соңғы ұлы көші еді.
Екі жыл өтпей, Кенесары Кекілітау баурайында қырғыз, қоқан және патша әскерлерінің қоршауында қаза тапты. Інісі де сол ұрыста қаза болып, ханның басы патша әкімдеріне жеткізілді.
Бөлімдер мен тараулар бойынша толық мазмұны
Бөлімдер мен тараулардың тақырыптары редакциялық.
Бөлім 1. Көтерілістің алғышарттары: Сейтен, Жоламан және Қасым төре ұлдарының тағдыры
Тарау 1. Сейтеннің көші мен Ожардың сатқындығы
Қаржас руының ері бастаған көш Баянауылдан Балқашқа қарай үнсіз аттанды. Ол елін Сыр бойына жеткізіп, Қоқан қарауына өткен Қасым төренің ұлдарына қосылмақ болды. Патшаның 1822 жылғы ережесі Орта жүзді округтерге бөліп, билікті сырттан жүргізуге жол ашқан еді. Көш басшысының інісі көтеріліс үшін өлімге кесіліп, ұлдары айдалды, ал кішкентай қызы өзге үйге берілді. Онымен бірге бұрыннан таныс Ожар жүрді.
Қоқанға сенбейтінін айтқан жолдасына көш басшысы да күдікпен қарады, бірақ бұрынғы серіктігіне сенгісі келді. Күн батарда туған жерімен қоштасқан жұртты жас қыздың мұңды әні жылатты. Сол кездегі ел күйін мына жолдар жеткізді:
Өз жеріңе сыя алмай барғаныңда Өгей елден, қайран жұрт, не табасың?
Шықпай жатып бесіктен қайғы торып, Сарғалдақтай жаңбырсыз қалған солып, Қайда барсаң алдыңда Қорқыт көрі, Неге тудық бақытсыз халық болып.
Түнде Ожар көш басшысын байлап, жасырынған солдаттарға ұстатты. Өзін де тұтқын етіп көрсеткен тыңшы жасағымен бірге жолға шықты. Тұтқынның зарлы әнін аялдаған ауылдағы Таймас естіді.
Ол Ожардың сатқындығын өз аузынан естіп, тұтқынның тағдырын ұмытпауға бекінді. Ал әскер көшті кері қайтарды. Бекіністердің елге қаупін айтқан ақсақалды офицер қамшымен ұрды.
Тарау 2. Жоламан батырдың патша әскеріне қарсылығы
Елек бойындағы Табын көші де ата қонысынан айырылу қаупінде тұрды. Жоламан батыр патша билігінен жайылымдарды қайтаруды сұрап хат жазған, елші жіберген, бірақ жауап алмаған еді. Бекіністер салынып, жер тарылған соң ол қарулы қарсылыққа шықты. Орынбордан әскер келе жатқанын біліп, көшті түнде жасырын жіберді де, бес жүздей сарбазын жауды тосуға қалдырды. Ол күреске неге шыққанын былай түсіндірді:
Қара бастың қамын жесек, дәулетім де, шен-шекпенім де бар, бір бүйірге жантая кетер едім. Өйткенде жерінен, елдік деген атынан айрылғалы тұрған қыруар Табынның қамын кім жейді?
Шайқаста қарсы жақтың мылтығы мен қосымша жасағы Табын қолын қыспаққа алды. Қыпшақ сарбаздары көмекке келгенде ғана патша әскері шегінді. Қаза тапқандар жерленіп, жаралылар көшпен әкетілді. Жоламанның сенімді жиені Байтабын осы ұрыста қоршауда қалып, нағашысы оны құтқаруға қайта шапты.
Шайқас алдында Байтабынның атастырылған қызы Серғазы ханның ауылынан қашып жеткен еді. Ол ханға у беріп, тұтқындағы екі башқұрт жігітін босатты; жігіттер оқ-дәрі мен зеңбірек жасауды білетін. Қыздың аты Ақбөкен болатын.
Жеңістен кейін Жоламан мен одақтас батырлар әр рудың жеке күресі жеткіліксіз деп ұқты. Олар қазақтарды біріктіру ұсынысын Қасым төреге жеткізуге кісі жіберді. Жоламанның көсем туралы ойы мына сауалға тірелді:
Басқара білер кісі болса мына ру-ру боп көтерілген, тәуелсіздігін аңсаған халық бір тудың астында біріксе, дүлей толқынды теңіз тәрізді ғажайып күшке айналуы сөзсіз. Ал сол күшті кім басқарады?
Тарау 3. Ташкенттегі қастандық: Есенгелді мен Саржанның қазасы
Ташкентте Қасым төренің екі үлкен ұлы Қоқан билеушісінен қазақ ауылдарын қорғауға жасақ жинауға рұқсат сұрамақ болды. Қаланы билеген құшбегі оларды бір ай күттіріп, өтінішін естіген соң біріккен қазақ қолынан қауіптенді. Ол сұлтандарды кемсітіп, әдейі ашуландырды. Сұлтандар сарайдан қайтар жолдарын әзірлесе де, ханның шақыруымен қаруларын қалдырып қайта барды. Құшбегі әуелі ханнан оларды жазалауға келісім алып, шақыруды тұзаққа айналдырған еді.
Сарай жендеттері екі ағайынды өлтіріп, кейін олармен келген он сегіз жігітті де қырды. Тек сұлтанның жас ұлы мен оны қорғаған батыр қашып шықты. Билік кейін Қасым төрені де алдап шақыртып, бір жылдан соң өлтірді. Екі ұлдың ажалы туралы суық хабарды әкелген сенімді серік Ағыбай батыр еді.
Тарау 4. Кенесарының қол басына келуі мен Арқаға көшуі
Қаратау баурайына көшкен Қасым төре екі ұлының хабарын күтіп жүргенде, өзге аймақтардағы қарсылықтан хабар алды. Оның ортаншы ұлы алдымен Арқада патша бекіністеріне қарсы күш жинауды, оңтүстіктегі Қоқанға кейін аттануды ойлады. Ағаларының қазасын естіген әкесі оған Абылайдан қалған мылтық пен өз сапысын тапсырып, қол басқаруға бата берді. Бұл ұл Кенесары еді.
Кенесары Ташкенттен бірден кек қайтаруға әлі күш жетпейтінін айтып, батырлармен бірге Арқаға көшуді шешті. Әуелі губернаторларға жер мен бекіністер туралы талап жібермек болды; орындалмаса, патшаға қызмет еткен аға сұлтанға және Қараөткелге шабуылдауды көздеді. Қаза тапқандардың жетісі өткенде ауылдар қаруланып жолға шықты. Көкшетауды сағынып, сол жақта шайқасуды қалаған інісі Наурызбай да бірге жүрді.
Бөлім 2. Кенесары көтерілісінің өрлеуі
Тарау 1. Қоңырқұлжаның билігі мен зорлық-зомбылығы
Ақмола өңіріндегі жұттан кейін аға сұлтан жұртты уақытша салықтан босататын жарлық алып, беделін өсірді. Бірақ көтерілісті тоқтату үшін жаңа Ақтау бекінісіне үміт артты. Ол екі ұлын көтерілген ауылдарға жіберіп, көнбегендерге күш қолдануды бұйырды. Ұлдарының бірі әкесінің жас әйелімен жақын болған; екіншісі төлеңгіттің қызына үйленбек еді. Аға сұлтан сол қызды зорлап, ұлының көзінше қорлады. Кенесарыға тыңшы жіберуді де ұйғарған бұл аға сұлтан Қоңырқұлжа болатын.
Ожар оған көтерілісшілер арасына кіретінін айтып, хабар беру белгісін келісті. Ол өзіне сенген жас әйелді де осы іске пайдаланбақ болды. Қоңырқұлжаның ұлдары тапсырмасын орындамай қайтты, ал Кенесары жақтастары Ақтау маңындағы әскери керуенді жеңді. Көп ұзамай Қоңырқұлжаға баласының кесілген басы жеткізілді. Оны зорланған қыздың әкесі өлтірген еді; аға сұлтан жұрт алдында қайғырғанымен, іштей ұлына кек сақтап жүрген.
Тарау 2. Ақмола бекінісінің алынуы
Кенесары бекіністерді бұзып, тұтқындарды босатуды сұраған хатына жауап алмады: елшілері ұсталды. Ол Ақмоланы алуға бекінді. Қамалдың ор, мылтық пен зеңбірек арқылы қорғалғанын ескеріп, сарбаздарын өрт тұтататын жебелермен шабуыл жасауға жаттықтырды. Бопай бастаған жасақ басқа бекініс пен сұлтан ауылын шауып, Омбыдан келе жатқан көмекті бұрды. Тамызда бес мың атты сарбаз Ақмоланы қоршады. Майлы жебелер ағаш үйлерді, қара май жағылған солтүстік қақпаны өртеді.
Алғаш кірген жасақ басшысы оққа ұшты. Оның денесін алып шығуға ұмтылған сарбаздарға Кенесары қосылып, қамал түн ортасына қарай алынды. Қоңырқұлжа аз адамымен қашты. Кенесары бекіністі қиратты да, қолын Ұлытауға әкетті; кейін Ақтау мен Ортау да алынды. Жеңіс жаңа руларды өзіне тартты. Алайда қамал ішіндегі жазықсыз тұрғындар да тонау мен зорлық көрді. Шабуылдан кейінгі түн былай суреттелді:
Жеңіске мастанған қатігез жауынгерлер қорғансыз қалың қойға тиіп қанға құныққан аш қасқырлардай, жұрттың жазықты-жазықсызына қарамай, түні бойы ойран салды. Таланбаған мүлік, былғанбаған абырой қалмады.
Тарау 3. Қоңырқұлжаның шегінуі мен көтерілісшілердің шабуылдары
Ақмола құлаған түні Қоңырқұлжа жас әйелінің Есіл бойындағы ауылына жетті. Омбы билігі Кенесары айдап кеткен жылқылардың шығынын қарамағындағы елден өндіріп алуға рұқсат берді. Аға сұлтан оны тоғыз болысқа бөліп, төтенше салық жариялады. Ол зеңбіректі көмек сұрауға Омбыға аттанар алдында Кенесары сарбаздарының өз жылқысына келе жатқанын білді. Күзет басшысына тосқауыл құруды тапсырып, өзі губернатормен кездесті. Губернатор бекіністі қорғай алмағаны үшін оны кінәлап, көтерілісті қарумен басатынын айтты.
Аға сұлтанның жас туысы жолда зорлық көрген қыздың әкесіне кездесті. Ол оған Ағыбайға құрылған тұзақты және көтерілісшілер арасындағы тыңшыны ескертті. Хабар алған батыр орнын ауыстырып, Байтабын жасағына қосылды. Елу жігіт таң ата жылқыға тиіп, күзетті жеңді де, түбектегі малды айдап кетті. Қайтып келген Қоңырқұлжа бар жылқысынан айырылғанын білді. Шайқаста өз ұлын өлтірген адамның қаза болғаны ғана оның көңілін біршама орнықтырды.
Тарау 4. Жеңістер, ішкі қайшылықтар мен Кіші жүзге көшу шешімі
Жеңістерден кейін Жоламанның ауылдары мен Торғай қыпшақтары көтеріліске қосылуға әзірленді. Кенесары патша әскері басым екенін білсе де, елін қорғаудан бас тартпады. Бірақ інісі Наурызбай Байтабынға атастырылған Ақбөкенге үйленгені жаңа одаққа қауіп төндірді. Кенесары Байтабынға інісінің қолындағы сұңқарды алыстан атып түсіртті; мерген құсты атып, адамды аман қалдырды. Осы кезде Таймас Ожардың бұрынғы сатқындығын оның әйелі Алтыншашқа жеткізді.
Алтыншаш күйеуінің өз әкесі мен әкесінің ағасын жау қолына ұстап бергенін біліп, одан теріс айналды. Ол Байтабынмен жақындасып, екеуі ғашық болды. Олардың кездесулерін білген Ожар түнде әйелін ұрып, қанжармен өлтірмек болды. Байтабын келіп, Ожарды өлтірді де, жаралы әйелді Кенесарыға жеткізді. Кенесары оларды қосып, Алтыншаш сауыққан соң той жасады. Кеңесте ол қыста қарсы жақ өз ордасына шабуылдауы мүмкін екенін айтып, күзде Кіші жүз жеріне көшуді ұсынды. Жұрт келісіп, хан Торғай мен Ырғыз бойына көшті; оңтүстіктегі күрес үшін де күш жинауды көздеді.
Бөлім 3. Кенесары хандығының құрылуы мен күресі
Тарау 1. Перовскиймен келісім мен Созақ жорығы
Орынбор губернаторы екі жақта бірдей соғыспау үшін Кенесарымен бітімге келген еді. Жоғары билік көтеріліс басшысына рақымшылық жасап, айдалған туыстарын босатты. Бірақ патша Кенесарының хан сайланып, Қоқанға қарсы аттанғанын естіген соң Орынбор мен Сібір әкімшіліктеріне қозғалысты бірігіп жоюды бұйырды. Губернаторға бағынышты шенеунік көтерілісшілердің көп руға тарағанын картадан көрсетті. Ал патша жағындағы бір сұлтан оларды күшпен қыруды ұсынды. Губернатор Кенесарыға Қоқанмен соғысты тоқтатып, Орынбор шекарасына қайту туралы хат жіберді.
Кенесары Қоқан билігіндегі қазақ ауылдарын босату үшін Созаққа аттанған еді. Шөлден өткен қолда ауру тарады, сондықтан оған жолда тағы бір батырдың жігіттері қосылды. Он сегіз күндік шайқастан кейін Созақ алынды. Кенесары Ташкентке қарай жүргісі келгенімен, Орынбор билігіне берген уәдесіне байланысты Қоқанмен бітім жасап, кері қайтты. Сол уақытта губернаторға Алтыншаш пен зорлық көрген қыз келді: бірі айдалған бауырларын сұрады, екіншісі әкесі үшін шағым айтты. Шенеунік оларды өз үйіндегі жетім балаларға қарауға қалдырды. Французша білетінін жасырған Алтыншаш кейін генералдардың әңгімесінен Кенесарыға қарсы жоспарларды алдын ала біліп отырды.
Тарау 2. Есіркегеннің сапары мен ел тағдыры туралы ойлары
Қоңырқұлжаның жас туысы Семейде оқып, қазақ ауылдарының күйзелісіне жол іздеді. Ол егіншілікке көшіп, білім алуды және орыс халқымен жақындасуды қажет санады, бірақ патша билігінің зорлығын да көрді. Петербургке оқуға барарда атасы оған ел мүддесін ұмытпауды тапсырды. Жігіт Кенесарыға ерген ауылдар арқылы Орынборға бет алып, жолда естіген халық өлеңдерін жазып отырды. Өз ұстанымын ол атасына былай жеткізген еді:
Жол біреу-ақ тәрізді. Тіл мен діні бөлек болғанмен, жері мен тағдыры бір орыс жұртшылығымен бірлеспей бізге жарық сәуле жоқ секілді. Сары далаға ие екенмін деп тағы құландай қысы-жазы көшіп жүре бергенмен
Жолда ол Хиуа мен Қоқан шапқыншылығынан кедейленген ауылға, кейін адамдары өлтірілген тағы бір ауылға кезікті. Тірі қалған қария қанды оқиғаны патша жасағынан көрді. Ағыбай батыр кейін басқа жайды айтты: ауыл билері Кенесарыға әскер қозғалысын хабарламағаны үшін ханның өзі сегіз ақсақалды өлтіртіп, мал мен адамдарды әкеткен еді. Жолаушы кінәлі билермен бірге қарапайым жұрттың да жазаланғанына қарсы болды. Орынборда ол зорлық көрген қызбен қайта кездесті. Генералдан отаршыл билік пен орыс халқын бірдей санамау керегін естіп, елдің болашағы туралы сұрақтарына толық жауап таппастан Петербургке жүріп кетті.
Тарау 3. Кенесарының хан көтерілуі мен жаңа тәртіп орнатуы
1841 жылы үш жүздің ақсақалдары Кенесарыны хан көтерді. Келесі көктемде патша жасағы оның әйелі мен балаларын тұтқындап, ауылдарына шабуыл жасады. Кенесары өзіне қосылмаған билерге де қатал қарады; жазықсыз орыс балықшыларын өлтіруден бас тартқан Байтабынды кешіргенімен, өзге ауылдарды күшпен бағындыруға бекінді. Хандық үшін жүргізілген күреске күмәнін оның хатшысы Иосиф Гербурт (Жүсіп) ашық айтты.
Жүсіп әйелдер мен балаларды жазаламауды өтінді. Кенесары тұтқын отбасын орыс офицерлеріне айырбастауға келісті, бірақ бағынбаған ауылдарға шабуылды тоқтатпады. Кеңесте тұрақты жасақ құру, мал мен егіннен салық жинау, билерді ханның тағайындауы шешілді. Кеңесшілер болғанымен, соңғы билік ханның өзінде қалды. Жазда Жаппас ауылдары шабылды. Осы тұста оның билігі мен халықтың алдағы күресі жөнінде мынадай сөз айтылды:
Бұл баққұмар сұлтанның ғана трагедиясы емес, бостандықты көксеп алданған халықтың да трагедиясы еді. Осы трагедиясын түсінбеген ел Кенесарының соңына еріп тағы да бес жыл күресті, ақырында қанға батып қырылды...
Тарау 4. Патша жасақтарына қарсы шайқастар
1843 жылы патша Кенесарыға қарсы жаңа жорыққа рұқсат беріп, оны ұстатқанға сыйақы белгіледі. Кенесары бірнеше жақтан келе жатқан жасақтарды қоспай, атты әскерінің шапшаңдығымен жеке-жеке қалжыратты. Наурызбай мен Ағыбай түнде бір қолдың қосына тиіп, азық пен оқ-дәрі керуенін шапты. Кейін Наурызбай тіке шабуылда көп адамынан айырылып, ауыр жараланды; серігі оны алып шықты. Басқа жақта Иман мен тағы бір батыр есаул бастаған әскерді ұзақ қуып, күзгі жауын кезінде кері қайтуға мәжбүр етті.
Кенесары жасақтары Қоңырқұлжаның ауылын шауып, жас әйелін тұтқындады. Ол ханнан өзін бір құлға қосуды сұрады; өтініші орындалды, бірақ екі айдан соң сол адамның қолынан қаза тапты. 1844 жылы Кенесары жалған хабар таратып, жау жасақтарының қосылуына тағы бөгет жасады. Оның адамдары бір әскерді сусыз далаға бастап барып, жол көрсетушілерін өлтірді; жасақ түгелге жуық қырылды. Патша жорықтары нәтиже бермесе де, ханға бағынбаған ауылдарға салынған салық пен зорлық күшейді. Жыл соңында Жаппас биі алдап қонақ еткен Наурызбай жасағын қырып, Байтабынды өлтірді. Кенесары Жаппас ауылдарын жазалады, бірақ елдің ұзақ соғыстан қажығанын түсінді.
Эпилог. Соңғы көш пен Кенесарының ажалы
Ұзақ жорық пен қатал қыс көштің малын азайтып, ру басшыларының наразылығын күшейтті. Торғай мен Ұлытауға патша бекіністері салынып, Қоқан шабуылдары жиіледі. Кенесары Ресей алып қойған жерлерді емес, әлі алынбаған қоныстарды сақтау үшін Орынбор әкімшілігінен бітім сұрады. Бірақ үкімет дербес хандыққа келіспеді. Ұлытау бекінісіне жасалған, Кенесарыға қатысы жоқ шабуылдан кейін келіссөз үзілді. Оған салық жинауға және дербес билік жүргізуге тыйым салынып, сұраған кең жерінің орнына шағын қоныс ұсынылды. Кенесары бұл шарттарды қабылдай алмады, ал елінің қайта соғысуға шамасы қалмағанын білді.
Ол Ұлы жүз жеріне көшіп, кейін қазақтар мен қырғыздарды Қоқанға қарсы біріктіруді ойлады. Жорық алдындағы түсінде қырғыз манаптарымен келісімі іске аспай, қолы Кекілітау түбінде қоршауда қалғанын көрді. Наурызбай құлап, өзі тұтқынға түсіп, басы шабылды. Таймас Арқадан кетпей, патша талабына көнуді ұсынды. Өзге кеңесшісі бөтен жұрттың жерін күшпен алуға қарсы болды. Кенесары ешкімді еріксіз көшірмейтінін айтты. Мәжілісте бір батыр атақоныста қалуды, екіншісі елу ауылымен ханға еруді таңдады. Екі күннен кейін ел екіге бөлінді: көпшілік Арқаға қайтты, аз бөлігі Кенесарымен жүруге келісті.
Арқаға қайтқан жұртты Қоңырқұлжа қыспаққа алды, бірақ кейін оның билігі тоқтатылды. Қыс түскенде мыңға жуық үй Кенесары соңынан көшті. Қоштасу кезінде ақын жыр айтты; хан атына мініп, серіктерін бастап алға кетті. Ол көздеген жаңа одақ құрылмады. Екі жыл өтпей, түсінде көрген қырғыз жеріндегі шайқас шындыққа айналды: Кекілітау баурайында қолы қоршауда қалып, Наурызбай қаза тапты, Кенесары тұтқынға түсіп өлтірілді. Оның басы патша адамдарына жеткізілді. Соңынан ерген ел жері мен еркіндігі үшін күресте ауыр шығынға ұшырады.