Алмас қылыш (Есенберлин)
«Көшпенділер» циклінен
Өте қысқаша мазмұны
Дәшті Қыпшақ даласы, Ұлытау маңы, 1456 жыл. Әбілқайыр хан ауыр салығы мен үздіксіз жорықтары үшін қазақ руларының наразылығын туғызды.
Бұл руларға Жәнібек пен Керей сұлтандар сүйеніш болды, олар бөлек ел болуды қалады.
Хан Жәнібекті өлтірмек болды. Ұлының асында жыраулар айтысы ел бірлігі жайлы дауға ұласты. Кейін хан Арғын биін жасырын өлтіртіп, кінәлі батырды бермеді. Сонда Жәнібек пен Керейге көп рулар еріп, Моғолстанға көшті. Моғолстан ханы оларға Шу мен Талас бойынан қоныс берді.
Жәнібек руларды біріктіріп, үш жүзге бөлді, әр руға таңба белгілетті, ақ киізге көтеріліп хан сайланды. Әбілқайыр қайтыс болған соң қазақтар Сығанақ пен Созақты алды. Бірақ Әбілқайырдың күшейген немересі Түркістан үшін шайқаста Жәнібекті өлтірді.
Жәнібектің ұлы Қасым сұлтан жаңа ханның әскербасы болды.
Жаңа хан көрші елдерді шабуды жақтады, ал Қасым бейбіт ел құруды көздеді. Хан қатыгездігімен халықтың ашуын туғызып, ақыры билікті тастап кетті. Рулар Қасымды хан сайлады. Ол әскерді күшейтіп, Түркістанды қайтаруға аттанды.
Қалың қолға қарап, хан қасындағы батырға былай деді:
— Мына сұрапыл күшке қарап тұрып бір ойға келдім, — деді ол қайтадан жақында ғана майсары болған Оңай батырға, — қазақ елі нағыз бір алмас қылыш қой, қарашы, алмас қылыштан айни ма?
Батыр қылыштың күші оны кім ұстағанына байланысты екенін айтты. Хан алғаш ұрысқа бара жатқан ұлына бақыт тіледі. Қазақтар Түркістанды сексен жылдай күрестен соң, Қасымның ұлы тұсында толық қайтарды.
Бөлімдер бойынша егжей-тегжейлі мазмұны
Түпнұсқадағы тарау нөмірлері өзара сәйкес келмейді (I, II, «Бірінші бөлім», III, IV, «Екінші бөлім. І»...), сондықтан бөлімдер мен эпилогтың түпнұсқа қаңқасы сақталғанымен, бөлімдер ішіндегі тарауларға бөлу және олардың атаулары — редакциялық (шартты).
Бөлім 1. Әбілқайыр ханның билігі мен елдің бөлінуі
Ханның қиналысы мен Жәнібек, Керей сұлтандардың наразылығы
Әбілқайыр хан қолға түскен жас жігітті өлтіру-өлтірмеу жөнінде толғанды. Билікті сақтау үшін туыстарын да аямаған бұрынғы хандарды есіне алғанымен, бұл жолғы үкімнің өзіне қандай қауіп төндіретінін есептеді.
1456 жылы Жәнібек сұлтан ханға наразы рулардың тірегіне айналды. Ол шапқыншылықтан күйзелген ауыл қарттарынан ауыр салықсыз, өз алдына ел болу туралы өтініш естіп, көшпелі рулардың бір шаңырақ астына жинала алатынына сенді.
Жәнібекке Керей сұлтан серік болды. Екеуіне ерген жұрт ханның тоқтаусыз жорықтары мен алым-салығына қарсы еді.
Жәнібек биліктің тірегі халық екенін ойлады. Ол ру арасындағы қақтығыс өздігінен тумайтынын, жұртқа тыныш өмір қажет екенін түсінді. Елдің күшін біріктіру туралы ойын іштей былай түйді:
Қазақтың көшпелі рулары алмас қылыш, — деп ойлаған сұлтан Жәнібек, — егер жұмсай білсең — ол жауыңа айбар, жер-суыңа қорған. Қара халық өз бетімен бірімен бірі соғыспайды, тыныштықты, достықты тілейді.
Әбілқайыр бұған дейін Жәнібекті аңшылықта өлтірмек болған. Ханның қызы сұлтанға тұрмысқа шыққысы келгенде, әкесі оған тыйым салып, қызын өлтірткен еді. Аң үстінде ханның адамы Жәнібекке ту сыртынан ұмтылды. Сұлтан оны аттан түсірді, бірақ ханның өзіне қол көтермеді. Керей келген соң шабуылдаушы босатылды; кейін куәні ханның өзі өлтіртті.
Енді Арғын мен Қыпшақ арасындағы дау хан алдына келді. Бір батыр жас тұтқынды олжаға таласып, әскер тәртібін бұзды деп айыптады. Үш күн кеңескен билер ортақ шешімге келе алмады.
Тарау 2. Ақкөлдегі жыраулар айтысы мен ел ішіндегі алауыздық
Ақкөлдегі үлкен ас пен Қазтуған мен Қотанның жыраулар айтысы
Әбілқайыр ұлының асын Ұлытау маңындағы Ақкөлде өткізді. Көл жағасына жүздеген киіз үй тігіліп, сұлтандар, батырлар мен жыраулар жиналды. Жеті күн ішінде ат жарысы, күрес, батырлар сайысы өтті. Жыраулар айтысына төрелік еткен Асан Қайғы хан әулетін мақтағанға емес, елді қорғаған ерлікті дұрыс жырлағанға бас бәйге беруді ұсынды. Хан бұл шартқа келісті.
Қыпшақ жырауы өз руының алыс елдерге жасаған жорықтарын дәріптеді. Оған қарсы шыққан Арғын жырауы өзге жерді шауып, адам тонауды ерлік санауға болмайтынын айтты. Ол Қыпшақ қолының жат жұрттағы жеңілістерін, сондай-ақ одақтастардың қолға түскен қарусыз адамдарды қырып салғанын еске алды. Оның батырлық туралы сөзі айтыстың өзегіне айналды:
— Өлімнен қорықпау ерлік емес, ерлік өмірді қорғау, — деді. Жырау шын батырлық біреудің жерін шауып, елін тонауда емес, өз жеріңді, өз еліңді жаудан қорғаудан туады дей келіп,
Арғын жырауы өз жұрты жау іздемей, жеріне қауіп төнгенде ғана қару алғанын баяндады. Жәнібектің ұлы бүлінген елдің басын қосу қиын екенін айтып, оған алғыс білдірді. Асан Қайғы бейбітшілікке үндеген жыршыға бас бәйгені берді. Мұны қыпшақ батыры Қобыланды намыс көрді.
Қыпшақ жырауы енді моңғол шапқыншылығын толғады. Ол Қыпшақтардың сыйлыққа алданып, одақтас аландарды тастап кеткенін, моңғолдар содан соң екі елді кезек жеңгенін айтты. Орыс князьдарымен құрылған ортақ қол 1223 жылғы Калка шайқасында алауыздықтан жеңілді. Тұтқын князьға берілген уәде орындалмай, ол балаларының қасында өлтірілді. Жырау бірігіп қарсы тұра алмағандарына өкініш білдірді.
Айтыстың аяқталуы, Орақ пен Аққозының махаббаты және Саянның қашуы
Жырау моңғолдарға қарсы Еділ бойында күрескен Қыпшақ батырының тағдырын жалғастырды: қамысты аралға бекінген батыр жел су жолын ашқан соң қолға түсіп, өлтірілген, ал серіктері күресті тоқтатпаған. Осы арада хан үкімін кейінге қалдырған жас тұтқын Саян қатаң күзетте жатты. Ол өзіне тағылған айыпты мойындамаған еді.
Хан Саянның өз ұлына ұқсайтынын көріп, кіші бәйбішесіне қатысты ескі өсектің қайта тарауынан қауіптенген еді. Сондықтан үкімді ас аяқталғанша шегерді. Айтыс кезінде Әбілқайырдың назары жырда емес, Жәнібек пен Керейдің күшейген беделінде болды. Ол жырауды намаз уақытын айтып тоқтатқанда, Асан Қайғы жұрт алдында елді алауыз етпеуін сұрап, ханға тікелей тіл қатты:
Тарқат, ханым, шерімді, Намазыңа асықпа. Құрыштан берік елімді Ала ауыздықпен жасытпа! Бітеу өскен қауынды Тұрсың босқа жарғалы, Досыңнан іздеп жауыңды Тұрсың жалғыз қалғалы!
Сол сәтте қызметші Саянның екі Арғын күзетшісімен қашқанын жеткізді. Қобыланды Арғын жағына күдікпен қарады, жиналғандардың арасына сызат түсті. Асан Қайғы астың соңы бүліншілікке ұласатынын сезді. Осы уақытта жылқышы жігіттің асқа келмегені досын алаңдатты. Жігіт ханның марқұм ұлының жесірін сүйетін; әйел күйеуінің асы өткеннен кейін ғана онымен қосылмақ болған.
Келіні мен жылқышының кездескенін білген хан жігітті байлатып, жүйрік аттың құйрығына тіркетіп жіберді. Ол жігіт өлді деп ойлады. Бірақ жылқышылар ауыр жараланған жас батырды тауып, үңгірде жасырын емдеді. Оның тірі қалғанын хан бірнеше жылдан кейін ғана білді. Өлдіге санаған сүйіктісі ел алдында енді ешкімге тұрмысқа шықпауға ант берді.
Ақжол бидің қазасы мен рулардың Моғолстанға бөлініп кетуі
Саян ханның кіші бәйбішесіне сыйланған аттармен қашқан соң, Әбілқайыр әйелінің оған көмектескенін білді. Ол опасыздық жасалды деп күдіктеніп, әйелді өз ұлының қолымен жазалауды ойлады. Ханның күдігі Арғын биі Ақжолға да ауды: ол Саянды қорғаған, ал оны қолдайтын ру күшейіп келе жатқан еді.
Әбілқайыр Ақжолмен бақталас Қобыландыға оны ел көзінше емес, оңаша өлтіруге жол көрсетті. Жәнібектен ескерту алған би аңнан қайтып келе жатып, Қобыландыға жолықты. Қарусыз қалған Ақжол жекпе-жекте қаза тапты. Оның серіктері Арғын ауылдарына хабар жеткізді. Хан көңіл айтуға барғанда қаруланған жұртты көріп, бұл өлімнің салдары өзі күткеннен ауыр болатынын түсінді.
Ақжолдың жетісінен кейін Жәнібек пен Керей Қобыландыны жазалауды талап етті. Әбілқайыр Қыпшақ қолдауынан айырылмау үшін батырды бермеді. Екі сұлтанға Арғын, Найман, Қоңырат, Керей, Уақ және басқа рулардың ауылдары еріп, Моғолстанға бет алды. Қобыланды да өз адамдарының Торғайға көшетінін мәлімдеді. Бөлінген жұртпен бірге ханға наразы әскерилер де кете бастады.
Қобыланды хан қызын өзіне қарату үшін Ақжолды өлтіргенін, Саянды да сол себеппен өлтірткісі келгенін ашты. Бірақ қыз Саянды сүйетінін, екі жігіттің де жазықсыз екенін айтып, Қобыландыға тұрмысқа шығудан бас тартты. Батыр үмітінің үзілгенін түсінді.
Әбілқайырдың соңғы жылдары: Самарқант жорығы және соғысудан бас тартқан ел
Жасы ұлғайған хан әулетінің билігін сақтауға тырысты. Кіші бәйбішесін жазалатпақ болғанда дәрігері ханның ұлына анасына қарсы шығу ауыр тиетінін айтып, сотты тоқтатуға көндірді. Кейін зындандағы ескі қызметші Саянның ханымға іні екенін, өзі оны қорғауға ант беріп, Жәнібектің көмегімен қашырғанын мойындады. Хан әйелінің Самарқант билеушілерімен қатынасқа қажет екенін түсініп, жазасын шегерді, бірақ қызметшіні аштан өлтіртті.
Самарқант тағы үшін көмек сұраған ханымның туысымен Әбілқайыр өзіне бағыну және саяси неке шарттары арқылы келісті. Ол әскерін Сейхунға қарай бастап, билігін кеңейтуді көздеді. Жолда аң аулап жүргенде жолбарыс ханға тап берді. Саян оны садақпен атып құтқарды да, сүйіктісімен бірге кетіп қалды. Әбілқайыр егер жігіт қолға түссе, бір рет босатуды бұйырды.
Хан өзінен бөлінген көшті қумақ болды, бірақ одақтасынан келген сыйлықтар мен жаңа келісімдер оны бөгеді. Көш ұзап кетті. Жорықта діттеген қаласын ала алмаған Әбілқайыр қайта оралып, Жәнібек пен Керейдің соңынан барған елді күшпен қайтаруды бұйырды. Әскер жинау кезінде жауынгерлер мен ру адамдары өз бауырларына қарсы соғысудан бас тартты. Жиналған жасақ аз әрі сенімсіз болып шықты.
Әбілқайыр қазақ руларының жеке хандық құру ниетін қолдаушылар көп екенін аңғарды. Ол Жәнібек пен Керейге дереу аттану жоспарынан бас тартып, уақытша күтуге мәжбүр болды. Оның қолында қала мен орда қалғанымен, көшкен руларды бұрынғыдай еріксіз ұстап тұру мүмкін болмай бара жатты.
Бөлім 2. Қазақ хандығының құрылуы мен Қасым ханның күресі
Исан-Бұғы хан және Жәнібек пен Керейдің Моғолстанға көшуі
Моғолстан билеушісіне сырттан Қытай мен Ойрат, іштен таққа таласқан ағасы қауіп төндірді. Ол Жәнібек пен Керей бастаған қазақ көшінің шекараға жеткенін осындай кезде естіді. Жолда Жәнібек шыбықтарды жеке сындыру оңай, бір бума күйінде сындыру қиын екенін көрсетіп, балаларына бірліктің күшін ұқтырды. Оның ұлы Қасым көштің ұйымдасқан ел болып баруын қалады.
Моғолстан ханы жас кезінде өзге діндегі сүйген қызының әкесінің әмірімен өлтірілгенін ұмытпаған еді. Таққа таласқан ағасы оның сол махаббатын әкесіне хабарлаған болатын. Кейін сыртқы жаулар күшейгенде, әмірлері ханға көмектесуге асықпады. Жәнібек пен Кереймен келісім оған жаңа одақтас берді: қазақ рулары Шу, Сарысу, Талас өңірінен қоныс алды, ал шекараны қорғауға салт аттылар шығаруға келісті.
Қасым таққа таласқан ханның қызына жақындасып, оның әкесінен айдап алған жылқыларын қайтарды. Кейін қызды және Әбілқайырдың кіші бәйбішесін шабуылдан қорғап, босатты. Бір бай саудагердің тойында ғалым өз бәйгесін өзенге көпір салуға жұмсауды сұрағаны үшін жасырын өлтірілді. Тойға келген, тірі қалған жылқышы саудагердің жылқысын кедейлерге үлестірді. Сол мерекеде Әбілқайырдың немересі Мұхамед-Шайбани ат жарысын ұтып, алтынның орнына адамдарына қару сұрады.
Мұхамед-Шайбаниды түнде өлтірмек болғандарға Қасым қосылмай, оған ескерту жіберді. Кейін Жәнібек оны болашақтағы қауіпті қарсылас деп таныды. Моғолстан ханы ауыр науқастан өлген соң, ағасы қаралы елге шабуыл жасамай қайтты; көп ұзамай әмірлер оны хан сайлады. Қазақ жасақтары шығыс шекарадағы қарсыластарды шегіндіріп, Жәнібек пен Керей өз қонысындағы елге сүйеніп еркін әрекет ете бастады.
Қаратұз жиыны, үш жүзге бөліну және Жәнібектің хан сайлануы
Қонысқа келген жұрт көбейіп, малға кең жайылым қажет болды. Ақсақалдар солтүстікке көшуді ұйғарып, жасы үлкен Керейді хан көтерді. Әбілқайыр жіберген қол көшті тоқтата алмады. Керей өлген соң Жәнібек хан атанды. Ол руларды бір билікке біріктіріп, саудасы мен қысқы қонысы үшін Сырдария қалаларын алуды көздеді. Керейдің ұлы Бұрындық та осы күрестерге қатысты.
Жәнібек халықтың жайын білу үшін жырауларды шақырды. Асан Қайғы қазақ саудагерлерінің Түркістандағы қалада малынан айырылып, қуылғанын жеткізді. Жәнібек қалаларды алу қажет деді, ал жырау күш жетпей тұрып қан төкпеуді ескертті. Елдің болашағын талқылағанда Асан Қайғы Жетісуды құтты қоныс деп танып, халықтың тыныш өмір туралы арманын айтты:
Жерүйек деген халқыңның арманын айтамын. Бұ жалғанның жерүйегі Жетісу екен. Алтын Ордаңды сол Жетісудағы Алмалыққа тіккеніңде қой үстінде боз торғай жұмыртқалар заман орнайды.
Жәнібек ру басыларын Қаратұзға жинап, бір ханға бағыну, елді үш жүзге бөлу және ру таңбаларын белгілеу мәселелерін көтерді. Кейбір басшылар өз билігін жоғалтқысы келмеді. Кеңес үстінде Әбілқайыр жіберген жасақ тұтқиылдан жақындады. Қазақ батырлары күш жинап үлгерді. Бұрындық жау батырымен жекпе-жекке шығып, оны атынан аударып түсірді. Қарсы қол шегінді. Шайқаста қоршауда қалған Қобыландыны Саян бастаған жігіттер құтқарды. Екі батыр бұрынғы араздығын кешірісті.
Жеңістен кейін кеңес бір ханға бағыну мен үш жүзге бөліну ұсынысын мақұлдады; бұл бөлініс бірден толық орныққан жоқ. Асан Қайғы рулардың таңбасын тасқа қашатты. Келесі күні Жәнібек ақ киізге көтеріліп, бүкіл қазаққа хан сайланды. Басшылар Түркістан қалаларын қайтаруға уәделесті. Ал Бұрындық тұтқынның қарындасын босату құны ретінде өзіне әйелдікке алды. Әйел күйеуі мен баласынан айырылып, Бұрындықты жек көрді.
Жәнібек ханның Түркістан жорықтары, Жағанның қазасы мен ханның өлімі
Келесі жазда уәде етілген жасақтар түгел келмеді. Жәнібек әскері Әбілқайыр қолынан аз екенін көріп, алдымен Дәшті Қыпшақтағы руларды біріктіруге кірісті. Қарсы тұрған басшыларды жазалап, жұртты жаңа қоныстарға көшірді. Ол әсіресе Қасымға сенді. Қасымның анасы екі әулеттің туыстығын ескеріп, ұлынан Мұхамед-Шайбани мен оның інісіне бірінші болып қару көтермеуге ант алды.
Хан кеңесі Түркістанға жорықты мақұлдады. Бұрындық бастаған қол Сығанаққа ұрыссыз кірді, ал Созақ билеушісі жеңілген соң қаланың кілтін берді. Жәнібек екі қалаға өз адамдарын қойды. Көп ұзамай Әбілқайырдың қайтыс болғаны жетті. Оның орнына отырған ұлы қазақтармен соғысты, бірақ қарсыластарының шабуылында қаза тапты. Мұхамед-Шайбани мен інісі қырғыннан аман шықты.
Жәнібек әскерді, салық жүйесін және сауда жолдарын реттеді. Бір кеште белгісіз адам оның әйеліне қанжар сұғып қашты. Хан бұл қазадан кейін батыс жақтағы қауіпке көбірек көңіл бөліп, ордасын Жайық бойына көшірді. Сол уақытта Мұхамед-Шайбани күшейіп, Сығанақ пен Сауранды алды. Түркістан үшін жаңа шайқаста ол Жәнібекті сарбаздарының арасына түсіріп, аттан құлатты. Саян жаралы ханды ұрыс даласынан алып шықты.
Тірі жүргендерінде бүкіл Дәшті Қыпшақтың кең даласына сыймаған қос тарлан, енді он шаршы құлаш жерге қатарласа көмілді. Өмір татуластыра алмаған екі ханды, енді өлім татуластырды.
Жәнібек Созаққа жеткізіліп, сонда жерленді. Оның Әбілқайырмен қатар аяқталған өмірі жөнінде осындай сөз айтылды. Қырқынан кейін Бұрындық хан сайланды. Мұхамед-Шайбани мен інісі Созаққа шабуылдап, Жәнібектің тағы бір ұлын ауыр жаралады. Қасым әкесінің өлімін, анасының қазасын, бауырының жарасын және анасына берген антын қатар ойлады. Ол қарсылас туыстарына бірінші болып қылыш көтермеуге тырысты. Осы кезде дүниеге келген ұлын Хақназар деп атап, той жасап, кедей ауылдарға жылқы үлестірді.
Бұрындық пен Қасымның алауыздығы, Қасымның хан сайлануы мен Шайбаниге қарсы күрес
Бұрындық көрші елдерді шабу хандықты күшейтеді деп білді, ал Қасым әскерді жер қорғауға жұмсауды қалады. Мұхамед-Шайбани Түркістан қалаларында күшейген сайын екі басшының келіспеуі тереңдеді.
Одақтас қала билеушісімен бірге олар Сауранды қоршады. Қасымның кеңесімен қалаға қан төкпей берілу ұсынылды. Қорғаушылар Мұхамед-Шайбанидың інісін тұтқындап, кілтті Қасымға тапсырды.
Бұрындық тұтқынды өлтірмек болды, Қасым оның тағдырын хан кеңесі шешсін деп, Саянға аман сақтауды тапсырды. Кейін тұтқын қашып, оған көмектескен күзетші Саянды ұйықтап жатқан жерінде өлтірді. Бұрындық Саянның жесірін басқаға беріп, баласын дарға аспақ болды. Қасым жетіп келіп, екеуін құтқарды; сонда халық пен батырлардың өзінен гөрі Қасымға сенетінін Бұрындық анық көрді.
Мұхамед-Шайбани жорықтары ауылдарды күйзелтсе де, Бұрындық онымен бітім жасап, қыздарын қарсы жақтың туыстарына ұзатты. Таланған мал мен тұтқындар қайтарылмағандықтан, ел бұл шартқа наразы болды. Қасым келісімді қарсыласы бұзғанша соғыс ашпай, жасақ дайындауды ұсынды. Бұрындық кезінде өлімнен аман қалған жылқышыны жасырын тұтқындап, итпен бірге шынжырға байлап ұстады. Жұрт талап еткен соң Қасым мен батырлар оны босатты. Билігі әлсіреген Бұрындық елден кетіп, Самарқанттағы қызына баруға шешім қабылдады.
Қазақ рулары Қасымды хан сайлады. Сайрам оған өз еркімен берілді. Қасым кеңестерді қайта жүргізіп, бекініс пен әскерді күшейтті, руларды біріктіруге кірісті. Мұхамед-Шайбани кейінгі жорықтарында көп әскерінен айырылып, Мерв түбіндегі шайқаста қаза тапты. Қасым Түркістанды қайтаруға дайындалды. Созақтан аттанған қалың қолдың алдында бұрынғы жылқышы батыр мен алғаш рет жорыққа шыққан ұлы Хақназарды көріп, олардың соңынан ұзақ қарады.
Эпилог. Түркістан үшін сексен жылдық күрес пен Хақназар ханның жеңісі
Қазақ хандары Түркістан үшін сексен жылдай күресті. Ақыры Хақназар тұсында өлке толық қайтарылып, астана Яссыға көшірілді; қала кейін Түркістан аталды.
Қасым өз заманында аттанған әскерін алмас қылышқа теңеген еді. Қасындағы батыр оған қарудың кімнің қолында, қандай мақсатта жұмсалатыны маңызды екенін айтты:
— Кәп осы алмас қылыш кімнің қолында болады, сонда ғой, — деді Оңай батыр ханға сәл бұрылып, — кім оны қалай ұстайды, қандай арман үшін жауына салады.
Қасым бұл сөзге келісті. Шекараға жау келгенде қалың қол қайта аттанды. Хан жорықтың немен аяқталарын білмесе де, елін қорғайтын жауынгер ұрпақ өскеніне риза болды.