Алмас қылыш (Есенберлин)
Қысқаша мазмұны
Дәшті Қыпшақ даласы, XV ғасырдың ортасы. Әбілқайыр хан Шыңғыс ханнан қалған қатал дәстүрді ұстанып, бүкіл далаға билік жүргізді.
Ол Мауреннахрдың отырықшы мәдениетін артық көріп, көшпелі рулардың наразылығын тудырды. Жәнібек сұлтан мен Керей сұлтан Әбілқайырмен араздасып, дербес ел құруды мақсат етті.
Хан Жәнібектің қызын аяусыз өлтіртіп, оны да қастандықпен жоюды жоспарлады. Руаралық қақтығыстарды қоздырып, Ақжол бидің қазасынан кейін халықтың шыдамы түгелдей таусылды. Қазақ рулары Жәнібек пен Керейдің соңынан Моғолстанға қарай ұлы көш бастады.
Моғолстан ханы қазақтарға Шу мен Талас бойынан қоныс берді. Керей тұңғыш қазақ ханы болып ақ кигізге көтерілді. Жәнібек Түркістан өлкесіндегі қалаларды иемдеуді басты мақсат етіп, Сығанақты алуға кірісті.
1468 жылы Әбілқайыр жорық кезінде қайтыс болды. Немересі Мұхамед-Шайбани қазақтармен Түркістан үшін ұзақ соғыс жүргізді. Шешуші шайқаста Жәнібек хан ауыр жараланып, көз жұмды. Бұрындық хан тағына отырса да, қатыгездігімен халықты өзінен безіндірді.
Жәнібектің ұлы Қасым халық тілегімен хан болып, бейбітшілік саясатын ұстанды. Жыраулар оған:
Қазақтың көшпелі рулары алмас қылыш... егер жұмсай білсең — ол жауыңа айбар, жер-суыңа қорған. Қара халық өз бетімен бірімен бірі соғыспайды... Бар пәле бізде, хан, сұлтандарда.
Шайбани қаза тапқан соң Қасым хан мемлекетті нығайтып, ұлы Хақназарды жорыққа аттандырды. Сексен жылғы күрестен кейін қазақ жерлері қайтарылып, хан ордасы Яссы қаласына көшірілді.
Бөлімдер мен тараулар бойынша толық мазмұндама
Бөлімдер мен тараулардың атаулары редакциялық.
Бөлім 1. Әбілқайыр ханның билігі және қазақ елінің бөлінуі
Тарау 1. Әбілқайырдың ойлары: билік, өлім және Жәнібек пен Керейге қарсы қастандық
XV ғасырдың ортасында Дәшті Қыпшақ даласын билеген хан ірбіз терісінің үстінде аунап жатып, билік пен өлімнің арақатынасы туралы терең ойларға шомды. Ол өз бабасы Шыңғыс ханның бүкіл әлемді қорқыныш пен қан төгу арқылы бағындырғанын еске алды. Шыңғыс ұрпақтары билікті сақтап қалу үшін туыстарын да аяусыз қырғанын іштей мойындады.
Шыңғыс ханның «Яса» заңындағы әскери тәртіп пен қатал жазалау жүйесі ханның көз алдына келді. Ондықтар мен жүздіктер арасындағы ұжымдық жауапкершілік, бір адамның қашқаны үшін бүкіл топтың өлімге қиылуы империяның темірдей тәртібін қалыптастырған еді. Империяның Жошы, Жағатай, Үгедей және Төле ұлыстарына бөліну тарихы мен одан кейінгі тақ үшін таластар ханның санасында жанданды.
Хан халқының көңілін табу үшін ақылды, ал халқы оның көңілін табу үшін тақымды болуы керек... Ойынан шықпаған туған баласын да бауыздай алар хан әрқашанда абыройлы болады.
Әбілқайыр Дәшті Қыпшақ даласындағы билікке келгеннен кейін көшпелі рулардың дәстүрінен гөрі отырықшы мәдениетті, салтанатты сарайлар мен қалалық өмірді артық көрді. Ол Мауреннахр қалаларына деген қызығушылығын жасырмады. Бұл таңдау көшпелі қазақ руларының арасында наразылықтың тууына себеп болды.
Орыс ханның ұрпақтары сұлтандар ханмен араздасудың терең тарихи және әлеуметтік себептері болды. Олар көшпелі рулардың мүддесін қорғап, дербес хандық құруды көздеді. Хан бұл сұлтандардың халық арасындағы беделінен сескеніп, оларды көзден таса қылғысы келді.
Ханның өз қызы Ғайып-Жамалды Жәнібекке бермей, кейін оны аяусыз өлтірткені туралы қасіретті оқиға болды. Бұл зұлымдық хан мен сұлтан арасындағы өшпенділікті шегіне жеткізді. Осыдан кейін Әбілқайыр Жәнібекті аңшылық кезінде қастандықпен өлтіруді жоспарлады.
Арғынаты тауларында ұйымдастырылған салтанатты аңшылық кезінде Сарыбай есімді жендеттің Жәнібекті өлтірмек болған сәтсіз әрекеті болды. Әбілқайыр өз қолымен жендетті өлтіріп, куәгерді жою арқылы өз намысын сақтауға тырысты. Бұл оқиға оның ішкі әлсіздігін көрсетті.
Тарау 2. Ақкөлдегі ұлы той: бәйге, айтыс және Саянның қашуы
Әбілқайыр хан Орда-Базар қаласынан Ақкөл жағасына ұлы ас беруге көшіп келді. Шілденің бас кезінде Дәшті Қыпшақ пен Мауреннахрдың игі жақсылары Ақкөлдің кең алқабына жиналды. Көлдің батыс жағындағы ежелгі оба тас пен балбалдардың маңына хан ордасы тігілді.
Асқа келген қонақтар үшін көлдің солтүстігіне үш жүзден астам салтанатты ақ киіз үйлер тігілді. Самарқант пен Бұқарадан әкелінген қымбат кілемдермен безендірілген бұл үйлердің ішінде Жәнібек пен Керей сұлтандардың ордасы ерекше еңселі көрінді.
Той басталғалы жеті күн бойы түрлі сайыстар өтті. Ат бәйгесінде Әбілқайырдың Тарланкөгі озып келіп, оған ханның жеті жасар немересі мінді. Балуандар күресінде Найман батыр жеңіске жетіп, бас бәйгені иеленді. Ал сайыста Қара Қыпшақ батыр Арғын биді жеңіп, төрешілер бәйгені оған берді.
Астың ең маңызды бөлімі — жыраулар айтысы басталды. Айтыс төрешісі болып жүзден асқан ұлы жырау сайланды. Ол Әбілқайырға бәйгені ханды мақтағанға емес, елдің ерлігі мен болашағын дұрыс болжай алатын адамға беретінін шарт етіп қойды.
Айтысқа Қыпшақтың ұлы жырауы мен Арғынның ақиығы шықты. Қыпшақ жырауы өз руының шығу тегін, ежелгі сақтар мен хұнулардан тарағанын және қыпшақтардың жаугершілік соғыс тәсілдерін мақтанышпен жырлады. Ол қыпшақтардың Днепрге дейінгі жорықтары мен мергендігін паш етіп, ерлікті шапқыншылықпен байланыстырды.
Сексеннен асқан Арғын жырауы оған қарсы ащы шындықты айтты. Ол нағыз ерлік біреудің жерін шабу емес, өз жеріңді қорғау екенін алға тартты. Жырау «Қыпшақ қашқан» оқиғасын еске салып, қыпшақ хандарының қанағатсыздығы мен бөтен елде қалған сүйектері туралы күңірене толғады.
Арғын руының мадағында жырау бұл елдің бейбітшілікті, өнер мен күйді сүйетінін жеткізді. Ол елді біріктіру мен тыныштықты басты мұрат етіп көрсетті. Асан Қайғы айтыс соңында бас бәйгені бейбітшілікті жырлаған жырауға берді. Әбілқайыр хан жыраулардың сөзін соңына дейін тыңдамай, намазды сылтауратып кетіп қалды.
Тарау 3. Ақжол бидің қазасы және қазақ руларының Моғолстанға көшуі
Орда-Базар қаласында Әбілқайыр хан өз астанасын уақытша мекен санап, болашақта Мауреннахрға көшуді армандады. Ханның жылқышыға деген өшпенділігі мен тұлпардың оқиғасы болды — хан өз тұлпарынан озған жылқының иесін қатыгездікпен жазалады.
Бақты-Қожа уәзірдің айлакерлігі мен ханның кіші бәйбішесіне қарсы ұйымдастырған қастандығы болды. Хан әйелінен сезіктене бастады. Шыңғыс ханның қыран мен жылан туралы аңызы арқылы ханның өз ұрпағының болашағы үшін кез келген қауіпті жою керектігі туралы ойлары туды.
Қара Қыпшақ Қобыланды мен Арғын Ақжол би арасындағы араздықты Әбілқайыр өз мүддесіне пайдаланды. Екі батырдың бақталастығы рулық деңгейге көтерілді. Қобыланды батыр Ақжол биді жекпе-жекке шақырып, оны қара шоқпармен өлтірді. Бұл оқиға бүкіл Дәшті Қыпшақ даласын дүр сілкіндірді.
Ақжол бидің қазасына жиналған елдің қайғысы мен жырау зары үлкен болды. Әбілқайыр ханның көңіл айтуға келуі мен ондағы сұсты жағдай байқалды. Жәнібек пен Керей сұлтандар Әбілқайырдан Қобыланды батырды беруін талап етті, бірақ хан бұл өтінішті қабылдамады.
Әбілқайырдың шешіміне наразы болған қазақ руларының Жәнібек пен Керейдің соңынан еріп, Моғолстанға қарай үдере көшуі басталды. Қобыланды батыр өз ісіне өкініп, рулас ағайыннан бөлініп қалудан қорқты. Көшкен елдің соңынан қарап қалған батырдың мұңы зор болды.
Тарау 4. Әбілқайырдың қартаюы, Мауреннахр жорығы және ханның билігінің құлдырауы
Әбілқайыр хан жасы ұлғайған сайын бұл дүниенің өткінші екенін, биліктің де мәңгілік емес екенін терең түсіне бастады. Ол өз хандығының болашағын ойлап, он баласы мен немерелерін сенімді тірек ретінде көргісі келді, бірақ олардың бойынан халықты біріктіретін ұлы қасиеттерді таба алмай қиналды.
Хан тағына жетем деген адамда туыс та, туған да болмайды. Кейде ата-ананың, бір туған бауырларының өлігінің үстінен аттап, хан тағына жетуге тура келеді. Өйтпесең сенің өлігіңнің үстінен бауырларың аттап өтеді.
Ханның он үшінші жасқа толған немересе мансапқорлық дертіне шалдығып, тіпті өз анасын тақ үшін құрбан етуге дайын екенін білгенде, Әбілқайыр қатты шошынды. Дәруіш ханға бұл жағдайдың ақыл-ой ауруы екенін және оған уәзірдің айтақтауы себеп болғанын ашып айтты.
Әбілқайыр өзін ұзақ жылдар бойы емдеп келген дәруіштің сөзіне тоқтап, сүйікті әйелі Рабиу-Сұлтан-Бегімді өлім жазасынан құтқарып қалды. Осыдан кейін ол зынданда жатқан бұрынғы дәйекшісін алдыртып, батырдың қашуына неліктен көмектескенін сұрады.
Дәйекші хан алдында тайсалмай сөйлеп, өзінің данышпанға берген антына адал болғанын және батырдың шын мәнінде данышпанның кенже ұлы екенін мәлімдеді. Ол өз бабасының Әбілқайыр әулетіне берген жеті аталық антының осымен аяқталғанын айтып, өлімге бас тігеді.
Бұл жаңалық ханның күдігін одан сайын өршітіп, ол өз қызының батырға ғашық болып, онымен бірге қашып кеткенін біледі. Кекшіл хан уәзірді құпия жойып жібереді де, оның жас қызын тоқалдыққа алып, руды тыныштандыруға тырысады.
Көп ұзамай хан Ордасына Самарқанттан келген адам әмірге қарсы Әбілқайырдан көмек сұрады. Бәйбішенің ақылымен хан келгенге әскер беріп, қарымтасына әмірдің қызын өзіне әйелдікке алуды шарт етеді. Әбілқайыр қалың әскермен Мауреннахрға жорыққа аттанып, жол-жөнекей дариясының бойында аң аулауға шығады.
Осы сапарда хан кенеттен ашулы жолбарыспен бетпе-бет келіп, ажал аузында қалғанда, оны жасырын жүрген батырдың атқан жебесі құтқарады. Қыз әкесін өлтіруге оқталса да, батыр оған рұқсат бермей, Әбілқайырдың өмірін сақтап қалады. Бұл оқиға ханның іштей өкінішін оятып, ол батырды өзіне дұшпан еткеніне налиды.
Самарқанттан жіберілген тарту-таралғылар мен жас сұлу қызды қабылдаған хан, Жәнібек пен Керейдің соңынан қууды бір күнге кешіктіреді. Бұл кідіріс қазақ руларының сұлтанның бастауымен дариядан өтіп, Моғолстанға аман-есен жетуіне мүмкіндік береді.
Қаланы алуды көздеген хан ақыры Сығанаққа оралып, бөлініп кеткен елді бағындыру үшін жаңа жорыққа дайындалуға бұйрық береді. Ол елдің біржолата бет бұрғанын сезіп, ызаға булығып, қашқандарды қырып-жоюды әскербасыға тапсырады. Алайда ханның бұл қатал бұйрығы өз әскерінің ішінде үлкен қарсылыққа тап болады.
Тарау соңында Әбілқайыр ханның отыз жылдық билігінің іргесі сөгіліп, халықтың одан теріс айналғаны суреттелді. Хан өз ордасында шарасыздықтан қамалып, қазақ руларының дербес хандық құру жолындағы тарихи қадамдарын тоқтата алмайтынын мойындауға мәжбүр болды.
Бөлім 2. Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы
Тарау 1. Исан-Бұғы ханның қабылдауы және Қазақ хандығының іргетасы
Моголстан ханы өз тағынан айырылудан және ағасының қаупінен сескенді. Моголстанның ішкі және сыртқы саяси жағдайы өте күрделі еді. Қытай боғдыхандары мен қонтайшылардың шабуылы, сондай-ақ әмір мен сұлтанның одағы ханды тығырыққа тірейді.
Дәл осы кезде Әбілқайыр ханнан бөлініп, Моғолстан шекарасына Жәнібек пен Керей сұлтандар бастаған қалың қазақ елінің көшіп келгені туралы хабар жетеді. Хан бұл көшті өз мүддесіне пайдалануды шешеді. Ол қазақ сұлтандарын құшақ жая қарсы алып, оларға өзендердің бойынан қоныс береді.
Ондағы мақсаты — қазақтарды Моғолстан мен Орта Азия хандықтарының арасындағы қалқан ретінде пайдалану еді. Бұл одақ болашақ Қазақ хандығының іргетасын қалайды. Жәнібек пен Керей өз ұлдарын шекараны қорғауға және елдің ауызбіршілігін нығайтуға жұмсайды.
Жәнібек хан өз ұлдарына тобылғы бұтақтары арқылы бірліктің маңызын түсіндіреді. Бір бұтақты сындыру оңай, ал тұтас байламды сындыру мүмкін емес екенін көрсетіп, елді біріктіруді өсиет етеді. Қасым сұлтанның сұлтанның жылқыларын барымталап, оның қызымен кездесуі баяндалады.
Қасым қыздың батылдығы мен тектілігіне тәнті болып, малын қайтарып береді. Бұл екі жастың арасындағы сезім мен Қасымның мәрттігі оның беделін арттыра түседі. Ұлы тойда Қазақ сұлтандары мен Әбілқайырдың немересі көзге түседі. Немересінің жүлде орнына жауынгерлеріне қару-жарақ сұрауы оның болашақтағы үлкен мақсаттарын айқындайды.
Тарау 2. Нұра бойындағы шайқас және қырық рудың таңбалары
Жәнібек хан тек жайылымдық жерлерді ғана емес, елдің болашағы үшін аймақтағы қалалардың қажеттілігін терең түсінді. Ол қаласыз мемлекеттің мықты болмайтынын, сауда мен қолөнердің дамуы елдіктің тірегі екенін біледі. Сондықтан оның басты стратегиялық мақсаты — ата-бабасынан қалған қаланы қайтарып алу болды.
Хан ел ішіндегі жағдайды талқылау үшін атақты жыраулар мен аты аңызға айналған Асан Қайғыны кеңеске шақырды. Асан Қайғының келуі бүкіл ел үшін үлкен қуаныш пен үміт болып қабылданды. Жыраулар мен хан арасындағы әңгіме ел бірлігі, халықтың мұң-мұқтажы және бақытты мекен туралы терең философиялық толғаныстарға ұласты.
Күзтоқсан айында бойындағы жерде бүкіл қазақ руларының басын қосқан үлкен жиын белгіленді. Бұл жерге түкпір-түкпірден рулар келіп жиналды. Дәл осы тарихи кеңес үстінде Әбілқайыр ханның ұлы мен батыр бастаған мыңдық әскер тұтқиылдан шабуыл жасады.
Жаудың бұл қауіпті шабуылына қазақ батырлары сақадай сай тұрған еді. Жазығында үлкен шайқас басталды. Сұлтан өзінің ақ бурасына мініп, жекпе-жекте батырды қыл арқанмен түсіріп, тұтқынға алды. Бұл оқиға жау әскерінің зәресін ұшырып, ханның ұлының қашуына мәжбүр етті.
Қазақ деген атты ту етіп көтерген екен, Үйсін руының таңбасы жалау болсын. Арғынатаның белгісі көздесем көңілім көншігер. Қыпшаққа айбалтаны таңба етелік — деді қарт жырау.
Тарау 3. Жәнібек ханның билігі, Түркістан жорықтары және ханның өлімі
Жеңістен кейін тарихи мәжіліс өз жалғасын табады. Асан Қайғы қазақтың қырық руына таңба үлестіріп, бұл белгілерді жартасына қашап түсіреді. Осылайша бұл жер атанып, қазақ руларының бірлігін айғақтайтын киелі орынға айналды. Мәжілісте қазақ елін үш жүзге бөліп басқару және бір орталыққа бағыну жүйесі талқыланды.
Қазақ әскері Түркістан өлкесіне жорыққа аттанды. Сұлтан қаланы қан төгіссіз басып алды, ал Жәнібектің ұлдары қаланы шайқаспен иемденді. Бұл жеңістер қазақ хандығының беделін арттырып, стратегиялық маңызы бар қалаларды өз бақылауына алуға мүмкіндік берді.
1468 жылы Көк Орданың ханы Әбілқайыр Моғолстанға жорық кезінде қайтыс болды. Оның өлімі Жәнібекке қатты әсер етіп, ол дүниенің өткіншілігі мен билік үшін тартыстың мәні туралы терең ойға шомды. Әбілқайыр қаласында жерленіп, оның қас жауы болған Жәнібек оған құрмет көрсетті.
Әбілқайырдан кейін таққа оның ұлы отырды, бірақ ол елді ұстап тұра алмады. Жәнібек өзге де наразы күштермен одақтасып, оны жеңіліске ұшыратты. Шайқаста ханның ұлы қаза тауып, оның немерелері батырдың көмегімен қашып құтылып, хакімдерін паналады.
Жәнібек ханның ордасында үлкен қайғы болды: бәйбішесі қастандықпен өлтірілді. Белгісіз жау лақтырған қанжар оның кеудесіне қадалып, ханым жан тапсырды. Бұл оқиға ордасы мен батыстағы хандықтардан төнген қауіптің нышаны ретінде бағаланды. Осыдан кейін Жәнібек орданы батыс шекараны қорғау үшін қаласына көшіреді.
Тарау 4. Бұрындық пен Қасымның қақтығысы және Қасым ханның орнығуы
Бұрындық хан мен Қасым сұлтанның арасында мемлекеттік саясатқа қатысты терең қайшылықтар туындады. Бұрындық хандықтың күшеюін тек үздіксіз соғыстар мен көршілерді тонаудан көрсе, Қасым бейбітшілік пен қорғанысқа негізделген саясатты жақтады.
Қазақ хандығының күшею жолы үнемі соғысуда емес, алдымен өзіңе ешкімнің тісі бата алмайтын айбарлы, қой үстінде боз торғай жұмыртқалататын бейбітшілікті арман еткен ел болуда деп түсінген.
Қазақ хандығы қаласын қоршауға алғанда, немересінің інісі қолға түсті. Бұрындық оның басын алуды талап етсе де, Қасым өзінің туыстығы мен антын алға тартып, тұтқынның өмірін сақтап қалды. Алайда, тұтқын опасыздық жасап, батырды өлтіріп, күзетшілердің көмегімен қашып кетті.
Ел бірлігін ақылмен сақтап халықтың мұң-мұқтажын, шаруа жайын ойлай отырып, күреске шақырудың орнына, ол жұртты қаһарымен соңынан ергізбек. Егер әділетті болсаң ғана, соңыңнан жұртты ертесің.
Бұрындық хан өз билігін сақтау үшін жаумен достасуды ұйғарып, екі қызын оның әулетіне ұзатады. Бұл әрекетті халық сатқындық деп қабылдап, ханға деген наразылық өрши түсті. Қасым сұлтан халықтың талабын Бұрындыққа жеткізіп, оны қаласына көшуге мәжбүр етті. Бұрындық амалсыз өз жұртынан іргесін бөліп, биліктен шеттетіле бастады.
Эпилог. Жеңіс және қазақ елінің біртұтастығы
Қазақ хандығының Түркістан өлкесі үшін жүргізген ұзақ жылғы күресі өз мәресіне жетті. Сексен жылға созылған қантөгіс соғыстардан кейін қазақ жерлері толығымен қайтарылды. Хан билік еткен кезеңде қазақ мемлекетінің іргесі бекіп, сыртқы жаулардан азат етілді.
Хан ордасы ежелгі қаласына көшірілді. Осы оқиғадан кейін қала жаңа атпен аталып, қазақ елінің рухани орталығына айналды. Үш жүз жыл бойы айтылып келген маңызды мәселе — қазақтың Үш жүзге бөлінуі толық аяқталды. Бұл ел ішіндегі тұтастық пен бірліктің нышаны болды.
Иә, Сар даласында, сонау ұзақ тарихында қазақ халқы не көрмеді. Суға да батты, отқа да жанды, бірақ тірі қалды, құрып кетпеді. Осының бәріне айғақ халықтың ерлігі, тағдыры үшін күреседі.