Қаһар (Есенберлин)/3-бөлім/4-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
1843 жылы Николай патша Кенесарыға қарсы әскер шығаруға рұқсат беріп, оның басын әкелген адамға сыйақы белгіледі. Орынбор губернаторы Обручев Кенесарыны бірнеше жақтан қоршауды жоспарлады. Ырғыз бойына келген әскери жасаққа Кенесары соғыспай бағынуға әзір екенін хабарлағанымен, өзі шабуылға дайындалды.
Тыңшылары арқылы жау жоспарын білген Кенесары әскерін бірнеше жасаққа бөлді. Ол негізгі күшін сақтап, қарсыластарын жеке-жеке соғуды көздеді. Қаруы басым әскермен бетпе-бет шайқаспай, атты сарбаздарының шапшаңдығын пайдаланып, жауды ұзақ қуғынмен қалжыратуды ұйғарды. Күзгі жаңбыр да патша әскерін кері қайтарады деп есептеді.
Полковник Бизанов бес мың адаммен аттанғанда, Наурызбай мен Ағыбай бастаған сарбаздар оны түнде көл жағасында күтпеген жерден шапты. Олар таудың етегіне жасырынған еді, ал жақындаған кезде аттарының аяқтарына киіз кебіс кигізіп, дыбыс шығармады. Шабуыл қысқа созылғанымен, жау қосын дүрліктірді.
Бизанов қашқан сарбаздарды қуып кеткенде, Ағыбайдың басқа тобы оның азық-түлік пен оқ-дәрі артқан керуеніне соққы берді. Кейін Наурызбай бес жүз жігітпен Бизановты бірнеше күн құмға қарай ертіп жүрді. Бірақ ол қашуды тоқтатып, қарулы әскерге тіке шабуыл жасағанда көп сарбазынан айырылды, өзі ауыр жараланды. Оны Николай Губин ат үстінен құлатпай алып шықты.
Бизанов алданғанын түсініп, Ырғызға қайтты. Ол өзге патша жасақтарымен қосыла алмады. Кенесары ұстатпай жүріп соғысқан соң, күзгі жауын мен ұзақ жүрістен қажыған Бизанов Ор қаласына шегінді. Бұдан кейін Кенесары Арыстан сұлтанның қорғансыз ауылын шауып, көп малын айдап әкетті.
Батыс Сібір жақтан шыққан есауыл Лебедевтің әскері де қарсылыққа тап болды. Иман мен Жанайдар оны Терісаққан бойында шапты. Қанды шайқастан кейін екі жақ өліктерін жинап, жерлеуге келісіп, ертеңіне қайта жауласты. Иман Лебедевті бір ай бойы соңынан ертіп, күзгі жаңбырда шегінуге мәжбүр етті.
Кенесарының бұйрығымен Жанайдар Қоңырқұлжаның ауылын шауып, мал-мүлкін және оның жас тоқалы Зейнепті тұтқынға алды. Шабуыл кезінде Жанайдардың балтырына оқ тиді. Ордаға жеткенде жарасы асқынып, халі ауырлады. Кенесары сүйікті батырының аман қалуын ойлап, түрлі ем жасатты.
Жанайдарды «ақ жол» деп аталатын ғұрыппен емдеуді ұсынғанда, төре тұқымының шақырылған әйелдері оның үстінен аттауға батпады. Тұтқын Зейнеп аттады. Сол кезде Жанайдардың жағдайы жақсара бастаған еді: емшінің дәрісі әсер етіп, келесі күні ол сөйлей алды. Кенесары батырдың сауыққанына да, төрелердің абыройы сақталғанына да қуанды.
Кенесары Зейнепке тілек айтуға рұқсат берді. Ол өзін Қараүлек есімді құлға қосуды сұрады. Мұны қорлық көрсе де, хан берген сөзінен қайтпады. Зейнеп кейін үш тыңшыны ұстап берді; Кенесары оларды дарға астырды. Екі айдан соң Зейнеп Қараүлектің құшағында жастықтан тұншығып өлді. Қыста Кенесары сарбаздарын таратпай, жаңа соғысқа дайындады.
1844 жылы патша әскері Кенесарыны тағы да бірнеше жақтан қоршамақ болды. Кенесары жалған хабар таратып, жасақтардың қосылуына кедергі жасады. Таймас пен Ержан Фалилеевтің жасағын сусыз далаға ертіп апарды; олардың тыңшылары жауға жол көрсеткен адамдарды өлтірді. Бағыт пен судан айырылған жасақ түгелге жуық қырылды.
Кенесары Ахмет сұлтанның жасағын түнде талқандап, қоршаудан тағы шықты. Кейін өзіне қарсы хабар берген Төртқара мен Жағалбайлы ауылдарын шауып, станицаларға шабуыл жасады. Патша әскерінің 1844 жылғы жорығы да нәтижесіз аяқталды. Алайда Кенесарының өзіне бағынбаған ауылдарға салған салығы мен оларға көрсеткен зорлығы күшейді.
Жыл соңында Жаңғабыл би алдап қонақ еткен Наурызбайдың жасағын түнде қырып, Байтабын батырды өлтірді; Наурызбай жалғыз қашып құтылды. Кенесары Байтабынды жоқтап, кейін Жаппас ауылдарын жазықты-жазықсыз демей шапты, бірақ Жаңғабыл аман қалды. Жауды тағы тойтарғанымен, Кенесары жұрттың үздіксіз соғыстан қажығанын және келесі ауыр жылға шыдамауы мүмкін екенін түсінді.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Бір жерде жеңілген күнде де өзге жердегі әскері аман қалады. Әскерін сақтауы — хандығын сақтауы. Кенесарының бір ойлаған айласы — күші басым, зеңбіректі мылтықты жаумен бетпе-бет келіп ұрыспай
— Хан екі сөйлемес болар, — деді Зейнеп енді екі көзі жалын атып, — мені Қараүлекке байға берсең, Қоңырқұлжадан да өшіңді қайтарасың, есігіңде жүрген құлыңның да сауабын аласың, айтқан уәдеңді де орындайсың.
Қанға құныққан хан Кене бұл жолы да, досы мен қасын, биі мен қарашысын айырмай, заты Төртқара, Жағалбайлы деп қолдарына түскен ауылдардың үстіне ат ойнатып, көптеген адамды қанға батырды.
Бірақ ол іштей жаралы еді. Тағы да осындай ауыр бір жыл келсе, тынымсыз алысып, ат үстінде жүріп қажыған жұрт енді төтеп бере алмайтынын Кенесары жақсы түсінген-ді.