Қаһар (Есенберлин)/Бүліншілік эпилогі
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Кенесарының соңынан ерген ел ұзақ жорықтан қажып, жайлау мен қыстаудан айырылған еді. Қатал қыста мал жұтап, ру басшылары арасында наразылық көбейді. Торғай мен Ұлытауда патша бекіністері салынып, Қоқан хандығы да шабуылын күшейтті.
Кенесары осы жағдайда Орынбор әкімшілігінен бітім сұрады. Ол Ресей иеленген жерлерді қайтаруды талап етпей, Торғай, Ырғыз, Сарысу мен Ұлытау маңындағы әлі алынбаған қоныстарды сақтап қалуды өтінді. Бірақ патша үкіметі қазақ даласындағы дербес хандық билікке келіспеді.
Кенесарымен бітім жасалса, жерімізден айырыламыз деп қорыққан байлар Ерден мен Аққошқар Қоқан жасағын Ұлытау бекінісіне айдап салды. Шабуылда бейбіт адамдар қаза тапты. Оқиғаға қатысы жоқ Кенесарыға сенбеген Обручев пен Лодыжинский келіссөзді тоқтатты.
Офицер Долгов әкелген бұйрық қазақ ауылдарын империя меншігі деп жариялап, Кенесарыға салық жинауға, дербес билік жүргізуге және патшаға қарсы күштермен байланысуға тыйым салды. Сұраған кең қоныстарының орнына оған Қара Қоға бойы ғана ұсынылды. Кенесары бұл шарттарды қабылдай алмады, бірақ қайта соғысуға елінің шамасы жоқ екенін білді.
Ол Ұлы жүз жеріне, Шу мен Іле бойына көшіп, қажет болса Балқаштағы Қамал аралына бекінуді ойлады. Кейін Қоқанға қарсы қазақтар мен қырғыздарды біріктірмек болды. Алайда Горчаковтың тапсырмасымен Вишневский жергілікті сұлтандар және қырғыз манаптарымен келісіп, Кенесарыға қоныс бермеудің қамын жасап қойған еді.
Мәжіліс қарсаңында Кенесары көне оба жанында оң жағындағы кеңесшісі Таймаспен және сол жағындағы Әбілғазымен отырды. Ол көрген түсін ажалын көргендей қабылдады. Түсінде елімен Балқашқа көшіп, Меркені алып, қырғыз манаптарына Қоқанға қарсы бірігуді ұсынған екен.
Түсінде Орман манаппен келісім іске аспай, екі ел соғысқа кірісті. Кекілітау түбінде Кенесары қолы қырғыз, қоқан және патша әскерінің қоршауында қалды. Наурызбай құлап, өзі қолға түсті; Қалиғұл оның басын алды. Кенесары түсінде қоштасу әнін айтып, туған жері мен біріге алмаған халқымен қоштасты.
Өлген соң да бәрін көріп-естіп жатқандай болған Кенесары сарбаздарының қазасын, Нысанбайдың жоқтауын және өз басының патша адамдарына жеткізілгенін баяндады. Оның басына «қарақшы сұлтан» деген таңба тағылып, көрмеге қойылды. Түсін айтқан соң ол Таймастан өз жерінде хандық құрғысы келгені неге қарақшылық саналатынын сұрады.
Таймас оған Арқадан кетпей, патша талабына көнуге кеңес берді. Әбілғазы да Ұлы жүздегі уәделерге сенбеуді айтты: Қоқан, қырғыз және орыс күштері бірігіп кетсе, көшкен ел тағы да қыспаққа түспек еді. Ол өз жерінен айырылғаны үшін өзгенің жерін күшпен тартып алуды қиянат деп санады.
Кенесары Арқамен қоштасудың ауыр екенін түсінсе де, мақсаты үшін ажалдан қорқып бас тартпайтынын айтты. Таймас соңынан ерген жұрттың тағдырын еске салды. Кенесары ешкімді күшпен көшірмейтінін, ергісі келгендер ғана бірге жүретінін жеткізді.
Келесі күнгі мәжілісте Тәуке батыр қыс алдында көшуге қарсы шығып, атақоныста қалуды ұсынды. Иман батыр, керісінше, елу ауылымен Кенесарыға еруге дайын екенін айтты. Екі күндік кеңестен кейін ел бөлінді: көпшілігі Арқаға қайтты, аз бөлігі ханмен бірге көшуге келісті. Арқаға оралғандарды Қоңырқұлжа қыспаққа алды, бірақ кейін Есіркеген қатысқан комиссия оны қызметінен түсірді.
Қыс түскенде Кенесарының соңынан мыңға жуық үй көшті. Қоштасу үстінде Досқожа ақын жыр айтып, Кенесары алға қарай шауып кетті; серіктері соңынан ерді. Екі жыл өтпей, оның түсіндегі өлім Кекілітау баурайында шындыққа айналды. Бұл көш қазақтардың жері мен тәуелсіздігі үшін күрес тарихындағы соңғы ұлы көш ретінде суреттелді.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Кене аға, өз жерімнен айырылдым деп, басқаның жерін тартып алу қиянат. Қазір бізге күштен көрі ақыл керек. Жаңағы түсіңіз маған ой салды. Егер Қоқан, қырғыз, орыс үшеуі бірігіп кетсе қайтесіз?..
Арманыма жету үшін орта жолда ажалым тұрса, одан қорқып, бас тартпан. Он сегізімде найза ұстап, жауға шапқанымда, түбі жау қолынан өлетінімді білгем. Несіне ойлан дейсің маған?
Аттарымыз мықты, біз қоршауды бұзып шығармыз, ал аттары нашар өзге жұрт не істейді? Жоқ, соңымнан ерген серіктерімді тастап, ажалдан құтылмағаным-ақ болсын!
Ал мынау көш Шыңғысхан шабуылынан бастап, алты жүз жылдан астам өзінің жері, суы, тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ атты көшпенді көкжалдардың ең соңғы ұлы көші еді.