Қаһар (Есенберлин)/3-бөлім/3-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
1841 жылы қыркүйекте үш жүздің ақсақалдары мен билері Алашахан бейітінің басында Кенесарыны хан көтерді. Мұны Торғайда естіген Иосиф Гербурт-Жүсіп көтеріліс енді халықтың жері мен еркіндігі үшін емес, хандықты сақтау үшін жүре ме деп қауіптенді. Ол Кенесарыға ерген адамдармен сөйлескісі келді.
1842 жылдың көктемінде Байтабын Орынбордағы өзгерістер туралы хабар әкелді: Перовскийдің орнына генерал Обручев тағайындалмақ еді. Көп ұзамай Сотников басқарған әскер Кенесарының әйелі Күнімжан мен екі баласын тұтқындап, оның басқа ауылдарына да шабуыл жасады. Адамдар қаза тауып, мал айдап әкетілді.
Кенесары сарбаздарын Алашахан бейітінің маңына жинады. Әйелі мен балаларынан айырылуы, сондай-ақ өзіне қосылмаған билердің қарсылығы оны ашуландырды. Бұрын ол Балғожа бидің малын Бопайға айдатқан еді. Кейін қосылуға шақырып хат жазғанымен, Балғожа оның түбінде жауларының ортасында қалатынын айтып жауап қайтарды.
Кенесары Балғожаны жазалауға Жанайдар батырды жіберді. Бірақ Жанайдар жолда кідіріп, би көшіп үлгерді. Жанайдар басқа жасақпен атысып, Күкір бидің ауылынан олжа алып қайтты. Балғожаның хаты Кенесарының есінен кетпеді.
Алашахан бейітіне батырлар мен жасақтар жиналып жатқанда, Кенесары Байтабынға Балғожаға барған орыс балықшыларын өлтіруді бұйырды. Байтабын жазықсыз адамдарды қырудан бас тартты. Кенесары оны әзірге кешіргенімен, қайта сынап көруге бекінді.
Бейіт жанында өлең жазып отырған Жүсіпке Кенесары жолықты. Жүсіп хан сайланғаннан кейін көтерілістің мақсаты өзгергенін ашық айтты: оның ойынша, хандық үшін күрес қарапайым халыққа пайда әкелмейтін еді. Кенесары болса Ресейге бағынса, қазақ елі дербестігін жоғалтады деп жауап берді.
Кенесары өзіне ермегендерді күшпен бағындыратынын, алдымен Жаппас ауылдарын шабатынын мәлімдеді. Ол Сотников жасағына жол көрсеткен жігіттерді кінәлады. Жүсіп аз адамның ісі үшін әйелдер мен өзге жұртты жазаламауды өтінді. Кенесары әскерінің аздығын және хандықты сақтап қалу үшін қатал болуға бел байлағанын айтты.
Жүсіп Күнімжан мен балаларын қайтару үшін тұтқындағы орыс офицерлерін айырбастауды ұсынды. Кенесары келісіп, Орынбор губернаторына бітім туралы тағы хат жаздырмақ болды. Сонымен бірге өзіне қосылмаған билерден оны хан деп танып, бұйрығына бағынуды талап етті.
Таймас Орынбордан суық хабар әкелді: билік Кенесарыны ұстауға қаржы бөлмек, ал қашқын солдат Гаврилов оның басын алуға уәде беріпті. Кенесары бұл деректі алдымен тексеруді жөн көрді. Артынша зеңбірек құюшы Дәулетшінің қаруды сынау кезінде қаза тапқанын естіп, оны құрметпен жерлеуді тапсырды.
Үш күндік кеңесте жасақты жиырма мыңға жеткізу, оның бір бөлігін жыл бойы хан ордасы жанында ұстау және әскери тәртіп орнату шешілді. Әскерді қамтамасыз ету үшін малдан зекет, егіннен үшір жинау бекітілді. Кенесары егіншілікті кеңейтуді және салықты өзі тағайындаған адамдар арқылы жинауды ұсынды.
Кеңес билерді ханның өзі тағайындайтын тәртіп енгізіп, керуендерді тонаудың орнына салық алуға келісті. Хандық Кеңес құрылды, бірақ ол тек кеңес беретін болды; шешуші билік Кенесарының қолында қалды. Кенесары ордасына қайтып, әскерін жаңа тәртіппен жаттықтыра бастады.
Жазда Кенесары Жаппас ауылдарын шапты. Алтыбай жараланып, оның екі қызы күштеп Кенесары сарбаздарына қосылды; көп ұзамай Алтыбай қайтыс болып, кегін алуды Жанғабылға аманаттады. Кейін Гаврилов қаза тапты. 1843 жылы Генстің орнын Ладыжинский басқаны хабарланды. Алтыншаш қазақ жеріне оралды, ал Күміс Генстің отбасымен Петербургке кетті.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Бұл баққұмар сұлтанның ғана трагедиясы емес, бостандықты көксеп алданған халықтың да трагедиясы еді. Осы трагедиясын түсінбеген ел Кенесарының соңына еріп тағы да бес жыл күресті, ақырында қанға батып қырылды...
Бұрын өзінің күн көрісі болған шұрайлы жерін, балықты көлін орыстың князь, генерал, графтарынан қорғап, қолына сойыл алған ереуіл бір басқа да, Абылай заманын көксеп, қазақты орыстан бөліп алып, қанын жеке сорамыз деген сұлтан, би, ақсақал, хан үшін күресу бір басқа.
Жоқ, Жүсіп, Россия — дария, біз кішкентай ғана мөлдір бұлақпыз. Мөлдір бұлақ суы дарияға құйғанда несі қалады? Дария суы ащы болса, бұлақ суы да ащы болады, дария суы тұщы болса, бұлақ суы да тұщы болады.
Егер соңынан ерер жұрты жоқ болсыншы, көрейін мен оны! ... Жоқ, елі де жазықты. Жазықсыз болмаса, Алтыбайдың соңынан неге ереді?
«Ашу — жау, ақыл — дос». Бұны қазақ білмей айтқан ба? Көтерілісіміз шаңқай түсіміз еді десек, хандығымыз екіндіміз тәрізді, енді біржолата жер астына күндей батып кетіп жүрмейік, әлі де ойланалық...