Қаһар (Есенберлин)/3-бөлім/2-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Семейде төрт жыл орысша оқыған Есіркеген туған елінің надандығы мен қорғансыздығын терең сезінді. Ол Ресейдің тарихы мен мәдениетін зерттеп, қазақ халқының артта қалу себептері туралы ойлады. Жұттан кейін қайта-қайта күйзеліске ұшырататын көшпелі тіршіліктің орнына егіншілік пен отырықшы өмірге бет бұрып, білім мен мәдениетті меңгеру қажет деген тұжырымға келді.
Қазақ жеріне қоныс аударған орыс шаруалары мен Семейге жер аударылған декабристердің қазақтарға жанашырлығын көріп, Есіркеген орыс халқына деген жылы сезімге бой алдырды. Ол халықтар өздігінен жауласпайды, араздықты үстем таптың саясаты туғызады деп ойлады. Орыс жұртшылығымен жақындасу қазаққа қорған әрі мәдени даму жолын ашуы мүмкін деп сенгенімен, елдің тәуелсіздігіне қауіп төнбей ме деген күдігі де болды.
1841 жылы Петербургтегі кадет корпусына оқуға аттанар алдында Есіркеген атасы Масанға ел қайғысын ашып айтты. Ол Ресеймен бірлесу қазаққа жарық сәуле әкелуі мүмкін десе, Масан орыс билігінің қиянатын ескертіп, халықтың қарғысына қалмауды тапсырды. Есіркеген Кенесарының күресін де түсінгісі келетінін айтып, жол үстінде елдің жағдайын өз көзімен көруге ниет білдірді.
Есіркеген Орынборға Кенесары ықпалындағы ауылдар арқылы баруға шешім қабылдады. Жолды таңдауға елдің халін білуге деген ықыласымен қатар, Кенесары жағына кеткен Әбдіуахиттің отбасы және өзі аяған Күміс туралы хабар есту үміті де себеп болды. Оған әнші Пұшық сары мен балуан Қара сұр серік болды. Қауіп төнсе, Ұлытау маңындағы нағашыларымызға бара жатырмыз деп айтуға келісті.
Сапар кезінде Пұшық сары ән мен өлең айтты. Есіркеген халық мұрасын келер ұрпаққа сақтау керек деп, естіген өлеңдерінің сөздерін, авторларын және шығарылған жағдайларын дәптеріне жазып отырды. Ырым ақынның ру арасындағы қақтығысты сынаған өлеңін естігенде, ол ел ішіндегі алауыздық халықты әлсіретіп, сыртқы қауіпке осал ететінін ойлады.
Жолаушылар Табын руының бір ауылына тоқтады. Ауылдың малы Хиуа ханының сарбаздары мен Қоқан жасақтарының шапқыншылығынан тоналып, жұртта күнкөріске жетерлік мал қалмаған еді. Үй иесі қонақтарға жөнді қонақасы бере алмағанына қысылды. Бұл жоқшылықты көрген Есіркеген халықты сыртқы шабуылдан сақтау үшін Ресейге тезірек бағыну керек деген ойға бекіді.
Келесі күні жолаушылар қираған ауылға кезікті: үйлер құлап, мал азайып, өліктер мен жоқтаушы әйелдер көзге түсті. Қобызшы ақсақал Кәрібай алғашында Ор қаласынан шыққан патша әскерлері ауылды шауып, адамдарды өлтіріп, қыз-келіншектер мен малды әкеткенін айтып берді. Есіркеген мен серіктері ауылда қалып, өліктерді жерлеуге көмектесті.
Кейін Кенесары жасағының адамдарымен қоршалған ауылға жеткенде, Есіркеген Ағыбай батырмен кездесті. Ағыбай Кәрібайдың ауылындағы қанды оқиғаның мән-жайын басқаша түсіндірді: Кенесары патша әскерінің қозғалысы туралы хабар бермеген және жасаққа шындықты айтпаған ауылды жазалаған екен. Кенесары бес жүз сарбазымен келіп, сегіз ақсақалды өлтіртіп, малды, қыз-келіншектер мен жігіттерді тұтқынға алған, ал ауылдың қалған жұртын өз қарамағына көшіруді бұйырған.
Есіркеген Кенесарыға хабар бермеген билердің жазасын түсінуге болар, бірақ қарапайым халықтың да жапа шеккеніне қарсылық білдірді. Ағыбай бұл әрекетті қатігездік деп іштей мойындады, алайда қиын кезде Кенесарыға қарсы шығуды жөн көрмеді. Есіркеген патша жасақтарының зорлығы мен қазақтардың өзара қантөгісін көріп, елге қорған болатын жолды анықтай алмай қиналды.
Кенесары жасағындағы Жүсіп-Иосиф Гербурт Есіркегенмен сөйлесіп, қазақ халқының өзін сақтап қалуы Ресеймен қосылуға байланысты деп санады. Оның пікірінше, патша отаршылдығы орыс халқының өз ұмтылысымен бірдей емес: Ресейде де зорлық көрген және бостандықты аңсаған адамдар бар еді. Гербурт Кенесарыға орынсыз қан төгудің қате екенін тағы да түсіндіруге ниетті екенін айтты.
Орынборға келген Есіркеген Күмістің генерал Генстің үйінде жетім балаларға қарайтынын білді. Петербургке оқуға бара жатқанын естіген Генс оған білім алып, елге қайтуды ұсынды. Есіркеген Кәрібай ауылының оқиғасын айтқанда, генерал отаршылдықты сынап, патша өкіметін бүкіл орыс халқымен теңестірмеуге шақырды. Ол қазақ жеріндегі патша саясаты әлі біраз уақыт жалғасатынын, сондықтан қантөгісті азайтуға күш салу керектігін айтты.
Күміс пен Алтыншаш жетім балалармен бірге оралғанда, Күміс Есіркегенді туған ағасындай көріп, көзіне жас алып қарсы алды. Алайда олардың ұзақ сөйлесуге уақыты болмады. Келесі күні Есіркеген Петербургке жүріп кетті; қазақ елінің тағдыры, Ресеймен жақындасу және Кенесарының күресі туралы шешілмеген сұрақтары оның көкейінде қалды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Зиректік, ойшылдық, сезімталдық — ана сүтімен бірге бітетін қасиеттер. Мұны адам сатып ала алмайды, егер жүрегінде осы бір қасиеттердің ұшқындары болса ғана өмір, қоршаған қоғам оны не ұлғайта түседі, не өшіреді.
Жол біреу-ақ тәрізді. Тіл мен діні бөлек болғанмен, жері мен тағдыры бір орыс жұртшылығымен бірлеспей бізге жарық сәуле жоқ секілді. Сары далаға ие екенмін деп тағы құландай қысы-жазы көшіп жүре бергенмен
Халық пен халық тату болса, ақ патша не істейді? Ал Қытай, Қоқан, Хиуа, Бұхардан қорлық көріп басы қосылмай жүрген қалың қазаққа түбі тағдыры да, қайғы, қуанышы да бір, сүйеніш болар ел керек.
қазақта мақал бар ғой: «Битке өкпелеп, тоныңды отқа салма» деген, ақ патшаға өкпелеймін деп орыстың демократшыл адамдарынан безуге болмайды. Сен де безбе, өйткені олар қазақ секілді кішкентай ұлттың үлкен қайғысына ортақ.