Қаһар (Есенберлин)/3-бөлім/1-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Орынбор әскери губернаторы граф Перовский Кенесарымен жасалған бітімді еске алды. Орынбор өлкесінде де наразылық күшейген кезде ол екі жақпен қатар соғыспау үшін қазақ көтерілісшілерімен келісуге мәжбүр болған еді. Кенесары өз хатында Ресейге жау емес екенін айтып, соғысты Сібір әкімшілігінің қысымымен түсіндірген.
Перовский Кенесарыға кешірім беруді жоғары биліктен сұрап, Орынборға көшкен қазақтардың ісіне Сібір губернаторы Горчаковтың араласпауын өтінген. Горчаков бұған қарсы шыққанымен, патша Кенесарыға рақымшылық жасап, айдалған туыстарын босатқан. Перовский қантөгіссіз бағындыру саясатын Орынбордағы оқымыстылар да қолдайтынын ойлады.
Петербургке барғанында Перовский патша Николай мен оның көңілдесі Нина Макеевскаяға жолыққан. Нина Кенесарының жорығы салдарынан өзіне арналған бұхар матасы тиелген керуен жетпегенін айтқан. Патша Кенесарының хан жарияланып, Қоқанға қарсы аттанғанын хабарлап, мұны білмеген губернаторға наразылық білдірген.
Николай бір мемлекеттің ішінде екінші хандыққа жол бермейтінін айтып, Орынбор мен Сібір әкімшіліктеріне Кенесары қозғалысын бірлесіп жоюға бұйрық берген. Қызметінен айырылып қалуы мүмкін екенін түсінген Перовский Орынборға шұғыл қайтып, генерал Генстен жағдай туралы баяндама сұратқан және қазақ сұлтандарын шақыртқан.
Генс картадан Кенесарыға ерген рулардың қонысын көрсетті. Ол көтерілісшілердің кең аумаққа орналасқанын және Кенесары отарлық саясатқа қарсы наразылықты пайдаланып, бұрын бөлек жүрген руларды біріктіргенін айтты. Генс хан сайлау туралы хабардың анығын білмесе де, Кенесарының Созаққа әскер бастап барғанын растады.
Генстің айтуынша, Кенесары Қоқан билігіндегі қазақ ауылдарын босатуды көздеген. Жолда әскері ауруға ұшырап, ұрысқа қатыса алмай қалған жауынгерлердің орнына Жанғожа батыр өз адамдарымен қосылған. Генс қолдың Ұлытаудан шөл даланы кесіп, бес күнде Созаққа жеткен жолын Перовскийге картадан егжей-тегжейлі түсіндірді.
Генс шөлдегі құдықтардың бірінен су ішкен сарбаздардың ауырғанын, ал бекіністегілер Кенесарының сонша тез келерін күтпегенін баяндады. Әңгіме арасында ол Бесқұлан атауы туралы көне аңызды айтып берді. Содан кейін Перовский Кенесарыға Қоқанмен соғысты тоқтатып, Орынбор шекарасына қайту жөнінде хат жіберуді тапсырды.
Генс Горчаковтың шекарадағы шабуылдар жөніндегі айыптауына Кенесары берген жауапты көрсетті. Кенесары рақымшылықтан кейін Ресейге қарсы қару көтермегенін жазған. Перовский оның сөзін шын деп қабылдаса да, Сібір әкімшілігі мен өзіне қарсы қазақ сұлтандары Кенесарыны ақыры кінәлі етіп шығарады деп қауіптенді.
Шақырумен келген сұлтан Ахмет Жантөрин Кенесарының Қоқан билігіндегі қазақ ауылдарын өзіне қоспақ болғанын жеткізді. Ол мұны Ресейдің емес, Кенесарының жеңісі санап, оған қарсы әскер жинауды ұсынды. Генс көтеріліске көп адамның қатысуын жалғыз сұлтанның хан болу ниетімен түсіндіруге болмайтынын айтты. Ахмет бағынбаған қазақтарды да қыруға дайын екенін жасырмады.
Ахмет кеткен соң Перовский мен Генс оның сөзін талқылады. Сол кезде Кенесары ауылынан Алтыншаш пен Күміс келді. Алтыншаш жер аударылған бауырларының хабарын сұрады, ал Күміс әкесін өлтірген Қоңырқұлжаға шағым айтты. Генс қыздардың өтінішін тиісті орындарға жеткізіп, жауап келгенше оларды өз үйіндегі қазақ жетімдерінің панасына жұмысқа шақырды.
Алтыншаш орысшаны да, французшаны да білетін, бірақ генералдарға француз тілін түсінетінін айтпады. Ол Генстің ұсынысына тез келісіп, Күміс екеуі Орынборда қалды. Кейін осы жасырған білімі арқылы Алтыншаш генералдардың Кенесарыға қарсы жоспарларын алдын ала естіп отырды.
Генс қыздардың ісі туралы хат жазып, Перовский тапсырған бұйрықты да Кенесарыға жіберді. Кенесары хатты он сегіз күндік шайқастан кейін Созаққа кірген күні алды. Ол Ташкентке жорықты жалғастырмақ болғанымен, Орынбор билігіне берген уәдесі үшін Қоқанмен бітім жасап, кері қайтты. Өз бетімен әрекет ете алмайтынына күйініп, патша генералдарына кектенді.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Кенесарының күші де осында емес пе? Ол Россия империясының отаршылық саясатын өмір бойы бытырап жүрген қазақ руларының басын қосуға пайдалана біліп отыр.
Жоқ, Ахмет сұлтан, мұндағы әңгіме әлдеқайда тереңде. Әлгі миллион адамның ақ патшаға қарсы наразылығы мен Кенесарының хан болсам деген арманы ұштасып жатыр.
Россия патшалығына өз еркімен бағыну деген сөз, өз еркіменен жауларынан кек алу деген сөз емес. Россия патшалығына бағыну, тек Россия мүддесін ғана көздеп қана өмір сүру. Мұны Кенесары дұғадай жаттап алуға тиісті.
Француз тілін білмеймін дегенінен Алтыншаш соңынан көп пайда көрді. Генералдардың сан құпия сырларын естіп, Кенесарыға қарсы қолданылмақшы шараларды күні бұрын біліп отырды.