Қаһар (Есенберлин)/2-бөлім/4-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Ақмола, Ақтау, Ортау бекіністерін алған соң Кенесарының көңілі көтерілді. Ағыбай мен Байтабын Қоңырқұлжаның жылқысын айдап әкелді, Бопай Айғанымның үйін шапты. Жеңістерден кейін бірнеше өңірдің ауылдары көтерілісшілер жағына өте бастады.
Таймас Кіші жүздің Жоламан бастаған ауылдары мен Торғай бойындағы қыпшақтардың көтеріліске қосылуға дайын екенін хабарлады. Олар Кенесарыны Торғайға шақырды. Кенесары қазақ руларын біріктіруден үміттенгенімен, көп ұзамай тұнжырап кетті.
Хатшысы Жүсіп-Иосиф Гербурт оның неліктен өзгергенін түсінбеді. Бір күні Кенесары бес жасар ұлы Сыздықты, Жүсіпті және Қараүлекті ертіп ауыл сыртына шықты. Баласына өткір кездіктің үстіне жүгіріп құлауды бұйырды, бірақ Сыздық жүгірер алдында кездікті білдірмей суырып алды. Бала қорыққанын жеңіп, белгіленген жерге құлады.
Ұлына риза болған Кенесары Абылай ханның түсін және оны Бұқар жыраудың жоруын айтты. Түс жоруында Абылайдың кейінгі ұрпақтары арыстан, жолбарыс, қасқыр, түлкі бейнелерімен салыстырылған еді. Кенесары Сыздықты сол көкжал қасқырға балап, түсті өз әулетінің ғана емес, қазақ халқының келешегіне де қатысты түсіндірді.
Кенесары Жүсіптен Ресей патшалығына қарсы күрес жеңіске жеткізе ме деп ашық сұрады. Жүсіп патшалықтың әскері мен қаруы басым екенін, көтерілісшілердің талабын орындатуы екіталай екенін айтты. Кенесары жеңілу қаупін өзі де білетінін, бірақ зорлыққа үнсіз көнбей, ұрпағы алдында атын адал сақтағысы келетінін жеткізді.
Жүсіп қазақ даласындағы тартыс бейбіт шешілмейтінін айтты. Өзі көтеріліске қан төгілмеуіне көмектесу үшін қосылғанын, енді серіктерін тастап кете алмайтынын білдірді. Ол Кенесарыға Торғай мен Ырғыз бойына көшіп, жаңа қосылатын елдің күшіне сүйенуді ұсынды.
Кенесарыны мазалаған тағы бір мәселе бар еді. Жақында Наурызбай Ақбөкенге үйленген, ал Бопай Ақбөкеннің бұрыннан Байтабынға айттырылғанын хабарлаған. Байтабынның нағашысы Жоламан бұл қиянатқа өкпелесе, Кіші жүзбен құрылмақ одақ бұзылуы мүмкін еді. Кенесары Байтабынның көңілін табуға бел буды.
Сапардан оралған Байтабын Наурызбайға деген ренішін жасырмады. Кенесары одан жүз қадам жерден Наурызбайдың қолындағы ақсұңқарды атып түсіруді талап етті. Оқ інісіне тиюі мүмкін екенін біле тұра, Кенесары ел бірлігі үшін осы сынға барды. Байтабын сұңқарды дәл атып, Наурызбайды аман қалдырды. Кенесары оған өзі таңдаған қызды беруге уәде етті.
Байтабын Қоңырқұлжа жағы қыста Кенесарының жасағы тараған кезде оның ордасына шабуылдауды көздеп отырғанын хабарлады. Кенесары мұны ескеріп, Кіші жүз жеріне ауысу қажет деген ойға бекіді. Осы арада Таймас Ожардың Тайжан мен Сейтенді жау қолына ұстап бергенін айтты. Мұны білген Тайжанның қызы, Ожардың әйелі Алтыншаш одан кек алуға ант етті.
Ақбөкеннен көңілі қалған Байтабын өзінің елді қорғау жолына түсуіне анасының сөзі себеп болғанын ой елегінен өткізді. Ол Алтыншашқа жақындай бастады. Екеуі жасырын кездесіп, бір-біріне ғашық болды. Олардың кездесулерін Ожардың сыбайласы Сәмен байқап, тығылып жүрген Ожарға жеткізді.
Ожар түнде оралып, Алтыншашты ұрып-соғып, қанжармен өлтірмек болды. Келмей қалған Алтыншашты іздеп келген Байтабын үйге кіріп, Ожарды өлтірді де, жаралы әйелді Кенесарыға алып барды. Кенесары оны кешіріп, бұрынғы уәдесі бойынша Алтыншашты Байтабынға қосты. Алтыншаш жазылған соң екеуіне үлкен той жасалды.
Тойдан кейін Кенесары серіктері мен ру басшыларын кеңеске шақырып, күзде Кіші жүз жеріне көшуді ұсынды. Жиналғандар келісті. Туған жер туралы ән оны бір сәт толғандырса да, шешімінен қайтпады. Қоқан мен Бұхар арасында соғыс тууы мүмкін деген хабарды естігенде, Сыр бойын алу үшін де күш жинау қажет екенін түсінді. Әскерін ауылдарына таратып, өзі үш жүз төлеңгіті және бес батырымен Торғай мен Ырғыз бойына көшті.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Сонда сен маған бауыздағалы тұрған қой тәрізді үн-түнсіз өле ғой дейсің бе? Жоқ, мен олай өле алмаймын. Жолбарыс қой емес. Ең болмаса жауына шауып ажал табады.
— Жоқ, — деді Кенесары кенет басын жоғары көтеріп, Гербурт сөйлеп болған кезде, — болашақ ұрпақ кімнің айыпты, кімнің айыпсыз екенін өзі тауып алар, ал біз өз борышымызды ақтауымыз керек.
Ақбөкенінен айырған Наурызбайға қанша ашулы болғанмен, Байтабын бақастықтан, намыстан ел бірлігін жоғары көрді. Көкірегінің көзі ашық жас батырды Кенесары өзі келіп құшақтап баурына қысты да:
Байтабынға осыдан кейін «ана», «ел», «туған жер» деген сөздер бір ұғымда болып кеткен. Оған туған жерін қорғаса — анасын қорғағанмен бірдей.