Қаһар (Есенберлин)/2-бөлім/3-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Ақмола бекінісі Кенесары қолына өткен түні аға сұлтан Қоңырқұлжа Есіл бойындағы жас тоқалы Зейнептің ауылына қашып барды. Көтеріліс күшейген шақта Арқадағы байлар мен сұлтандардың бір бөлігі Кенесарыға қосылып, енді бір бөлігі оны жақтағандай көрінген еді.
Қоңырқұлжа өзіне жақын тірек ретінде қайын жұрты Жамантай мен Құсбекке сенді. Шабуылдан қауіптеніп, ол Зейнепті өзіне тиесілі үш мың жылқымен Есілдің төменгі түбегіне көшірген. Ауылды Қоңырқұлжа мен Жамантай жіберген жүз елу жігіт күзетті.
Оңаша жатқан Зейнепке Масан би ауылынан жиені Есіркеген келді. Орыс мектебінде оқитын он жеті жасар жігітті көргенде, Зейнеп екеуінің алты жыл бұрынғы жақындығын есіне алды. Ол жиенін қонуға көндіріп, кеш бойы онымен әзілдесті.
Түнде Зейнеп Есіркегеннің назарын өзіне аударуға тырысты. Жігіт әдеп пен оянған сезімінің арасында толқып жатқанда, ауылға Қоңырқұлжа жетті. Ақмоладағы қанды шайқастан аман шыққан аға сұлтан болған жайды тоқалына бірден айтпады.
Таңертең ауыл Ақмоланың құлағанын білді. Қоңырқұлжаның хатшысы шайқаста қаза тапқандықтан, ол Есіркегенді уақытша өзіне хатшы болуға қалдырды. Есіркеген Омбы облысының бастығы Талызиннен келген хатты оқып, оның жауабын аударып берді.
Кенесары айдап әкеткен он жеті мың жылқыны қайтаратын күші жоқ екенін жазған Талызин Қоңырқұлжаға шығынын қарамағындағы қазақтардан өндіріп алуға рұқсат етті. Аға сұлтан осы ауыртпалықты Кенесарыға ермеген тоғыз болысқа бөліп, асыл тұқымды жылқы жинауды «Төтенше салық» деп жариялады.
Қоңырқұлжа Омбыға барып, Кенесарыға қарсы зеңбірегі бар әскер сұрамақ болды. Ол өзге аға сұлтандарды да ортақ өтінішке шақырды, бірақ олар қауіптеніп келмеді. Егер патша әкімшілігі көмектеспесе, Қоңырқұлжа Кенесарымен уақытша татуласқан болып, кейін кек алуды ойлады.
Омбыға аттанар алдында Қоңырқұлжаға Кенесары жасағынан хабар жеткізген жігіт келді. Оның айтуынша, Ағыбай Жамантайдың жылқысын, ал Байтабын түбектегі Қоңырқұлжаның малын алуға беттеген. Жігіт Қоңырқұлжаны өлтіру үшін бұрынғы төлеңгіті Әбдіуақиттың да ауыл маңында жүргенін айтты.
Қоңырқұлжа жасақ бастығы Асылкерейге Ағыбайды жатқан жерінде басып, Байтабынды түбек аузында тосуға бұйырды. Әбдіуақитты ұстап қоюды да тапсырды. Өзі Омбыға асығып, генерал-губернатор Горчаковпен сөйлесті.
Горчаков Ақмоланы қорғай алмағаны үшін Қоңырқұлжаны кінәлады. Ол Кенесарының қазақ жері мен елдігін сақтауды сұраған хаттарына жауап бермегенін айтып, көтерілісті қарумен басатынын мәлімдеді. Қоңырқұлжа Талызиннен көмекке жүз солдат алып, келесі жазда қалың әскер шығарылатынын естіп қайтты.
Қоңырқұлжа кеткен соң Есіркеген жолда кездейсоқ Әбдіуақитқа жолықты. Кенесары батырларының ерлігін құрметтейтін жігіт оған Ағыбайға жасалған тұзақты және Байтабын жасағында Қоңырқұлжаның адамы барын ескертті. Әбдіуақит хабарды жеткізген соң, Ағыбай жасағын көшіріп, Байтабынға қосылды.
Елу жігіттен құралған қос жасақ таң ата Қоңырқұлжаның жылқысына шабуыл жасады. Асылкерейдің нөкерлері жеңіліп, Ағыбай мен Байтабын түбектегі малдың бәрін айдап кетті. Елге қайтқан Қоңырқұлжа бар малынан айырылғанына күйінді; тек шайқаста Әбдіуақиттың қаза тапқанын естіп, көңілі біршама орнықты.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Қайда барса да сорлайтын халық. Айналып келгенде Кенесарының Қоңырқұлжадан шапқан жылқысының ауыртпалығы тағы да қара халыққа түспек.
«Не болсаң да жұртыңмен бол, егер жұртың Кенесарыға еріп кетсе, айдалада қаңғып қалған жалғыз қаздай не қызық көресің? Одан да су ішсең де, суан ішсең де өз үйіріңнен айрылма!»
«Жанымда жолдастарым бар. Маған бұрылуға болмайды, сіз Ағыбай батырға жетіңіз. Және Байтабын жасағында Қоңырқұлжаның адамы бар, соны да құлағына салыңыз. Өзіңіз де сақ болыңыз, ауыл торып жүргеніңізді Қоңырқұлжа жігіттері біледі»
«Россия патшалығына протекторат ретінде бағынуға қарсылығымыз жоқ, бірақ біздің елдігімізді сақтап, саяси бостандығымызға, жерімізге тимейтін болсаңдар екен» деп ол маған бірнеше мәрте хат жазды.
Біз қазақ елін тек отарымыз деп қана санаймыз. Кімде-кім бұған көнгісі келмесе, оны қарудың күшімен көндіреміз. «Азаматтармен келісімге келудің ең дұрыс әдісі — оларды қорқытып ұстау».