Қаһар (Есенберлин)/2-бөлім/2-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Кенесары соңынан ерген елдің үмітін ақтау үшін ірі шайқасқа шығу керегін ойлады. Бұған дейін оның жасақтары керуендерді, қарсылас сұлтандардың ауылдарын және патша әскерінің шағын топтарын шапқан еді. Ал халық жері мен еркіндігін қорғайтын үлкен іс күтті.
Кенесары қақтығысты келісіммен шешуге тырысып, Батыс Сібір генерал-губернаторы Горчаковқа хат жолдаған болатын. Ол қазақ жеріне салынған бекіністер мен дуандарды жоюды, тұтқындарды босатуды талап етті. Хатты апарған Табылды мен Көшінбай ұсталып, одан жауап келмеді.
Келісімнен үміті үзілген Кенесары Ақмола бекінісіне шабуыл жасауды таңдады. Бекіністі алу оның беделін өсірмек, ал жеңілу соңынан ерген елді таратпақ еді. Сондықтан ол зеңбірекпен қорғалған қамалды қалай алу керегін мұқият ойластырды.
Бұрын башқұрт жігіті Әшірап оған бекініске жаппай ұмтылудың қауіпті екенін түсіндіріп, ағаш үйлерді пайдаланатын айла ұсынған. Көп ұзамай Әшірап Қараүлекпен бірге жүргенде қаза тапты. Кенесары оның өліміне өзін іштей кінәлі санағанымен, кеңесін қолдануға кірісті.
Кенесары ереуіл кеңесінде батырларға патша жасақтарының қазақ ауылдарын шауып, адамдарды өлтіргенін және тұтқын әкеткенін хабарлатты. Өз жасағы қолға түсірген қару мен мал-мүлік те есептелді. Ағыбай жазықсыз орыс шаруаларын шабудың зиян екенін айтты.
Бопай Айғанымның ауылын шабуды ұсынғанда, Кенесары бұл істі өзіне тапсырды. Ол Бопайдың алты жүз адамдық жасағы алдымен Аманқарағай приказын шабады деп ұйғарды. Осы хабар Омбыдан Ақмолаға келе жатқан көмекті басқа жаққа бұрады деп күтті.
Кеңесте батырлар Ақмола қорғанын алу жолын таба алмай қиналды: оны терең ор, мылтықтар мен зеңбіректер қорғап тұрды. Ағыбай қоршауды, Бұқарбай түнгі шабуылды ұсынды. Кенесары бұлардың кемшілігін айтып, өзі дайындаған тәсілді түсіндірді. Жасақ бір апта бойы соған жаттықты.
Сол кезде қолға түскен ақын Арыстанды Кенесары сатқын деп өлімге бұйырды. Арыстан өлеңмен ата-бабасының Абылайға жасаған жақсылығын еске салған соң, Кенесары жұрт көзінше оны босатты. Алайда үш күннен кейін ақын Қараүлектің қолынан қаза тапты.
Жорыққа дайындық арасында Ақбөкенге ғашық болған Наурызбай мен қыздың бұрынғы жақыны Байтабынның арасы күрделене түсті. Байтабын жеке көңіл күйін жорықтан жоғары қоймады. Көп ұзамай Бопай жасағы Аманқарағайды және Айғанымның ауылын шапты; Кенесары күткендей, Ақмолаға келе жатқан көмек Көкшетау жаққа бұрылды.
Тамыздың жетісінде Кенесарының бес мың атты әскері Ақмоланы қоршады. Сарбаздар араларын ашып шауып, орға жақындамай оқ атты. Майлы білте байланған жебелер бекіністің ағаш үйлерін өртеді. Қорғанушылардың бір бөлігі өрт сөндіруге кетіп, солтүстік қақпаға жағылған қара май мен тобылғы оны да өртеп жіберді.
Басықара жүз сарбазбен ашылған қақпадан кірді, бірақ оққа ұшты. Оның денесін жауға тастамау үшін Төлебай алға ұмтылды, соңынан Кенесары мен өзге сарбаздар шабуылға шықты. Түн ортасына дейін бекініс алынды. Қоңырқұлжа мен Қарапұшық аз ғана әскерімен қашып құтылды.
Жеңістен кейін сарбаздар бекіністе жазықты-жазықсыз тұрғындарды тонап, зорлық жасады. Кенесары қамалды қиратты да, жасағын Ұлытауға қарай алып кетті. Ол Төлебайға Жеке батыр атағын берді. Кейін оның қолы Ақтау мен Ортауды алды, жаңа рулар қосылды. Бірақ Кенесарының қаталдығы көп адамды үркітті; өзі болса патша әскерімен ашық соғысқа күші жетпейтінін түсініп, өзге руларды тартуға ұмтылды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
біздің бабамыз хан Абылайға тиісті жерлерде сіз дуан салдырдыңыз және қазақ халқынан алым-салық аласыз, сөйтіп бізді қыспаққа салып отырсыз. Біз бұған риза емеспіз
«Жау қайда?» деп қолына түкірініп отырған ерлердің көңілін суытуымыз күмәнсіз. Сондықтан халық мүддесінен шығу үшін біз Ақмола бекінісіне қарсы аттануды шештік.
Жаңа өзіңіз айттыңыз ғой, Ақмола бекінісін қоршап қазылған ор бар деп. Лақылдап келе жатқан сарбаздарыңыз сол орға келгенде амалсыз тоқтайды. ... қалың қол іркіліп қалады.
Жеңіске мастанған қатігез жауынгерлер қорғансыз қалың қойға тиіп қанға құныққан аш қасқырлардай, жұрттың жазықты-жазықсызына қарамай, түні бойы ойран салды. Таланбаған мүлік, былғанбаған абырой қалмады.
Зеңбірек пен карабинді, аға сұлтан мен старшинды жеңуге болатынын көрген, әзірге үндемей келген кейбір рулар енді Кенесары ордасына қарай ағыла түсті. Кенесарының абыройы да, қадірі де артты.