Қаһар (Есенберлин)/2-бөлім/1-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Қараөткелдің аға сұлтаны Қоңырқұлжа жас тоқалы Зейнептің сәнді отауында жатып, өз билігі мен байлығын ойлады. Ол өзін Абылай ұрпақтарынан кем санамады, патша әкімшілігінің қолдауымен елді уысында ұстап отырғанына мақтанды.
Қатты қыста Ақмола өңірінде көп мал қырылып, ауылдардың тұрмысы күйзелген еді. Қоңырқұлжа салық жинаудың қиындығын ескеріп, патшаға арғымақтар жіберіп, елді уақытша салықтан босататын жарлық алды. Бұл шешім оның жұрт алдындағы беделін өсірді.
Қоңырқұлжа алдағы жұтты болжаған адамдарға құлақ аспағанын да есіне алды. Мал шығынына қарамастан, сол апаттың өзіне абырой әкелгеніне іштей қуанды. Бірақ Кенесары бастаған қарсылықтың күшеюі оны алаңдатты.
Ол патшаның Ақтау бекінісін салу туралы жарлығын оқыды. Бекініс үш округті бақылауға, көш жолдары мен шекараны қадағалауға тиіс еді. Қоңырқұлжа оны көтерілген елді тоқтататын күш деп үміттенді. Кенесары болса тартып алынған жер мен салынып жатқан бекіністерге қарсы хат жолдап жүрген.
Омбыдан келген жаңа бұйрық Қоңырқұлжадан көтерілген ауылдарға өз ұлдарын жіберуді талап етті. Оның кадет корпусында оқитын екі баласы бар еді: жасқаншақ Жәнәділ және батыл, қатал Шыңғыс. Қоңырқұлжа екеуіне де іштей кек сақтап жүрген.
Қоңырқұлжаға Шыңғыстың Зейнеппен жақындығы туралы хабар жеткен. Ал Жәнәділ әкесі өзіне таңдаған шонжардың қызынан бас тартып, төлеңгіт Әбдіуақиттың қызы Күміске үйленгісі келген. Әкесі бұл некені өз мәртебесіне қорлық санап, Жәнәділді сүйген қызынан ажыратудың амалын іздеді.
Қоңырқұлжа нөкерлерімен Зейнептің ауылына барған түні екі ұлын таба алмады. Ол ата-анасы үйде жоқ кезде Күмістің үйіне кірді. Нөкерлері сырттан есікті күзетіп тұрғанда, Қоңырқұлжа жас қызды зорлады. Үйге келген Жәнәділді жолатпай, кейін оның көзінше қызды қорлап күлді.
Ертеңіне Қоңырқұлжа Зейнепке ештеңе болмағандай қарады. Ұлдары келгенде, оларға жүз-жүзден қарулы адам алып, көтерілген ауылдарды райынан қайтаруды, көнбесе күш қолдануды бұйырды. Шыңғыс әкесінің мұны жазалау үшін істеп отырғанын түсінді, бірақ қарсы шықпады.
Зейнеп күйеуінің өзімен Шыңғыстың арасындағы сырды білетінін аңғарды. Қоңырқұлжа Жәнәділдің де жазықты екенін, өйткені ол бұл сырды білетінін және Күміске үйленбек болғанын айтты. Зейнепті төркініне қайтарудан да бас тартты.
Осы кезде Ожар келіп, Кенесары жасағына тыңшы болып кірмек ниетін баяндады. Ол бұрын Сейтенді ұстап бергенін, кейін генерал Фондерсонның үйіндегі Алтыншашты алғанын айтты. Алтыншаш Ожарды ел азаттығы үшін күрескен адам деп сенген; Ожар осы сенімді пайдаланып, Кенесары ауылына бармақ болды. Қоңырқұлжа екеуі хабар жеткізу белгісін келісті.
Жәнәділ мен Шыңғыс көтерілген елдің қарсылығын көріп, тапсырманы орындамай қайтты. Артынша жаралы солдат Наурызбай бастаған жасақтың Ақтау маңында керуенді күзеткен әскерді жеңгенін хабарлады. Ақмола бекінісінің коменданты Иван Карбышев қорғанысты күшейтуге бұйрық берді. Кенесарының шабуылынан қауіптенген Қоңырқұлжа Омбыдан қосымша әскер сұрады.
Көп ұзамай Қоңырқұлжаның қара жорғасы мойнына байланған дорбамен оралды. Дорбадан Шыңғыстың басы шықты. Әуелде Қоңырқұлжа Кенесарыдан күдіктенді. Шын мәнінде, Күміс пен әйелін қауіпсіз жерге жіберген Әбдіуақит Зейнептің ауылын аңдып жүріп, оңаша қалған Шыңғысты өлтірген еді. Баласын жерлеген Қоңырқұлжа қайғысын сыртқа көрсеткенімен, іштей оған сақтаған кегінің қайтарылғанына риза болды да, Кенесары жасағына қарсы әрекетке кірісті.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Ал халық ше? Халық деген бір кеще жас бала, оны алдай алсаң болғаны, соңыңнан ере береді... Менің сол қасиетім ғой, осы уақытқа дейін жұртты уысымнан шығармай келгенім?
Жұрттың өшігуі әсіресе мына Ақтау бекінісі салына бастағаннан бері тым өрши түскен тәрізді. Ақтау бекінісінің салынуын да Кенесары өз пайдасына жаратпақ, оған мүмкіндігі де бар: Ақтау, Қарқаралы, Ақмола, Аягөз өкіріктерінің тоғысқан жерінде тұр.
Сендер ақ патшаның офицерлерісіңдер. Бұйрықты орындау — борыштарың. Әрқайсың жүз сыпайдан алып, ереуіл көтерген елдерге жүріңдер. Айтқандарыңа көнсе көшкен жұртты кейін қайтарыңдар, көнбесе бастарына ақыр заман орнатыңдар
Жоқ, Шыңғыстың басын кескен Кенесары да емес, оның сарбаздары да емес, Күмістің әкесі әбдіуақит шал еді. Қоңырқұлжа жалғыз қызын қор еткен түні, бар шоқпытын қара лашығының ортасына үйіп, астынан от қойды да