Қаһар (Есенберлин)/1-бөлім/4-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Қаратау баурайында Қасым төре мен оған ерген Алты, Тоқа, Алтай, Уақ ауылдары қоныстанған еді. Олар Арқадан екі жыл бұрын көшіп келген. Малдары жаңа жерге толық жерсінбегендіктен, ауылдардың көбі шағын дәулетпен күнелтті.
Қасымның ортаншы ұлы Кенесары ауыл сыртындағы төбеде жалғыз тұрып, Нысанбай жыршының кешегі толғауын еске алды. Жыршы қазақ руларының тарихын, хандықтың құрылуын, ел біріккен және ыдыраған кезеңдерді, жоңғар шапқыншылығын жырлаған еді.
Нысанбай Абылай ханның үш жүзді біріктіруге ұмтылғанын, сыртқы билеушілермен қатынаста ел еркіндігін сақтағанын мадақтады. Жыр соңында Кенесарыға Абылайдың жолы ауыр екенін ескертті. Қасым төре ақынның сөзін құп көрді, бірақ сол кезде қол бастаған ұлдары Саржан мен Есенгелдіден бір ай бойы хабар ала алмай алаңдап жүрген еді.
Кенесары елдің тәуелсіздігінен айырылуын басшылар арасындағы алауыздықпен байланыстырды. Ол Абылай заманынан бері жағдай өзгергенін түсінді: Арқада патша әскері орнығып, оңтүстікте Қоқан, батыс жақта Хиуа ықпалын жүргізіп отырды.
Құдайменді батыр Жоламан мен Иман батырдан патшаға қарсы шығуға әзір адамдар барын жеткізген еді. Кенесары осы сәтті пайдалануды ойлады. Ол алдымен Арқада күш жинап, Қоқан мен Хиуаға кейінірек қарсы тұруды дұрыс көрді: кең далада патша әскерінен бой тасалауға да, өзіне ерер жұрт табуға да мүмкіндік бар деп есептеді.
Арқаға қайтуының тағы бір себебі — Қоңырқұлжа мен өзге аға сұлтандарға деген кегі еді. Кенесары әуелі Сібір және Орынбор губернаторларына талаптарын жеткізбек болды. Талаптары қабылданбаса, Қоңырқұлжа ауылына және Қараөткел бекінісіне шабуыл жасауды ойлады. Ол халық сеніміне ие болу үшін қолдың алдында жүруге бекініп, семсерін куә етіп серт берді.
Төбеге келген әйелі Күнімжан оның ойын бөлісті. Кенесары Күнімжанмен Терісаққан өзенінде кездескен еді. Қыз бұрын Қоңырқұлжаға атастырылғанымен, Кенесары екеуі бірін-бірі ұнатып, кейін үйленді. Бұған намыстанған Қоңырқұлжа Саржанның қызы Күнікейге зорлық жасап, екі әулеттің араздығын қанды кекке айналдырған.
Күнімжан Кенесарыға патшаға қарсы шыққан Азнабайдың ұлы Сейтеннің ұсталып, өлтірілгенін хабарлады. Сейтенмен бірге қолға түскен Ожар Омбыда абақтыда жатқан еді. Кенесары олар үшін де бір күні кек алуға үміттенді.
Оларға Кенесарының інісі Наурызбай келді. Көкшетауды сағынған жас батыр Қаратауда тығылып жүргендей күй кешті. Ол туған жерге оралып, жаумен сонда шайқасқысы келді. Кенесары інісінің ойын түсінсе де, ағаларының алдын кеспей, әзірге дайындала тұруын айтты.
Көп ұзамай Ағыбай мен Ержан суық хабар әкелді. Ташкент құшбегі Есенгелді мен Саржанды алдап шақырып, бастарын алдырған; олармен бірге барған он сегіз жігіт те өлтірілген. Ағыбай мен Ержан ғана құтылып шыққан. Күнімжан жоқтау айтып, ауылдар қайғыға батты.
Қасым төре екі ұлының қазасынан бір түнде қатты жүдеп шықты. Ол Кенесарыға бата беріп, Абылайдан қалған мылтықты және өз сапысын тапсырды. Бұл қол басқаруды ортаншы ұлына беруі еді. Қасым Ташкенттен кек алуды талап етті, бірақ Кенесары батырлармен кеңесіп, оны шабуға әлі ерте деген шешімге келді.
Кеңестен кейін Арқаға көшу ұйғарылды. Қасым Көкшетауды қауіпті санап, Ұлытауды ұсынды; Құдайменді алдымен Терісаққан бойындағы Қарақойын Қашырлыға қоныстануға кеңес берді. Қаза тапқандардың жетісі өткен соң ауылдар қаруланып жолға шықты. Екі аптадан кейін оларды Алтай батыры Төлебай құшақ жая қарсы алды. Кенесарының ұзақ жолдағы көңілі сонда ғана көтеріле бастады.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Кенесары батыр қазақтардың өз тәуелсіздігінен айрылуының ең басты себебі — «ортақ өгізден оңаша бұзау артық» деп қарайтын ел ағаларының ауыз бірлігі жоқтығынан деп білетін.
«Бұдан былай қарай мұндай сәтті кезең тумауы мүмкін. Россия патшасы, Қоқан, Хиуа хандықтары тәрізді жауларымыз халықтың еңсесін мықтап тұрып бір түсіріп тастаса, қызба қанды қазақ қайтадан бас көтере алмайды.
— Анадан қорқақ болып тумап едім, — деді кенет даусы дірілдеп кетіп, — арманыма жеткенше қорқақтық білдірсем өз қанымды өзім ішейін, осы сертіме, түсі суық наркескен, сен куә бол!
— Батыр Кене, қос боздағымыздан айырылдық, он сегіз асылдан айырылдық. Ташкент құшбегі қолынан Есенгелді, Саржан ағаларың қаза тапты. Қыршын жігіттерімізді де тегіс бауыздады.
— Көке, — деді Кенесары әкесінің алдына тізесін бүгіп, басын иіп, — «Көппен кеңесіп пішкен тон келте болмас» дегендей біз ақылға салып, Ташкентті шабуға әлі ерте деп таптық.