Қаһар (Есенберлин)/1-бөлім/3-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Ташкенттің базарлары мен көшелері әдеттегі қызу тіршілігін жалғастырып жатты. Алайда құшбегі Бегдербектің сарайында үрейлі тыныштық орнады: ол Қасым төренің ұлдары Есенгелді мен Саржанның және қасындағы жігіттердің тағдырын шешпек болды. Қоқан ханы Мәделіхан да қалаға келіп, құшбегінің сарайында аялдады.
Ханмен бірге Ташкентке Омарханнан жесір қалған, отыз жастағы Ханпадшайым да келді. Оның Мәделіханға өгей шеше екені айтылды. Құшбегі екі қонақты да өз жоспарына пайдалануды көздеді. Ол Қасым төресінің балаларын бір ай бойы қабылдамай, Мәделіханның келуін күткен еді.
Ташкент Қоқан хандығына бағынышты болғанымен, оны құшбегі Бегдербек іс жүзінде дербес билеп, ханға жыл сайын салық төлдөг байв. Қазақ ауылдарынан алым-салықты хэд дахин их авч, Сыр, Қаратау, Шу бойындағы елді қысымға алды. Бөлімде Қоқан мен Хиуа билеушілерінің қазақ жеріне үстемдік жүргізіп, халықтан мал-мүлік пен түрлі салық өндіргені баяндалды.
Бегдербек Есенгелді мен Саржанды қабылдап, әуелі жүзім ұсынып, қалжың айтты. Содан кейін олардың өтінішін сұрады. Саржан Сыр бойы, Қаратау, Сайрам және Шу өңіріндегі қазақтардан жасақ жинап, ел мен жерді қорғауға рұқсат сұрады. Ол ақ патшаға қарсы тұру үшін өзбек ағайындардан жәрдем күтетінін де жасырмады.
Бегдербек мұндай әскердің түптің түбінде Қоқан билігіне де қарсы шығуы мүмкін екенін білді. Есенгелді мен Саржан қазақ жүздерін біріктіріп, ортақ күш құруды ойлаған еді. Олар Ұлы жүз бен Кіші жүзге Орта жүз қосылса, үш жүздің басы бірігетініне сенді. Құшбегі болса қазақтардың біріккенін емес, өзара алауыз болғанын тиімді санады.
Әңгіме барысында Бегдербек қазақ сұлтандарын кемсітіп, олардың хандыққа ұмтылуын мазақ етті. Саржан ашуға беріліп, қазақтардың өз күшін жинап, өз жерін қорғағысы келетінін айтып қойды. Бегдербек осы сөзден олардың мақсатын анық түсінді. Саржан семсеріне қол созғанда, Есенгелді оны сабырға шақырды.
Сұлтандар Бегдербектің жылы сөзіне сенбеді. Олар Мәделіханмен кездескеннен кейін бірден елге қайтуды ойластырып, Ағыбай батырға Ержанды қарауына алуды және аттарды күзетуді тапсырды. Ағыбай — Қасым төре ұлдарының сенімді серігі, отыз төрт жастағы қайсар батыр еді; Ержан Саржанның он тоғыз жастағы ұлы болатын.
Бегдербек жеке қалып, сұлтандарды өлтіріп, кінәні Мәделіханға арту жоспарын ойластырды. Сонымен бірге ол хан мен Ханпадшайымның арам қатынасын байқап, осыны Қоқан ханына қарсы саяси айла ретінде қолдануды көздеді. Ол екеуінің оңаша кездесуіне мүмкіндік жасап, олардың арасындағы жақындықты жасырын тесіктен бақылап отырды.
Түнде Бегдербек Мәделіханға Қасым төре ұлдарының бүлік шығаруы мүмкін екенін айтып, оларды жазалауға рұқсат сұрады. Хан бұл мәселеге аса мән бермей, құшбегіне өз қалауынша әрекет етуге жол берді. Оның ойы Ханпадшайымға ауып, сұлтандардың әкелген сыйлықтары туралы сұрады. Бегдербек тарту-таралғыны ханнан жасырып қалған еді.
Мәделіхан Ханпадшайымға барды, ал Бегдербек Есенгелді мен Саржанды хан шақыртып жатыр деп алдыртуға әмір берді. Жолға шығарда Саржан семсерін қалдыруға мәжбүр болды. Ағыбай мен Ержан сұлтандармен бірге бармақ болғанымен, оларды тоқтатты. Ағыбай қауіп сезгендей қобалжыды, бірақ Ержан оны аттарды тексеруге алып кетті.
Есенгелді мен Саржан сарайға кіргенде, жендеттер оларды қылышпен шауып өлтірді. Бегдербек олардың бастары мен денелерін зынданға апаруды бұйырып, артынан ұйықтап жатқан он сегіз серігін де өлтіртті. Ағыбай мен Ержан ғана аман қалды. Қоқанға сатылып келген құл күзетші Ағыбайға болған жайды айтып, тез қашуға кеңес берді.
Ағыбай Ержанды ертіп, күзетшіні теуіп құлатып, аттарға қарай қашты. Бұған дейін ол жалғыз ботасын алдырған билікке деген өшпенділікпен күрескенімен, табиғатынан әлсізге қиянат жасауға қарсы жан еді. Енді өз елінің жауы деп санаған адамдарға қарсы қару көтеруге даяр болды. Кейін Бегдербек пен Ләшкәр Қасым төрені алдап шақырып, бір жылдан соң Телікөл маңында Ләшкәр оның басын кесті.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Россия патшасына қарсы шығамыз деп сізбен бірге бір қайыққа мініп едік, сол қайықтың бір жағаға жетуі керек те еді. Айран сұрай келіп, шелегіңді жасырма дегендей, шын ойымызды айтайық.
Осы салмақтың бәрін де қарамағымыздағы қазақ ауылдары көтеріп келе жатқан жоқ па? Иә, көтеріп келеді... Бірақ үнін шығармай жүр ме? Бұған: Келі түбім деп алады, Кеусенім деп алады.
Жоқ, Ағыбай табиғатынан мұндай болып жаратылмаған. Оны жауды аямастыққа да, ерлікке де үйреткен өзіне істеген қиянат. Сол жалғыз түйелерін алып кеткен күннен бастап «шаңырақ салығын» салған ақ патша мен сол «шаңырақ салығы» үшін жалғыз түйелерін шабармандарына алдыртып
Сөйтті де жерде жатқан Есенгелді мен Саржанның бастары мен денелерін көрсетіп: — бір-екеуің мыналарын зынданға апарып тастаңдар! Ал қалғандарың ұйықтап жатқан жігіттерін жайғастырыңдар, — деді.