Қаһар (Есенберлин)/1-бөлім/2-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Елек өзенінің бойына Жоламан батыр бастаған Табын руының көшіп келіп қонғаны баяндалды. Көштің малы мен киім-кешегі өзгеше болғанымен, жұрттың көңілі алаң еді: ел ата қонысынан босып, күнбатыстан келетін қауіп-қатерді күтті. Қарттар мен сарбаздар көкжиекке қайта-қайта қарап, балалар да үрейден ойнамай отырды.
Көп ұзамай Байтабын шауып жетіп, Орынбордан қалың әскер шыққанын хабарлады. Жоламан суық хабарды әзірге әйелдерге білдірмей, ру ақсақалдарын кеңеске шақырды. Ол көшті түнде қауіпсіз жаққа жіберіп, жауды адастыру үшін бұрынғы қоныста от қалдыруды ұйғарды. Қолдың бір бөлігі көшті қорғауға кетіп, бес жүздей сарбаз жауды қарсы алуға қалуға тиіс болды.
Жоламанның қарулы қарсылыққа не үшін шыққаны туралы өткен оқиғалар да айтылды. Патша үкіметі Елек бойына бекіністер салып, Үшөзен мен Рын құмының шұрайлы жайылымдарын біртіндеп иемденді. Жоламан ата қонысын қайтаруды сұрап, Орынбор губернаторы Эссенге хат жазды. Жауап болмаған соң, ол тұтқын алмасуды ұсынды және Петербургке елшілер жіберді, бірақ патша елшілерді қабылдамай, Орынбор билігі өтініштерге құлақ аспады.
Ақыры Жоламан сарбаздарын бастап, бекіністер мен жаңадан салынып жатқан қалаларға шабуыл жасады. Патша үкіметі оған қарсы бірнеше жасақ шығарды. Қару-жарағы басым әскермен болған қақтығыстарда қазақ сарбаздары талай шығынға ұшырағанымен, дала жағдайын пайдаланып аман қалған кездері де болды. Өзге рулар да жерінен айырылып, отаршылдыққа қарсы көтерілген еді.
Жоламан жеке рулардың көтерілісі жеңіске жеткізбейтінін және руаралық алауыздық ортақ күшті әлсірететінін ойлады. Ол қазақтың басын қосатын, елге жол көрсететін көсем керек деп санады. Абылай ұрпақтарына үміт артқанымен, Қасым төренің балалары алыста еді, ал Кенесарының аты ол кезде әлі кең танылмаған болатын.
Байтабын Жоламанның сенімді жиені әрі шабарманы еді. Ол Серғазы ханның ауылына барып, Жоламанға қарсы жасақтар шыққанын білді, бірақ Ақбөкенге жолыға алмады. Ақбөкенді бала күнінен Байтабынға атастырған еді. Кейін Серғазы хан қызға көзі түсіп, оны тоқалдыққа алмақ болғандықтан, Ақбөкен мен Байтабынның арасына кедергі түсті.
Жоламан Байтабынға Ақбөкен көнсе, оны алып қашуға рұқсат бергенімен, жігіт елге қауіп төніп тұрған шақта жеке басының тілегін кейінге қалдырды. Сол түні Ақбөкен өзі қашып келді. Ол патша қысымынан қашқан башқұрт жігіттері Әшірап пен Дәулетшіні Серғазының адамдарынан босатып, үшеуімен бірге атпен Жоламан көшіне жеткен еді.
Ақбөкеннің айтуынша, Серғазы оның отауына келгенде, ол қымызға күшәлә салып берген. Серғазы уланып ауырған сәтті пайдаланып, Ақбөкен күзетшілерді әбігерге түсіріп, арбаға байланған екі жігітті босатқан. Әшірап пен Дәулетші бұрын Оралдағы қару-жарақ зауытында істегендіктен, зеңбірек құюды және оқ жасауды білетіндерін айтты. Жоламан оларды әзірге көшке қосты.
Ақсақалдар кеңесіп, көшті Мұғажар тауының батысындағы ну жыңғылға қарай жіберді. Жоламан қалған сарбаздарын сай мен қырқаға орналастырып, садақпен тосқауыл жасау жоспарын құрды. Жау жақта карабинді әскер бар, ал Табын сарбаздарының көбі садақ, найза, сойыл ұстаған еді. Жоламан жау жақындамайынша оқ атпауға, кейін белгі берілгенде атқа қонуға бұйырды.
Таңертең Карпов бастаған әскер қырқаға жақындағанда, Жоламанның сарбаздары садақпен оқ жаудырды. Қарсы жақ шегініп, кейін мылтықпен шабуылға көшті. Артынша Серғазының адамдары екінші қапталдан келіп, Табын қолын қысымға алды. Жоламан Байтабынның жау қоршауында қалғанын көріп, өз тобының шегінуін тоқтатып, оны құтқаруға қайта шапты.
Жоламанның сарбаздары бірнеше мәрте қарсы шабуыл жасағанымен, жаудың мылтығы мен бекінген орны басымдық берді. Екі жақ та шығынға ұшырап, Табын қолы әлсірей бастаған кезде, Қыпшақ батыры Иман бастаған сарбаздар көмекке келді. Иманмен бірге Қараменді мен Құдайменді де бар еді. Үш жақтан қысым көрген патша жасағы шегініп, ұрыс аяқталды. Қаза болғандар жерленіп, жаралылар мен көшке ілесе алмағандар елмен бірге әкетілді.
Жоламан, Иман және Құдайменді жекелеген рулардың күшімен отаршылдыққа қарсы тұру қиын деген тоқтамға келді. Олар қазақты біріктіру туралы ұсынысты Қасым төренің ауылына жеткізуге Құдаймендіні жіберді. Иман өз еліне қайтып, Табынның қажет болса Қыпшақ жеріне көшіп келуіне қолдау білдірді. Үш батыр өзара серттескенімен, бүкіл қазақтың бір тудың астына жинала алатынына әлі де күмәнданды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Қара бастың қамын жесек, дәулетім де, шен-шекпенім де бар, бір бүйірге жантая кетер едім. Өйткенде жерінен, елдік деген атынан айрылғалы тұрған қыруар Табынның қамын кім жейді?
Басқара білер кісі болса мына ру-ру боп көтерілген, тәуелсіздігін аңсаған халық бір тудың астында біріксе, дүлей толқынды теңіз тәрізді ғажайып күшке айналуы сөзсіз. Ал сол күшті кім басқарады?
Бүгінгі жақсылықтарыңды өмір-бақи ұмытпаспын, — деді Жоламан қалың қабағын дүр көтеріп. — Алтау ала болса ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса төбедегі келеді, деген осы. Үш батыр тізе қосып едік, көк темірге оранған жау шегінді.
Бар қазақтың басының бірлігі бізге қорған бола алады. Бірақ ол оңайға түсе ме? Қазақ сонда кімнің соңынан ереді? ... Батырлықты сүйер жауынгер халық ел басқарар ақылдылығы мен жау түсірер ерлігі болмаса, басын имейді.