Қаһар (Есенберлин)/1-бөлім/1-тарау
«Қаһар» циклінен
Оқиға желісі
Таң ата Баянауылдан шыққан қалың көш мал-жанымен бірге Балқашқа қарай асыға жүрді. Жұрт әдеттегідей ән айтып, көңіл көтермеді: бәрі үнсіз, алаңдаулы еді. Көшті қарулы жігіттер қоршап, Қаржас руынан шыққан Сейтен бастап келе жатты.
Сейтеннің мақсаты Сыр бойына өтіп, үш жыл бұрын Қоқан хандығы қарауына көшкен Қасым төренің балалары Есенгелді мен Саржанға қосылу болатын. Оның қасында бұрын бірге соғысқан, кейін Ақмола аға сұлтаны Қоңырқұлжаның жанында жүрген Ожар ерді.
Жолда Ожар Қасым төренің туған жерін неге тастағанын сұрады. Сейтен патшаның 1822 жылғы ережесін түсіндірді: Орта жүз округтерге бөлініп, ауыр істерді патша билігіне тәуелді мекемелер қарайтын болды. Ол салықты, бекіністерді және елдің өз тағдырын өзі шеше алмай қалғанын сынады.
Сейтеннің патша билігіне қарсы өкпесі жеке қайғымен де байланысты еді. Інісі Тайжан көтеріліс ұйымдастырғаны үшін өлімге кесіліп, оның ұлдары айдалған. Жеті жасар қызы Алтыншашты алып кетіп, кейін генерал-майор Фондерсонның үйіне берген. Сейтен қызды қайтаруға тырысқанымен, оған жолыға алмаған.
Сейтен Қасым төре қазақ жеріне бекініс салуды тоқтатуды талап еткенде, патша билігі оған жауап бермей, әскерін көбейткенін айтты. Ожар Қоқан билеушілеріне сенімсіздік білдірді. Қасымның балалары Есенгелді мен Саржан Ташкентке келіссөзге кеткен еді, ал олардың аман оралуы күмәнді болатын.
Сейтен жол бойы Ожардың сөздерінен күдіктенді. Үш күн бұрын ұйықтап жатқанда қойнына кірген улы жыланды ұстап өлтіргені есіне түсті. Ожарды да сондай қауіпке теңегенімен, оның кейінгі сөзінен соң бұрынғы серігіне қайта сенгісі келді.
Күн батарда көш Арқаның шеткі жайлауынан өтті. Туған жерін қимай бара жатқан жұртқа жас қыздың «Елім-ай» әні қатты әсер етті. Сейтен әнді тоқтатты. Қамыс арасынан бір қараңды байқаса да, Ожар оны қасқыр деп сендірді.
Түн ортасында қалжыраған көш Баскөл маңына тоқтады. Сейтен алғашқы күзетті өзі атқарып, кейін қарауылды Ожар, жол білетін Сәмен және екі жігітке тапсырды. Жұрт ұйықтаған соң Ожар қамыста жасырынған адамдарға белгі беріп, серіктерімен бірге Сейтеннің қол-аяғын байлады.
Шабуылдаушылар жауынгерлердің аттарын босатып, ер-тоқымдарының үзеңгісін шешті. Бір жас жігіт оянып, жау келгенін хабарлады. Қамыстан қарулы солдаттар шыққанда, Ожар өзін ел жағында жүргендей көрсетіп, жігіттерді шабуылға бастады да, құлаған болып, солдаттарға өз қолын байлатты.
Есаул Лебедев пен Қоңырқұлжаның баласы Шыңғыс көшті кері қайтарды. Көш басындағы Абзал ақсақал бекіністер мен қарулы әскердің елге төндірген қаупін айтып, билікке қарсы уәж білдірді. Шыңғыс оның сөзін патшаға тіл тигізу деп жеткізген соң, Лебедев қартты қамшымен ұрды. Абзал өз қандасының араша түспегеніне өкінді.
Сейтен мен Ожарды Омбыға алып бара жатқан жасақ Таймастың ауылына түнеді. Таймас жараланған Сейтенді аяды, бірақ күзетшілер оған жақындатпады. Түнде ол Сейтеннің зарлы әнін және Ожармен әңгімесін естіп қалды. Сейтен бұрын Ожарды қорғап қалғанын еске салды, ал Ожар патша күшіне қарсыласуды бекер санады.
Ақыры Ожар Сейтенді ұстап берген өзі екенін мойындады және бұл сырды ешкім білмейді деп ойлады. Бірақ олардың сөзін Таймас естіген еді. Ол солдаттар тұрған жерде әрекет етпей, Сейтеннің тағдырын ұмытпауға ант берді. Таңертең тұтқындар жолға шыққанда, Таймас олармен қоштасып, Сейтен үшін төккен жасын жүрегінде кек етіп сақтады.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Өз жеріңе сыя алмай барғаныңда Өгей елден, қайран жұрт, не табасың?
Шықпай жатып бесіктен қайғы торып, Сарғалдақтай жаңбырсыз қалған солып, Қайда барсаң алдыңда Қорқыт көрі, Неге тудық бақытсыз халық болып.
— Мына едірейген мысық мұрттың ұрғанына өкінбеймін, — деді Абзал шал бетіндегі қанын сүртпей, — сары ала түймелі сұлтан ұрпағы, қаным бір қазағым едің, сенің араша түспегеніңе өкінемін.
— Мен оны халқым деп ардақтаймын. Сондықтан ол үшін ажалдан да қорықпаймын, — деді Сейтен сөзін жалғай. — Ата-ананы таңдауға болмайды, туған халқыңды да таңдай алмайсың!
— Үмітіңді үзе бер. Қараңғы түнге тіл бітпесе, менің сырым өзіммен бірге көріме кетер!..
Жоқ, Ожардың сыры ашылмай қалған жоқ. Оны күтпеген жерден Таймас естіді.