Атау-кере (Бөкей)/5-тарау

Ескерту: Бұл мазмұндама жасанды интеллект арқылы жасалған, сондықтан қателер болуы мүмкін.

🏔️

Оралхан Бөкей

Атау-кере. 5-тарау

Пішен жинау, Айнаның мұңы және отбасы тарихы

1977

Тараудың қысқаша мазмұны
«Атау-кере» циклінен

Түпнұсқаны оқу уақыты 130 минут

Микромазмұн

Отбасы пішен жинап, маскүнем туысын емдеуге тырысты. Әйел күйеуінің суығанын сезді, ал ер адам өзен арғы бетіндегі жұмбақ қызға елікті. Қарт ана аштық, қуғын мен соғыстағы қасіретін еске алды.

Өте қысқаша мазмұны

Тамыз айында Алтайдағы Қатын суының жағасында отырған жалғыз үй мол пішен жинады. Шөмелелерді қораға тасыған келін бұл ауыр жұмысқа қосылған күйеу баласын жақтырмайтын: тепсе темір үзетін азамат ішімдікке құл болып, басында үй, бауырында бала жоқ, туыстарын қуалап қаңғырып жүрген.

Айна — отыздан асқан әйел, Еріктің жары, Нүркенің келіні, жылқышының қызы, сұлу, ұзын шашты, қоңыр көзді, сабырлы әрі нәзік.

Түнде үйдің үш адамы да ұйқысыз жатты. Айна соңғы жылдары күйеуінің суынғанына қиналды. Ерте оянған ері далада жаттығып, Қатын суында шомылып, «махаббат мекеніне» барды: ол жерде екі жылдан бері арғы жағадан салт атты қызыл жаулықты қызды көретін. Өткел бермес өзен екеуін жақындастырмайтын, олар тек алыстан амандасатын. Айнаға деген салқындықтың себебі де сол елес қыз болатын.

Ерік — қырықтан асқан ер адам, Айнаның күйеуі, Нүрке мен Қандауырдың ұлы, омарташы, аңшы, қара шашты, көк көзді, қайратты.

Үйге қайтқан Ерік әйеліне ұрысып, кейін әзілге ұластырып, ғашықтығы «өзеннің ар жағында» деп қалжыңдады. Ертеңгі шайдан соң аюды атпаққа мылтығын алып шықты. Ал үйдің қарт анасы маскүнем күйеу баласына қатаң шарт қойды: дәрі-шөп ішіп, күнде моншаға түсіп, тек өз рұқсатымен сыра ішу. Ол ұрпағының тағдырына налып, ішімдіктің дертке айналғанын айтты.

Нүрке кемпір (Нюра Фадеевна) — жетпістен асқан қарт әйел, Еріктің анасы, Қандауырдың жесірі, орыс текті, ақ жүзді, мейірімді, сабырлы, шешен.

Ішімдік деген пәле бұл елге қашан дерт болып жабысты? Қашан? Кейде ойлаймын, осы жұрт атау-кересін ішіп жүрген жоқ па деп. Ал атау-керені – өлер алдында, ақтық демі таусылғанда ғана ұрттайтын.

Кемпір өткенін еске алды: 1932 жылғы ашаршылықта тұңғыш қызынан айырылғанын, оны құрбысы асырап аман сақтағанын; 1937 жылы «помещиктің қызы» деп ұсталғанын, күйеуінің НКВД бастығын күресте жеңіп, түрмеге кетіп, көпірден өзенге қарғып тірі қалғанын; өзінің қызымен жертөледе жасырынып жүрген кезде екінші баласын да суық тиюден жоғалтқанын. Күйеуі соғыста, Сталинград түбінде қаза тапты. Кемпір өзін құтқарған құрбысының жақсылығын өмір бақи ұмытпады.

Толық мазмұндама

Мазмұндаманың тарауларға бөлінуі — шартты (редакциялық).

Қатын суы жағасындағы пішен жұмысы мен Тағанның келуі

Тамыздың құрғақ, ашық күндерінде Қатын суы жағасында отырған жалғыз үй биыл бұрын-соңды болмаған мол пішен жинады. Отбасының жалғыз келіні шөмелелерді көкбестіге сүйретіп қораға тасыды.

Осы ауыр жұмысқа отбасының күйеу баласы да қатысты. Ол ішімдікке салынған, бірақ қара жұмысқа мықты, ептеп еңбек етпей ішіп-жей алмайтынын білген соң, жанын салып кірісетін.

Таған — қырықтан асқан ер азамат, Көкен мен Аналықтың ұлы, қара жұмысшы, маскүнем, қараторы денелі, көмпіс жігіт, әзілқой.

Айна оны жақтырмайтын, себебі тепсе темір үзетін азаматтың ішімдікке құл болып, туыстарынан итше еріп келгенін, басында үй, бауырында бала жоғын аяусыз сынайтын.

Жақтырмаған себебі: тепсе темір үзетін азаматтың әбден настанып кеткен намыссыздығы, ішімдік үшін ... өзі үшін арманға айналған етектен итше еріп келгені, басында үй, бауырында бала жоқ, қаңғырып кешер бекер ғұмыры...

Нүрке кемпірдің ұйқысыз түні мен өткенге деген ойлары

Отбасының қарт анасы балаларының арпалысқан тірлігіне қапаланып, ашық айтуға жасқанып жүрді. Ол келінін аяп, оның қосылған адамының ішімдікке салынғанын уайымдайды.

Түн ортасына дейін ұйықтай алмай, көзін жапса болды, өткен өмірі көз алдында көлеңдейтін. Ол текті тұқымның азып-тозғанына күрсінеді, атасы Мақажанды, оның әйелін еске алады.

Айнаның ұйқысыз түні мен өткен күндер туралы ойлары

Айна да сол түні көз ілмеді. Толассыз жұмыс бойын алса да, ұйқы шақырмады. Күйеуі кәперсіз қорылдап жатқанда, ол терезеден түскен ай сәулесіне қарап отырды.

Жер бетіндегі миллиардтаған адамның ешқайсысын бөле-жара жатырқамай нұрымен аймалайтын айналайын айды Айна кішкентай кезінен өзіне серік жасап, жақсы көретін. Өліара шақ туғанда ... зарыға тосар еді...

Айна жылқышының жалғыз қызы болатын, тыныш өскен. Студент кезінде бір аспирантты жақсы көрсе де, оны ұмытып, күйеуіне қосылды. Соңғы жылдары ерінің суынғанын байқап, себебін білмей қиналды.

Неге біз осы жар төсегіне жеткенше жанымыз шығып кетердей жақсы көреміз де, жылдар жылжыған сайын от болып жанған сезіміміз біртін-біртін, қызуы қайтқан дарағайдың шоғындай суына береміз.

Ол көрпені ашып тастап, ер азаматының еркелетпегеніне налыды. Түнде ояу отырып, ерінің оянуын күтті, бірақ жүрегі дауаламады.

Еріктің таңғы жаттығуы мен Қатын жағасындағы жұмбақ қызбен кездесуі

Ерте оянған күйеуі әйелін оятпай киінді де, дала жаттығуын жасауға кірісті. Ол Қатын суында шомылды, содан соң орманды кесіп өтіп өзінің «махаббат мекеніне» аяңдады.

Құлаған қарағай; шыршалар да табиғаттың өлген мүшесі... Жермен-жексен, күйкі күй кешеді. Қайтып тұра алмастай құлайды. Ағаш жалғанда жалғыз-ақ рет құлайды... Сондықтан да адамнан гөрі ұзақ жасайтын шығар...

Ол Қатын суының жағасында екі жылдан бері көретін жұмбақты салт атты қызды тағы да көрді. Ол қыз арғы жағалауда, жалғыз шынардың түбінде жалғыз аты байлаулы тұратын, айна тәрізді өзеннен өтуге дәрмен жоқ еді.

Қызыл жаулықты қыз — жас қыз, салт атты, ақ боз ат мінген, қысқа қара шашты, джинсы шалбарлы, қызыл жаулықты, жұмбақты Алтай аруы.

Екеуі әрқашан алыстан амандасып, тілсіз тілдесетін, өткел бермес өзен екеуін ешқашан жақындастырмайтын. Ерік «атың кім?» деп айғайласа да, Қатын суының шуы жауап бермейтін. Қыз алақанымен су ұрттап, шашын тарап, қолын бұлғап қоштасты да, ат үстінде тау асып кетті.

Айнаға деген саздау тартқан салқындықтың себебі, тіпті де Бекзат емес, осынау елес сынды салт атты қыз еді. Жарының жанына жақындаса болды, салт атты қыз көз алдына көлеңдеп, екеу арасына ала арқан керіп тұрып алатын.

Ерік пен Айнаның жанжалы мен сүйіспеншілікке оралуы

Омартаға оралған Ерік, Айнаның биелерді неге айдамағанын сұрамағанына ашуланып, әйелінің жуас, өкпелемейтін мінезіне налыды, ол одан ызғар шашуды талап етті. Айна өзін кінәлаудың орынсыздығын, ерінің де бір нәрсеге басы қатқанын байқағанын айтты.

Айтыс жарасымды әзілге ұласты. Ерік «ғашықпын» деп әзілдеп, Айна оны шаншыды: «Тағы да ма?» деп, он жыл бұрынғы сол сөзді еске түсірді. Ерік ғашықтығы өзеннің ар жағында дейді, ал Айна оны күлкіге басты.

Ертеңгілік шай мен Тағанның емделу шарттары

Дастарқан басында отбасы шай ішіп отырғанда, әңгіме бір әйелдің мас күйінде баласын тұншықтырып өлтіргені жайлы қозғалды. Таған сыра сұрап, Ерік оған құйып берді, ал ана бұған ренжіп, ұлын жазғырды.

Аюдың келгенін естіген Ерік мылтығын алып, аңға шықпақ болды. Кетер алдында Айнаға Тағанды көзінен таса қылмауды тапсырды.

Отын жарып жүрген Таған шөлдедім деп ащы дауыспен айғайлағанда, кемпір оны үйге шақырды да, қатаң шарт қойды: бұдан былай Айна дайындаған дәрі-шөпті ішіп, күнде моншаға түсіп, тек оның рұқсатымен ғана сыра ішуі керек болды.

Таған ақыры көніп, соңғы рет атау-кере ішіп алды да, ертеңнен бастап шешенің бұйрығына бағынуға уәде берді. Кемпір оның ата-анасының тарихын кейінірек айтуға уәде етті.

Нүрке кемпірдің Тағанның ата-тегін еске алуы мен ішімдік дерті жайлы ойлары

Кемпір Тағанның атасы Мақажанның Алтайды аузына қаратқан атақты ақын болғанын, қандай да бір қуғын-сүргін көрсе де мойымағанын әйгіледі. Мақажанның түсінде Қызыр-ас-салам аян бергенде, «өлең аламын» деп таңдағанын әңгімеледі.

Мақажан — қарт ер адам, Көкеннің әкесі, Тағанның атасы, Қаратайдың атақты ақыны, от ауызды, орақ тілді, көріпкел.

Ол Алтай қазақтарының байыпты, мұңлы әні мен өлеңінің жоғалып бара жатқанына налыды, Тағанның ішімдікке салынуының тереңірек себебі бар екенін білдіріп, ертеңгі ұрпақтың тағдырын уайымдады.

Ашаршылық жылдарындағы қасірет пен тұңғыш қызының өлімі

Нүрке кемпір 1932 жылғы ашаршылықты еске алды. Байлардан тартып алған мал халықты асырай алмай, ел аштан қырыла бастаған. Оның күйеуі жер аударылып кеткенде, ол жалғыз қызымен қалды.

Ашаршылық демекші... Нюра Фадеевнаның сол бір зауал кезең туралы айтары көп, тіпті ендігі қалған өмірінде аманаттап тауыса алмас ұзақ сонар, есіне түссе, қазір де ұйқысынан шошып оянар қасіретті хал...

Сол бір қара қатқақ күні түнде оның сәби қызы шешесінің омырауын сипалап жатып мәңгілікке көзін жұмды. Ол ай нұрсыз, сүтсіз, қуарған кеудесімен қызының қазасын көтере алмай, ызалы даладан жалаңаяқ жүгіріп шықты, оны Аналық пен Көкен әрең қайтарды.

Аналық — орта жастағы әйел, Көкеннің жары, Тағанның анасы, Нүркенің құрбысы, қамқор, батыл, мейірімді, ақкөңіл.

Көкен — орта жастағы ер адам, Аналықтың күйеуі, Тағанның әкесі, Мақажанның ұлы, колхоз бастығы, адал, қайратты, аңқау.

Осы ауыр жылдарда Аналық оны асырап, қарнын тойдырды. Кейін екі жылдан соң оралған Қандауыр екеуі екінші рет бала сүйгенде, тұңғышын аштан жоғалтқан ана бұдан былай ешқашан бала көтермеуге бекінген.

1937 жылғы қуғын-сүргін: Қандауырдың ұсталуы мен Шолақ қолмен күресі

1937 жылы «халық жауын» іздеу науқаны басталды. Нюра Фадеевна помещиктің қызы деген айыппен ұсталды, оның төрт жасар ұлы жанында болды. НКВД бастығы одан күйеуінің қылмысы жайлы қолхат талап етті.

Қандауыр — орта жастағы ер адам, Нүркенің күйеуі, Еріктің әкесі, аңшы, есепші, мықты, батыл, намысшыл, қуғын-сүргін құрбаны.

Шолақ қол — орта жастағы ер адам, аудандық НКВД бастығы, бір қолы шолақ, ала көзді, қатал, қатыгез, қайсарлықты бағалайтын.

Ана мен бала үш күн түрмеде отырды, содан кейін Қандауыр жауапқа шақырылды. Ол мойындамағаны үшін Шолақ қол оны тоғайға алып барып, күреске шақырды. Ерекше мықты болып шыққан Қандауыр НКВД бастығын жеңіп, оны мойнынан ұстап алдына қалқан етті.

Осы жеңістен кейін Шолақ қол уәде берді: Қандауыр қамалады, ал Нюра мен бала босатылады. Уәде орындалды, бірақ Қандауыр Өскеменге айдалды. Ол 1937 жылдың сойқанында Бұқтырманың үстіндегі көпірден атыла тұрып, өзеннің суына қарғып, тірі қалды.

Сол күні судан аман шыққан Қандауыр Шолақ қолдың алдына өз аяғымен барды, ол «нағыз жүрек жұтқан батыр» деп, оны Өскеменге аттандырды. Қандауыр соғыс басталғанда ғана оралды.

Нюраның жертөледегі жасырын тұрмысы мен қызының қайтыс болуы

Шолақ қол Нюраға ғашық болып, оны алмаққа сөз салды, бірақ ол қатаң бас тартты. Осыдан кейінгі қауіп-қатерден қорыққан Аналық оны кержақтардың ескі моншасының жертөлесіне жасырды.

Нюра мен қызы жертөледе түнде ғана от жағып, күндіз үнсіз отырды. Шолақ қол оларды іздеп, тіпті сол моншаны да тінтті, бірақ бригадирдің көмегімен есікті ашқанда өз тапаншасынан оқ шығып, бригадирдің қолын жаралады.

Қыс түсіп, суық қатайған кезде, Нюраның қызы суық тиіп ауырды. Аналық оларды өз үйіне жасырын алып келгенімен, баланы аман сақтап қала алмады, сәби өкпесі қабынып қайтыс болды.

Осы ауыр қасіретті бастан кешірген ана дүниеге деген сенімін жоғалтқандай еді. Ол қыстың сойқанында да, кейін де осы жоғалтуды ешқашан ұмыта алмады.

Қандауырдың соғысқа кетуі мен Көкен мен Аналықтың тағдыры

Соғыс басталғанына екінші жыл толғанда, Қандауыр он күнге ғана оралды, содан соң айыпкер батальонымен алғы шепке аттанып кетті. Ол Сталинград түбінде ерлікпен қаза тапты.

Көкен соғыстан бір аяғынан айырылып оралды, бірақ елуінші жылдан асып жасай алмады. Ал Аналық алпысыншы жылдан аттап өте алмады, соған қарамастан Нүрке кемпір оның жасаған жақсылығын өмір бақи ұмытпады.

АНАЛЫҚ ҚҰРБЫМНЫҢ ЖАҚСЫЛЫҒЫН ҚАРА ЖЕРГЕ КІРГЕНШЕ НЕГЕ ҰМЫТАЙЫН. ҚОЛЫМНАН БАР КЕЛГЕНІ − БІЛЕГІМДЕГІ ЖАЛҒЫЗ КҮМІС БІЛЕЗІГІМДІ ШЕШІП БЕРІП ЕДІМ-АУ, − ДЕП, НҮРКЕ КЕМПІР КҮРСІНДІ.

Әрі қарай оқыңыз:

Атау-кере. 6-тарау →

Бал жинау және Тағанның жаны үшін күрес