Атау-кере (Бөкей)/6-тарау

Ескерту: Бұл мазмұндама жасанды интеллект арқылы жасалған, сондықтан қателер болуы мүмкін.

🐝

Оралхан Бөкей

Атау-кере. 6-тарау

Бал жинау және Тағанның жаны үшін күрес

1977

Тараудың қысқаша мазмұны
«Атау-кере» циклінен

Түпнұсқаны оқу уақыты 155 минут

Микромазмұн

Ішімдіктен айыққан тарихшы қатігез омарташының әйелін өлімнен құтқарып, онымен таудағы дана қартқа қашты. Анасы өлген соң жалғыз қалған омарташы елес қызға ұмтылып, ақыры сонаға айналып өлді.

Өте қысқаша мазмұны

Қатын суының жағасындағы жалғыз үйде күз келгенде омарташылар жаз бойы жиған балды соңғы рет шайқауға кірісті. Шаруаны омарташы Ерік пен әйелі Айна атқарды.

Ерік — орта жастағы ер адам, омарташы әрі аңшы, Нүркенің ұлы, Айнаның күйеуі, қызғаншақ, еңбекқор, тұйық әрі қатыгез мінезді.

Айна — жас әйел, Еріктің зайыбы, Нүркенің келіні, сұлу, ботакөзді, мейірімді, еңбекқор, ибалы келіншек.

Оларға Еріктің ауылдан ертіп келген қонағы Таған көмектесті. Еріктің шешесі – кержақ Нүрке кемпірдің қайнатқан дәрі шөбінің арқасында ол ішімдіктен арыла бастаған еді.

Таған (Қарабауыр) — қырықтан асқан ер адам, бұрынғы аспирант-тарихшы, маскүнем, Еріктің досы әрі қонағы, білімді, ойшыл, сезімтал.

Бірақ Ерік досының сауығуын қаламай, оны қайта ішкізді. Мас болған Таған қиялында студенттерге «Неге біз осы» деген лекция оқып, өтірік идеология мен өз тағдырының қиралуы туралы күйінді.

НЕГЕ БІЗ ОСЫ адамзатты тазартпаймыз, а, неге? Жер – ол да алып үй, баспанамыз, қағып-сілкіп, желдетіп, шаң-тозаңнан арылтып, дімкестікпен, арам пиғыл, теріс көзқарас, дүниеқоңыздық ниет-пиғылдардан айықтырса ғой.

Таң алдында Таған шарбақтың діңгегіне тұзақ салып буынып қалды. Оны Айна көріп қалып, енесімен бірге құтқарып алды. Таған қайта ішпеуге ант берді.

Сауығып, Таған Маралкөл жаққа, елден бөлек тұратын аңшы шалды іздеп барды. Соғыс жарасынан ұрпақсыз қалған шал жетімдер үйінен алған екі баланы тас үңгірде, табиғат аясында таза өсіріп жатқанын көрсетті.

Күздің соңғы бал науқанында будан аралар шағып, Нүрке кемпір қайтыс болды. Ерік бұған Айна мен Тағанды кінәлады, енесін жерлеген соң араларды өртеп, аңға кетті. Қатыгездікке шыдамаған Айна өзенге секірді, оны Таған құтқарып, екеуі Алтай орманына, шалдың мекеніне қашып кетті.

Ерік ешкімді іздеместен ауылдағы көңілдесін алдыртуды ойлады. Көктемде түсіндегі ақбоз атты қызды іздеп барып, ақыл-есінен адасып, сонаға айналуды тіледі. Қыздың иығына қонған сонаны ол қамшымен ұрып өлтірді. Иесіз қалған үй мен омарта кейін ГРЭС суының астында қалды.

Толық мазмұндама

Тарауларға бөлу – редакциялық.

Бал шайқау және Тағанның сауыға бастауы

Қатын суының жағасындағы жалғыз үйде күз демі сезіліп, омарташылар жаз бойы жиған балды соңғы рет шайқауға кірісті. Бүгін омартадағы барлық ұяларды қақтап, бал сауған омарташы Ерік пен оның әйелі Айна еді.

Осы шаруашылықта Еріктің көмекшісі болып жүрген – бұрынғы аспирант-тарихшы, ішкіліктен әбден титықтап, Еріктің оны ауылдан ертіп келуімен осында қалған қонағы бар еді.

Соңғы кезде Нүрке кемпірдің қайнатқан дәрі шөбінің арқасында Таған ішімдіктен арыла бастап, өңі кіріп, сергіп қалған еді. Ол өткен өмірін ой елегінен өткізіп, өз-өзін тыныш тартатын, тиянақты жұмыс істейтін адамға айнала бастады.

Еріктің азғыруы: сыра кеші мен пікірталас

Нүрке кемпір (Нюра Фадеевна) — егде жастағы әйел, Еріктің анасы, Айнаның енесі, орыс текті кержақ, діндар, мейірімді, дана кемпір.

Алайда Тағанның бұл салауатты қалпы Ерікке ұнамады. Ол досының қайта арамдалуын тілеп, шешесінен жасырын сыра ұрлап алды да, кешкі уақытта Тағанның қасына барды. Аңшылықтан оралған Ерік екеу-үшеуін атып, қонжық терісін алып қайтқан күні болатын. Ол Тағанды алдымен уәждеп, өзі де тартып жіберіп, ортаны бұзды.

Екеуі сыраны ортаға қойып, сыраны кезектесіп ішкен сайын, Ерік өз философиясын ортаға салды: байлықты жинау – қабілеттіліктің белгісі, ал өнер адамдары, жазушылар мен суретшілер тек арамтамақтар ғана деп есептейтінін айтты. Ол физикалық еңбекті ғана шынайы құндылық деп санап, рухани еңбекті менсінбейтінін білдірді.

Таған бұған қарсы шығып, жазу мен өнердің де еңбек екенін дәлелдеуге тырысты. Екеуі көне достықтарын еске алып, Ерік қолдан ашытқан күшті арақ пен қайыңның шырынына тұндырылған сусынды әкеліп, Тағанды қайтадан ішкізіп, есінен адастырды.

Мас күйінде Таған өзінің студенттерге лекция оқыған кездерін, әйелі мен баласынан айырылғанын, жұмыссыз қалғанын еске алды. Ерік болса өз балалық шағының қиыншылығын, Алматыда қара жұмыс істеп, анасына ақша жіберіп тұрғанын мақтана айтты.

Екеуі бір-бірімен тұрмысы жайлы, «қоғамға қайсысы керек» деген сауалдар төңірегінде айтысты. Ерік аюдың, қонжықтың терісін алдыратын Прохор атты досы туралы, ал Таған бала кезінде естіген Маралкөл жағасында тұратын жалғыз шал жайлы әңгіме қозғады.

Аңшы Шал — 58 жастағы қарт ер адам, соғыс ардагері, аңшы, Маралкөлдегі тас үңгір тұрғыны, Қозы мен Баянның асыраушы әкесі, дана.

Ерік ана шалдың Алтайдың жоғарғы жағында екі баланы алып, елден бөлектеніп жалғыз тұратынын айтты. Таған бұл шалды өз көзімен көру ниетімен қоштасып, тыныш ұйықтауға кетті.

«Неге біз осы» лекциясы және Тағанның буынуы

Ерік кеткен соң, Таған шешесі жасаған дәрі шөптің орнына сыраны сарқа ішіп, есі одан ары шыға бастады. Ол қиялында өзін студенттерге лекция оқып тұрғандай сезініп, «НЕГЕ БІЗ ОСЫ» деп аталатын лекциясын жалғастырды.

Осы лекциясында Таған кеңестік дәуірдің жалған идеологиясын, тарихтың бұрмалануын, халықтың адасуын әшкереледі. Ол өз өмірінің қалай құрдымға кеткенін, диссертациясының қорғалмағанын, отбасынан айырылғанын ашық айтты.

Ал тарих атты алтын кітаптың ақиқат аңқыған парағын мүлдем жойып жіберу ешкімнің, тіпті бар болса, құдайдың да қолынан келмейді. Бүгін туралы өтірік айтсаң да, өткен туралы өтірік айтуға болмайды.

Таң алдында Ерік аңға шығып кетті, ал Таған тысқа шығып, шарбақтың ағаш діңгегіне жіп байлап, мойнына тұзақ салып буынып қалды. Таңертең сиыр іздеп шыққан Айна оны байқап қалып, шошынып құлап түсті, сосын өзін-өзі жиып алып, жанталаса Тағанды құтқарды.

Айна мен Нүрке кемпір бірігіп, Тағанды әрең дегенде сергітті. Есін жинаған Таған өзінің шын өлгісі келмегенін, тек өлімнен қашпақ болғанын түсіндірді. Айна оған қайта ешқашан ішпеуге ант беруін өтінді, ал Таған анасының атымен серт берді.

Маралкөлге сапар және Аңшы Шалмен танысу

Ант бергеннен кейін Таған ішімдікке қол тигізбей, денсаулығы мен санасы жақсарды. Бір күні ол Қатын суын өрлеп, Маралкөл жаққа, Шалды іздеп жол жүрді. Жолда Алтайдың алып шыңы Мұзтауды тұңғыш көріп, оның сұлулығына тәнті болып, жанынан жалбарынып жылады.

Табиғат жаратқан алқам-салқам болмайды, ол – әмісе әдемі, әмісе сүймейді, әрі шыншыл, әрі ақылды, сондықтан да адамдар секілді қателеспейді. Табиғат – мәңгілік тірі...

Мылтық дауысынан шошынған Таған жанынан қаба сақалды шалды кездестірді. Алғашында бір-бірін сынасқан екеуі кейін тілдесіп, Тағанның атасы – атақты Мақажан ақын екенін біліп, Шал таң қалды.

Шал Тағанды өз үйіне қонаққа шақырды. Күреңге мінгесіп, қара төбетімен бірге, олар Мұзтаудың бауырындағы әсем сарқыраманы, Маралкөлдің керемет көрінісін көре отырып, Шалдың тас үңгір-үйіне жетті.

Тау қуысындағы үйден балалардың: «Ата, ата, қайдасың?» деген дауысы естілді.

Шалдың үңгір-үйі, екі бала және оның тағдыры

Қозы — 10 жастан асқан ұл бала, жетімдер үйінен алынған, Шалдың асыранды ұлы, шаруақой, пысық бала.

Баян — 10 жастан асқан қыз бала, жетімдер үйінен алынған, Шалдың асыранды қызы, инабатты, еңбекқор, ізетті.

Шал өзінің екі жетім баланы – Қазақстанның екі түкпірінен алып келгенін, оларды таза, ел жайлаған кемшіліктен алыс өсіргісі келетінін айтты. Ол балаларды ер жеткенде қосуды да ойлайтынын жасырмады.

Адам-орманның ортасында жүріп күнәға батқанша, ағаш-орманның арасында таза өскеніне не жетсін. Мен қазақтың атом апатынан да, бүлінген ауадан да... ада, таза да тәкаппар ұрпағын тәрбиелеймін.

Балалар малды бағып, сиыр сауып, шаруаны тиянақты атқарғанын көрген Таған қатты әсерленді. Ол алғаш рет балаға деген мейірімнің оянғанын сезінді және өзінің де жиырмаға толған ұлын есіне алды.

Тағанның алғаш рет балаға деген махаббаты оянды. Тәңірім-ау, өмір дегеніміз, өмір сүру дегеніміз – артыңа ат ұстар, сиыр сауар ұрпақ қалдыру екен-ау... Бүгінде өзінің тұңғыш ұлы жиырмаға толғанын есіне алды.

Кеш бойы Шал соғыс жылдарын, Сталинград майданында алған ауыр жарақатынан ұрпақсыз қалғанын мұңая айтып берді. Ол Ерікпен неге араздасатынын, көрші омартаның арасын ұрлатқанын да түсіндірді. Таған осы түнде Шалдың ойларына қатты бой алдырды.

Айнаның түсі, аю оқиғасы және Еріктің оралуы

Сол түні Айна жаман түс көріп, шошынып оянды. Түсінде ол екі ана арасында мәз болып, кейін екі ана да аспан төсіне сіңіп, көзден ғайып болып, зар еңіреп жылап оянды. Ол таңертең өзен жағасынан аюдың терісіне таласқан Тағанды тапқанша, Еріктен де, Тағаннан да сыбыс болмағанын байқады.

Түн бойы аңға шығып, кірекейдің екі қонжығын атып әкелген Ерік үйдің іргесінде аюдың терісін сылып, тазалап жатыр еді. Ол өз жортуылынан риза күйде оралып, енді бал шайқауды жалғастыруды жоспарлады.

Кейінірек Прохор Александрович тікұшақпен келіп, Ерікке балдың орнына зілдей қап-қап қант пен арақ алып берді. Ол аюдың терісіне қатты риза болды, ал екі дос жалғыз пилот көмегімен жүктерін тасып, тату-тәтті қоштасты.

Прохор Александрович — орта жастағы ер адам, тікұшақ ұшқышы, Еріктің досы, аңшылық олжаға қызыққыш, ашық-жарқын орыс жігіті.

Нүрке кемпірді ара шағуы және оның қазасы

Вертолет ұшып кеткен соң, ерлі-зайыптылар мен Таған жылдың соңғы бал науқанын бастады. Нүрке кемпір күн ашық болғанын пайдаланып, өзін далаға шығарып отырғызуды өтінді, себебі келер күзді көрер-көрмесін білмейтінін айтты.

Америкадан алдырылған будан аралардың кезегі жеткенде, олар шабуылға көшіп, Ерік пен Айнаны шағып тастады. Одан жалтарған будан аралар кенет бейқам отырған Нүрке кемпірге қарай ұша жөнелді. Кемпір көмек сұрағанмен, оны құтқаруға уақыт жетпей қалды.

Ара талаған кемпір қатты ісініп, тіл-аузы байланғандай сөйлеуден қалды. Ерік бұған Айна мен Тағанды кінәлап, ашуланды, ал шын мәнінде кемпір ажалды жақын сезгендей, ұлы Ерікке қатты өкпелі күйде қарады.

Нюра Фадеевна сол түні жантәсілім еткенде, ақ сақалды ата-бабаларының аруақтарымен кездесіп, өзінің кержақтық сеніміне сай шоқынып, дұға оқыған күйінде мәңгілікке аттанды. Бұл көрініс Айнаны қатты қорқытып, ол екінші рет талып қалды.

Жерлеу, Айнаның үмітсіздігі және құтқарылуы

Асықпай дәреттеніп, ақтық дәм – атау-кере суын ішіп болған соң, аллатағалаға мінәжат білдіріп, рахымына көнетінін, төтеده жіберген дертіне мыңда бір алғысын айтып, ұзақ күбірледі.

Ертеңіне Нюра Фадеевнаны Қатын өзенінің жағасына жерледі. Жерлеу кезінде Айна анасына арнап зарлы жоқтау айтты, бірақ көзінен жас шықпады.

Ел жайлауға қайқайды-ай, Шаппай да жорға тайпалды-ай, Апатайымнан айырылып, Маңдайдан бақыт шайқалды-ай... Арғымақ келер ағылып, Жібектен шылбыр тағынып, Асыл да туған апам-ай, Келінің жүрер сағынып.

Жерлеуден кейін Ерік енесінің өліміне себепкер болған будан араларды өртеп жіберді. Одан кейін таң алдында аңға кетті. Айна енесінің киім-кешегін жинастырып жатып, сандықтан көнетоз иконды тауып, шошынды.

Күйеуінің қатыгездігіне, өз тағдырына шыдай алмаған Айна Қатын өзеніне секіріп, өзін-өзі суға батырмақ болды. Дәл сол сәтте оянып, далаға шыққан Таған оны байқап, ағыс бойымен қуалап жетіп, суға секіріп, әйелді құтқарып алды.

Есін жиған Айна енді бұл үйде тірі жүруінің мүмкін еместігін, өзін алып кетуін өтінді. Таған үлкен тәуекелге бел буып, Айнаны Шалдың «мемлекетіне» апаратын жол бойымен, Тихой өзенін кешіп, Алтайдың қара орманына сіңіп кетті.

Эпилог: жалғыз қалған Ерік пен Қатынның тағдыры

Аңнан оралған Ерік әйелі мен досының жоғалғанын біліп, ешкімді іздемей, салқын қандылықпен: «Жетісер!» деп күлді. Ол Прохорды шақырып, ауылдағы көңілдесі Бекзатты алдыртуды жоспарлады. Ертеңіне жер бетін алғашқы қар басты.

Келесі жылдың көктемінде Ерік әдеттегідей Қатын суының жағасына, түсінде көретін ақбоз атты Қызды іздеп барды. Қызды көрген сәтте оның ақыл-есінен адасып, өзі араға айналуды тілеп жалбарынды.

Ақбоз атты Қыз — жас сұлу қыз, Еріктің түсіндегі ғашығы, ақбоз ат мінген, көк көйлекті, қызыл орамалды елес бейне.

Құдіретпен Ерік шынымен де тыныштық бермейтін сонаға айналды. Ол ұшып барып Қыздың иығына қонғанда, шошынған Қыз оны қамшысымен ұрып жіберді, сонда Ерік-сона қанат серпуге шамасы келмей, мәңгілікке құлап өлді.

Қатын суының айлағындағы керемет үй, мал-мүлік, бал аралары иесіз қалды. Көп ұзамай өзенге ГРЭС салынып, су көтерілгенде, бәрі-бәрі, соның ішінде Нюра Фадеевнаның жетімсіреген зираты да су астында қалатыны сөзсіз еді.