Атау-кере (Бөкей)

Ескерту: Бұл мазмұндама жасанды интеллект арқылы жасалған, сондықтан қателер болуы мүмкін.

🐝

Оралхан Бөкей

Атау-кере

Қауіпті будан

1989

Романның қысқаша мазмұны

Түпнұсқа 437 минутта оқылады

Микромазмұн

Таудағы омарташы ауылдан маскүнем досын жұмысқа әкелді. Анасы емдеп, оны түзеп еді, ол қайта ішкізді. Анасын аралар шағып өлтірді, әйелі досымен қашты, ал өзі жынданып, армандаған қызға ұмтылып өлді.

Өте қысқа мазмұны

Таулы Алтайдағы тау өзені бойындағы омарта. Жаз, болжам бойынша ХХ ғасырдың аяғы. Омарташы жыл сайын бір рет ауылға түсіп, жиған балын өткізетін.

Ерік (Қарабауыр) — орта жастағы ер адам, омарташы әрі аңшы, Нүркенің ұлы, Айнаның күйеуі, шегір көзді, төртбақ денелі, тұйық, салқын сабырлы, қатыгездеу.

Ауылда ол дүкенші сүйіктісімен кездесіп, бала кезгі досын — маскүнемге айналған бұрынғы тарихшыны омартаға жұмысшы етіп ертіп қайтты.

Таған Мақажанов (Қарабура) — қырықтан асқан ер адам, бұрынғы аспирант-тарихшы, Мақажанның немересі, Еріктің сыныптасы әрі досы, арық, жүдеу, шешен, ойшыл, маскүнем.

Тау қойнауындағы үйде оның әйелі Айна төсек тартып жатқан ауру енесін бағып, бүкіл шаруаны жалғыз көтеретін.

Айна — отыздан асқан жас әйел, бұрынғы тәрбиеші, Еріктің жары, Нүркенің келіні, сұңғақ бойлы, аққұба, қара көзді, еңбекқор, сезімтал, ойшыл.

Кемпір келініне өз тағдырын айтты: ол орыс кержағының қызы еді, қазақ аңшысы оны алып қашқан. Ашаршылық пен қуғын-сүргін жылдарында екі баласынан айырылып, күйеуі соғыста қаза тапқан.

Кемпір Тағанды шөп дәрімен емдеп, ішімдіктен арылта бастады. Ол ішімдіктің елге жабысқан дертіне қынжылды:

Ішімдік деген пәле бұл елге қашан дерт болып жабысты? Қашан? Кейде ойлаймын, осы жұрт атау-кересін ішіп жүрген жоқ па деп. Ал атау-керені – өлер алдында, ақтық демі таусылғанда ғана ұрттайтын.

Досының сергігені ұнамаған Ерік оны қайта ішкізді. Көп ұзамай будан аралар кемпірді шағып өлтірді. Айна ұяларды өртеп, өзенге қарғыды, бірақ Таған оны құтқарып, екеуі тау орманына сіңіп кетті.

Ерік іздеу салмады. Келесі көктемде ол өзеннің арғы бетіндегі армандаған қызын көріп, араға айналуды тіледі; сонаға айналған ол қыздың қамшысынан өлді. Иесіз қалған омартаны кейін су басты.

Тараулар бойынша толық мазмұндама

Тараулардың тақырыптары редакциялық; түпнұсқада тараулар тек нөмірленген, атаулары жоқ.

1-тарау. Еріктің ауылға жыл сайынғы сапары және Тағанды омартаға ертіп келуі

Қысқаша ↓Толығырақ ↗

Таулы Алтайдағы омартада тұратын омарташы жігіт жылына бір рет міндетті түрде Бек-алқа ауылына баратын. Бұл сапар оның туған жерін сағынғанынан емес, керісінше жыл бойы еткен еңбегінің жемісін өткізіп, шаруасының қажетін өтеу үшін жасалатын еді.

Таулы Алтай өлкесіндегі омартадан Бұқтырма өзені бойындағы Бек-алқаға дейін атпен жүрсе, күншілік жол болатын. Астындағы көкбесті деп аталатын жол жорғасының белінде әрқайсысы елу килограмдай екі сүйретпе бал бар еді. Ауылға жеткен соң, жігіт ауылдастарының бұрынғыдай ашық қарамай, өзгеше жат, өгейлеу қарсы алғанын сезінді. Ол әкесі баяғыда кержақ-орыстардан сатып алған екі қабатты ағаш үйіне жетіп, терезенің қақпағын айқара ашып қойды – бұл ауыл дүкенінің сатушысына арналған, оның келгенін білдіретін белгі еді.

Кешке қарай ауыл дүкенінің сатушысы Бекзат моншасын жағып, жігітті күтіп отырды.

Бекзат (Перінің қызы) — орта жастағы әйел, ауыл дүкенінің сатушысы, Еріктің сүйіктісі, қамқор, қызғаншақ әрі өжет мінезді.

Екеуі құшақтасып, монша ішінде ұзақ уақыт бойы сағынышын басты. Бекзат жігітке деген құштарлығының жасы ұлғайған сайын күшейе түскенін айтты, ал Ерік сабырлы, суық қалыппен ғана жауап берді. Жігіт бұл сапарда бала кездегі досы, бұрынғы аспирант-тарихшы, енді маскүнемге айналған адаммен де кездесті.

Таған жігітті «Қарабауыр» деп таныды, ал Ерік оны омартаға жұмысшы етіп алуды жоспарлады. Таған қуана келісіп, оны «құлым» деп атап, соңынан ерді.

2-тарау. Айнаның ауыр еңбегі мен Нүрке кемпірдің кержақтардан қашып келу тарихы

Қысқаша ↓Толығырақ ↗

Алтайдың мәңгі жығылмас шыңы – Мұзтаудан бастау алатын Қатын суы мен Тихой өзенінің құйылысында ағаштан қиылып салынған керіскедей үй тұрды. Бұл – Алматыдағы дене тәрбиесі институтын бітірген, күрестен спорт шебері Еріктің үйі еді. Ерік әр жылдың осы мезгілінде ауылға аттанып кететін, сол кезде тау қойнауында жары мен енесі ғана қалатын.

Айна барлық ауыр шаруаны – сиыр сауудан бастап пішен жинауға дейін, сондай-ақ жарты жылдан бері төсек тартып жатқан ауру енесінің қамын жалғыз көтеретін. Отыздан асса да өңін бермеген сұңғақ бойлы Айнаның келбеті екі-ақ күнде кеспірсізденіп, соғыс кезіндегі әйелдердің кебін киген еді.

Нюра Фадеевна (Нүрке) — жетпістен асқан қарт әйел, Еріктің анасы, Қандауырдың жесірі, орыс кержағынан шыққан мұсылман, көк көзді, мейірімді, дана, діндар.

Ене мен келін бабымен шай ішіп отырғанда, Нүрке кемпір байлықтың, дүниенің баянсыздығы туралы ойға берілді. Бұл сөздер бала таппаған Айнаны ойландырды, бірақ ол өкпелеген жоқ. Қатын суының жанында отырып, Айна еркіндік пен тұтқындық жайында терең ойға батты, өзінің ішкі әлеміндегі шиеленісті сезінді:

Бұл жалғандағы ең сорлы нәрсе – өзіңді өзің тұтқындау, өзіңнен өзің қашып құтыла алмау, бұған дейінгі жиіркенішті әрі жаныңды жарылқамай жаралайтын ойсыз қылықтарың мен опасыз әрекеттеріңнен құлан-таза арыла алмау...

Күн батқан соң Айна далада үлкен аюмен бетпе-бет кездесіп, аман қалды. Осы кезде Нүрке кемпір өз тарихын баяндады: ол орыс кержағынан шыққан, әкесі Фадей, шешесі бай марал өсіруші қатал әрі көріпкел әйел болатын. Қазақ аңшысы Қандауыр жас Нюраны алып қашқан соң, кержақтар қаруланып қуғыншылыққа шыққан, екі жақ қанды шайқасқа әзір тұрған сәтте, Нюра атқа мініп, екі жақтың арасына шауып шығып, дауыстап тоқтатқан еді.

Қандауыр (Вейлка) — орта жастағы ер адам, қазақ аңшысы, Нүркенің күйеуі, Еріктің марқұм әкесі, еңгезер бойлы, турашыл, әділ, ашушаң.

Нюра өз тарихын толық баяндағаннан кейін, Айна енесінің осынау ауыр да қызық тарихын тыңдап, оны қатты жақсы көретінін сездірді. Ол Нүрке кемпірді нағыз ұлттан жоғары тұрған, аяулы ана деп атады:

Сіз ... орыс та, қазақ та емессіз... сіз басқа бір ұлтсыз... жер бетінде жоқ ұлттың өкілісіз. Ол ұлттың аты – аяулы ана. Әттең, сіздей адам жалғыз-ақ па деп қорқамын...

3-тарау. Тағанмен тау жолы: Захар мен Марфаның үйі және Жалпақсаз жайлауы

Қысқаша ↓Толығырақ ↗

Бек-Алқа ауылынан шыққан екі жолаушының жүрісі оңға баспады. Жолда бір шөлмек арақ ішіп алған Таған шалғынға жатып қалды, оны омарташы әрең тауып алды. Кешкі қараңғыда сай ішіндегі жалғыз үйге жеткенде, олар Захар мен Марфаны қонаққа кездестірді.

Захар — орта жастан асқан ер адам, орыс омарташысы, Марфаның күйеуі, таудың арғы бетінің көршісі, еңбекқор, мейірбан.

Дастарқанда сыра ішкен сайын Тағанның тілі шешіліп, ол философиялық уағызға көшті, өтірік өмір сүру, өзін-өзі тану туралы сөз қозғады. Захар Тағанды сарайға апарып жатқызғанда, ол «НЕГЕ БІЗ ОСЫ...» деп қайталай берді.

Түнде омарташы атын байлап, ойға батты. Оның есіне Қатын суының арғы бетінен көрінетін қызыл орамалды құпия қыз түсті, оны ол бірнеше жаз бойы алыстан ғана көріп жүрген еді.

Қызыл жаулықты қыз (Ақбоз атты қыз) — жас әйел, жұмбақ бейнелі ару, ақбоз ат мінген, қызыл жаулықты, қысқа қара шашты, Еріктің арманы мен елесінің символы.

Таңертең жолға шыққан екеуі Жалпақсаз жайлауына жетті. Онда жайылған иттер Тағанға тимей, оны иіскелеп қана қойды. Жылқышы балалары Тағанды «қайыршы» деп атап дауыстап жіберді, бұл сөз Тағанның есіне он жыл бұрынғы бір оқиғаны түсірді. Жылқышының үйінде қымыз ішіп отырғанда, орта жастан асқан аңшы шал келіп, омарташымен қырқылжың сөз айтысты.

Аңшы ақсақал — егде жастағы ер адам, аңшы, майдангер, ақ сақалды, өжет әрі ренжігіш мінезді.

Қымыз ішіп, әңгіме аяқталған соң, омарташы көкбестісіне мініп, Таған оның соңынан адал иттей ерген күйі жүрді. Екеуі Жалпақсаздан алыстап, шыршалы сай ішіне түсіп, көзден таса болды.

4-тарау. «Жауыз ара» буданының келуі, Айнаның үмітсіздігі және Тағанның үйге қонуы

Қысқаша ↓Толығырақ ↗

Қатын суы жағасындағы омартада, соңғы жылдары аралардың мінез-құлқында өзгеріс байқалды. Осы аймаққа екі жыл бұрын «жауыз ара» атанған қауіпті будан келіп қоныстанған еді, оны Ерікке орман күзетінің вертолетшісі жеткізіп берген.

Прохор Александрович Лаптев — орта жастағы ер адам, орман күзетінің тікұшақшы-ұшқышы, Ерік пен Айнаның жалғыз байланысшысы, қамқор, көпшіл.

Еріктің әйелі жаңа тұқымды араларды жете білмейтін, оларға жақындауға да ерінетін. Ерік екі-үш күн кешігіп қайтпағандықтан, Айна қатты алаңдап, Қатын суының жағасына барды. Өзеннің суға секіріп кету идеясы санасын билеп алды, бетін судың салқын лебі шарпығанда ғана есін жиды. Дәл осы сәтте атының даусымен келе жатқан Ерікті көрді де, жылап жіберді.

Өзеннің арғы бетінен Тағанның айқайлаған дауысы естілді. Үйге кіргенде Нүрке кемпір оның атақты Мақажан ақынның немересі екенін біліп, қатты толқыды. Кешкі дастарқан басында ішіп алған Таған тәлтіректеп, Ерікке қыжыл сөздер айтты, ал Айна күйеуіне тұңғыш рет қарсы сөз айтып, «қойсаңшы, обал емес пе?» деп ұрысты.

Ақыры Ерік Тағанды қораға апарып, үстіне ескі ішік жауып тастады. Малдасын құрып отырып алған Таған ұйықтамай, өзінің жалғыздық туралы азапты ойларына бой алдырды:

төрт құбыласы тең пенде шіркін үшін бұдан артық азап бар ма, бұдан артық тозақ бар ма, тәңірім! Жоқ еді, жоқ еді... аурудың ең бір асқынған түрі де осы – жалғыздық атты жалмауыз...

5-тарау. Нүрке кемпірдің естеліктері: ашаршылық, қуғын-сүргін және Қандауырдың тағдыры

Қысқаша ↓Толығырақ ↗

Тамыздың құрғақ күндерінде жалғыз үй биыл бұрын-соңды болмаған мол пішен жинады. Айна ерінің суынғанын байқап, себебін білмей қиналды. Ол терезеден түскен ай сәулесіне қарап, ұйқысыз түн өткізді.

Ерте оянған Ерік Қатын суында шомылды, содан соң орманды кесіп өтіп өзінің «махаббат мекеніне» аяңдады. Ол Қатын суының жағасында екі жылдан бері көретін жұмбақты салт атты қызды тағы да көрді, олар әрқашан алыстан амандасатын, бірақ өткел бермес өзен екеуін ешқашан жақындастырмайтын.

Дастарқан басында отбасы шай ішіп отырғанда, аюдың келгенін естіген Ерік мылтығын алып, аңға шықпақ болды. Отын жарып жүрген Таған шөлдедім деп ащы дауыспен айғайлағанда, Нүрке кемпір қатаң шарт қойды: бұдан былай Айна дайындаған дәрі-шөпті ішіп, тек оның рұқсатымен ғана сыра ішуі керек болды. Таған көніп, атасы Мақажанның тарихын кемпірден тыңдамақ болды.

Нүрке кемпір 1932 жылғы ашаршылықты еске алды. Оның күйеуі жер аударылып кеткенде, ол жалғыз қызымен қалды. Сол бір қара қатқақ күні түнде оның сәби қызы шешесінің омырауын сипалап жатып мәңгілікке көзін жұмды. Осы ауыр жылдарда оны Аналық асырап, қарнын тойдырды.

1937 жылы «халық жауын» іздеу науқаны басталды. Нюра Фадеевна помещиктің қызы деген айыппен ұсталды. Қандауыр мойындамағаны үшін Шолақ қол оны күреске шақырды, бірақ ерекше мықты болып шыққан Қандауыр НКВД бастығын жеңіп кетті. Осы жеңістен кейін уәде орындалды: Қандауыр қамалды, ал Нюра мен бала босатылды. Ол 1937 жылдың сойқанында Бұқтырманың үстіндегі көпірден атыла тұрып, өзеннің суына қарғып, тірі қалды.

Нюра мен қызы кержақтардың ескі моншасының жертөлесінде жасырынып, түнде ғана от жағып, күндіз үнсіз отырды. Қыс түсіп, суық қатайған кезде, Нюраның қызы суық тиіп ауырды да, сәби өкпесі қабынып қайтыс болды. Соғыс басталғанына екінші жыл толғанда, Қандауыр он күнге ғана оралды, содан соң айыпкер батальонымен алғы шепке аттанып, Сталинград түбінде ерлікпен қаза тапты.

6-тарау. Нүрке кемпірдің қазасы, Айнаның кетуі және Еріктің ақыры

Қысқаша ↓Толығырақ ↗

Күз демі сезілгенде, Нүрке кемпірдің қайнатқан дәрі шөбінің арқасында Таған ішімдіктен арыла бастап, сергіп қалған еді. Алайда Ерікке досының салауатты қалпы ұнамай, ол шешесінен жасырын сыра ұрлап алып, Тағанды қайтадан ішкізіп, есінен адастырды.

Мас күйінде Таған өз лекциясын жалғастырды, кеңестік дәуірдің жалған идеологиясын, өз өмірінің қалай құрдымға кеткенін ашық айтты:

НЕГЕ БІЗ ОСЫ адамзатты тазартпаймыз, а, неге? Жер – ол да алып үй, баспанамыз, қағып-сілкіп, желдетіп, шаң-тозаңнан арылтып, дімкестікпен, арам пиғыл, теріс көзқарас, дүниеқоңыздық ниет-пиғылдардан айықтырса ғой.

Таң алдында Таған тысқа шығып буынып қалды, бірақ Айна оны байқап, жанталаса құтқарды. Кейін ол ішімдікке қол тигізбей, Маралкөлге сапар шегіп, тас үңгір-үйде тұратын шал мен оның екі асырап алған баласымен танысты.

Аңшы Шал — 58 жастағы қарт ер адам, соғыс ардагері, аңшы, Маралкөлдегі тас үңгір тұрғыны, Қозы мен Баянның асыраушы әкесі, дана.

Осы аралықта Прохор тікұшақпен келіп, Ерікке балдың орнына зілдей қап-қап қант пен арақ алып берді. Вертолет ұшып кеткен соң, жауыз аралар шабуылға көшіп, Нүрке кемпірді шағып алды. Кемпір сол түні жантәсілім еткенде, ата-бабаларының аруақтарымен кездесіп, кержақтық сеніміне сай шоқынып, дұға оқыған күйінде мәңгілікке аттанды.

Жерлеуден кейін Айна енесінің өліміне себепкер болған будан араларды өртеп жіберді. Күйеуінің қатыгездігіне шыдай алмаған Айна Қатын өзеніне секіріп, өзін-өзі суға батырмақ болды, бірақ дәл сол сәтте Таған оны байқап, суға секіріп, әйелді құтқарып алды.

Есін жиған Айна енді бұл үйде тірі жүруінің мүмкін еместігін, өзін алып кетуін өтінді. Таған үлкен тәуекелге бел буып, Айнаны Шалдың «мемлекетіне» апаратын жол бойымен, Тихой өзенін кешіп, Алтайдың қара орманына сіңіп кетті. Аңнан оралған Ерік әйелі мен досының жоғалғанын біліп, ешкімді іздемей, салқын қандылықпен: «Жетісер!» деп күлді.

Келесі жылдың көктемінде Ерік әдеттегідей Қатын суының жағасына, түсінде көретін ақбоз атты Қызды іздеп барды. Қызды көрген сәтте оның ақыл-есінен адасып, өзі араға айналуды тілеп жалбарынды. Құдіретпен Ерік шынымен де тыныштық бермейтін сонаға айналды. Ол ұшып барып Қыздың иығына қонғанда, шошынған Қыз оны қамшысымен ұрып жіберді, сонда Ерік-сона қанат серпуге шамасы келмей, мәңгілікке құлап өлді.

Қатын суының айлағындағы керемет үй, мал-мүлік, бал аралары иесіз қалды. Көп ұзамай өзенге ГРЭС салынып, су көтерілгенде, бәрі-бәрі, соның ішінде Нюра Фадеевнаның жетімсіреген зираты да су астында қалатыны сөзсіз еді.

Мазмұндамаға Оралхан Бөкейдің қазақ тіліндегі «Атау-кере» романының 7 томдық шығармалар жинағының 2-томында жарияланған түпнұсқа мәтіні негіз болды (Алматы: Ел-шежіре, 2013). Иллюстрациялар ЖИ көмегімен жасалды.