Атау-кере (Бөкей)/4-тарау
«Атау-кере» циклінен
Өте қысқаша мазмұны
Алтай тауындағы Қатын суы бойындағы омартада аралар тынымсыз еңбек етіп жатты. Омарта иесі Еріктің аралары соңғы жылдары жалқау тартып, алысқа ұшпай, үй маңындағы даяр тағамға үйрене бастаған еді.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%95%D1%80%D0%B8%D0%BA.jpg)
Ерік ұшқыш танысы арқылы шет елден «жауыз ара» аталатын африкаландырылған қауіпті буданды алдыртқан. Ол тез өсіп, жергілікті аналармен шағылысып, мінезі белгісіз жаңа ұрпақ берді. Еріктің әйелі Айна сол ұяның қасынан айналып өтіп, түсініксіз қорқыныш сезінетін.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0.jpg)
Күйеуі ауылға кетіп үш күн оралмаған соң, шөпті жалғыз жинаған келіншек жалғыздықтан қиналып, тіпті өзенге секіруді ойлады.
төрт құбыласы тең пенде шіркін үшін бұдан артық азап бар ма, бұдан артық тозақ бар ма, тәңірім! Жоқ еді, жоқ еді... аурудың ең бір асқынған түрі де осы – жалғыздық атты жалмауыз...
Сол сәтте оралған Ерікті көрген Айна еңіреп жылады. Күйеуі өзімен бірге бала кездегі досы, атақты ақынның немересі болған маскүнем Тағанды ертіп келді. Оны сырада шомылдырам деп мазақтады. Еріктің шешесі, орыс кемпір Нүрке, азып кеткен қонақты аяп қарсы алды. Дастарқан басында үшеуі отырды, ал сыраға тойған Таған қорада қалып, «Неге біз осы...» деген сөзін қайталады.
Толық мазмұндама
Мазмұндаманың бөліктерге бөлінуі редакциялық.
Аралардың еңбекқор қоғамы және адамзат болмысы туралы толғаныс
Тау табиғаты күн сәулесіне бөленіп, тіршілік атаулы жайқалып тұрған кезде,
Тал түс шалқар түске ойысып, екі тәуліктен бері төбеден төңкеріле қараған күннің шуағына масайраған тау табиғаты таңғажайып қуанышпен жарқырай жайнап, қуана құлпырып тұр еді.
Қатын суы өңірінде мекендейтін аралар тынымсыз еңбек етіп, гүл нәрін жинап, ұяларына тасуда еді. Автор аралардың адамзатқа қарағанда әлдеқайда кемел қоғам құрғанын, олардың
өмір сүру, ұрпақ қалдыру ұранына, конструкциясына қылау түсірмей, өңдеп-өзгертпей, қатып қалған заңын бұзақыланып бұзбай, ғасырдан-ғасырға ұластыруы қайран қалдырар еді
деп таңдана баяндайды. Дегенмен адамзат баласы мұндай үлгіден тәлім алудың орнына аралардың еңбегін қанап, оларға қант беріп улайтынын, ал бұл жайт
қазақтың қолдан жем жеген құс алысқа ұшпайды деуінде терең пәлсапа жатыр-ау, өздері берген қантты өздеріне қайтадан саңғытып беріп, бал емес әп-сәтте қоймалжың тартып...
деген ащы шындыққа саятынын айтады. Автор адамзаттың еңбекқорлықтан бас тартып, барлығын техникаға артуын сынайды:
Неге біз қол еңбегінен қашқанда, сол қол еңбегі – мұқым еңбек атаулының анасы екенін ұмытып, күрек пен кетпенді, балта мен балғаны музейге қоюға асығамыз.
Ыңғайлылықты аңсаған адамзат нағыз өмірден қашықтап бара жатқанын да атап өтеді:
Қазір біз қайнаған өмірді шай ішіп отырып-ақ телевизордан көре аламыз. Тәңірім-ау, телевизорлық өмір – өмір емес қой. Жүргізушінің сөзін естіп, сене алмай, өзің барып араласып...
Осы толғамдардың қорытындысы ретінде автор бельгиялық ғалым Метерлинктің сөзін келтіреді:
ара жасаған қоғамдық өмірдің деңгейіне жету үшін, адам баласының алдында әлі де тым ұзақ жол жатыр деп баға берген Метерлинктің сөзіне иланбасқа шарасы жоқ.
«Жауыз ара»: қауіпті буданның тарихы мен Алтайға келуі
Қатын суы жағасындағы омартада, омарташы Еріктің шаруашылығында, аралардың бағзыдан келе жатқан заңы сақталса да, кейінгі жылдары олардың мінез-құлқында өзгеріс байқалды. Захар бағымындағы аралардан айырмашылығы, Еріктің аралары жалқаулана бастап, кең өріс іздеудің орнына үй маңайындағы даяр тағамға үйрене бастады.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%97%D0%B0%D1%85%D0%B0%D1%80.jpg)
Осы аймаққа екі жыл бұрын «жауыз ара» атанған қауіпті будан келіп қоныстанған еді. 1956 жылы генетик-селекционер У.Керр африкалық бал арасын жергілікті тұқыммен будандастырған болатын. Нәтижесінде пайда болған будан аса еңбекқор әрі агрессивті келді, оның шағуынан 1969 жылы Бразилияда екі жүзге жуық адам қаза тапқан. Бұл жауыз араны Ерікке вертолетші досы жеткізіп берген.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%85%D0%BE%D1%80_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9B%D0%B0%D0%BF%D1%82%D0%B5%D0%B2.jpg)
Жаңа тұқым тез бейімделіп, жеке ұя құрды, ал жергілікті аналар осы жаңа буданмен шағылысуға құмартып, африкаландырылған ұрпақ дүниеге келе бастады.
Айнаның бөтен тұқымнан жүрексінуі, жалғыздығы және Қатын суы жағасындағы азғырынды ой
Еріктің әйелі жаңа тұқымды араларды жете білмейтін, оларға жақындауға да ерінетін.
Жауыз араның ұясынан айналып өткенде оны түсініксіз қорқыныш билейтін. Осы жайды енесіне айтқанда, ол «жатжұрттық жарытпайды» деп ескерткен.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%9D%D1%8E%D1%80%D0%B0_%D0%A4%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0_(%D0%9D%D1%8E%D1%80%D0%BA%D0%B5).jpg)
Ерік екі-үш күн кешігіп қайтпағандықтан, Айна қатты алаңдап, орманға қарай апаратын жалғыз аяқ соқпаққа көз тігіп жүрді.
Енді, міне, сол өткел үшінші күн жым-жырт жатыр. Осы жым-жырттық еді Айнаның жанын жалғыздықтың аралына апарып тастайтын, содан соң қыл бұрау салғандай қинайтын...
Күндердің бір күнінде биелерін сауып болған соң, Айна үйіне кіргісі келмей, Қатын суының жағасына барды. Өзеннің атауының тарихын ойлап, өзінің де осындай суға секіріп кету идеясы санасын билеп алды. Бетін судың салқын лебі шарпығанда ғана есін жиып, шегінген еді. Дәл осы сәтте ту сыртынан кісінеген атының даусымен келе жатқан Ерікті көрді де, жылап жіберді.
Еріктің оралуы және жолдасы Тағанның пайда болуы
Ерік әйелінің жылап отырғанын көріп аландап, аман-есендіктерін сұрады. Екеуі үйге қарай жүре бергенде, өзеннің арғы бетінен «мен қалай өтем судан?» деп айқайлаған дауыс естілді.
Бұл Еріктің оқыған досы болатын. Ерік оны кіндігінен келсе де кешіп өтуге бұйырды, ал ол шалбарын шешіп қолына алып, суды кешіп өтті. Оны абайсызда байқаған ит Аламойнақ бөтен адамға қарай ұмтылды, бірақ Ерік итті тоқтатты.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%A2%D0%B0%D0%B3%D0%B0%D0%BD_(%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B0).jpg)
Нүрке кемпірдің қуанышы мен ақын немересі Тағанның үйге кіруі
Үйге кіргенде Нүрке кемпір ұлын құшағын жая қарсы алды. Ерік ауылдағы жағдайды, елдің арақ ішіп жоспарын асыра орындағанын әзілдей айтты.
Ерік ертіп келген досының атын атағанда, Нүрке кемпір оның атақты Мақажан ақынның немересі, марқұм Көкеннің ұлы екенін біліп, қатты толқыды және дереу оны үйге шақыруды бұйырды.
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%9A%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D0%BD.jpg)
_-_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D1%81%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D0%B6_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%B6%D0%B0%D0%BD-%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D0%BD.jpg)
Су сорғалаған, ыпылас күйде есіктен кірген Тағанды кемпір жылы қарсы алды, ал Айна оның ынжық қалпына іштей ренжіді. Нүрке кемпір оған киім беруге, шай құюға бұйырды.
Кешкі дастарқан: үнсіздік, Айнаның алғашқы қарсылығы және ішіп алған Тағанның лекциясы
Ерік Тағанды далаға шығарып, оған ашытылған бал сырадан ішкізді. Мас болған Таған сілекейі шұбырып, тілі ащыланып, Ерікке қыжыл сөздер айтты, ал Айна оның кейпінен жиіркеніп, жүзін бұрып кетті.
Кешкі дастарқан басында үшеу ғана отырды, Тағанды далаға қалдырды. Үй ішінде ежелгі тыныштық орнады, ешкім сөз қатпады, тек самаурынның ызыңы естілді.
Ішіп алған Таған тәлтіректеп үйге кіріп, орысша намаз оқитынын мазақтап күлгенде, Ерік ашуланып оны теуіп жіберді. Осы сәтте Айна күйеуіне тұңғыш рет қарсы сөз айтып, «қойсаңшы, обал емес пе?» деп ұрысты. Ерік әйелінің мұндай батылдығына абдырап қалды, бірақ жүрегі жібіп, оны құшақтап еркелетті.
Ақыры Ерік Тағанды қораға апарып, үстіне ескі ішік жауып тастады. Малдасын құрып отырып алған Таған ұйықтамай, «неге біз осы...» деген өзінің әдеттегі тақырыбындағы лекциясын қайта бастады.