Атау-кере (Бөкей)/3-тарау

Ескерту: Бұл мазмұндама жасанды интеллект арқылы жасалған, сондықтан қателер болуы мүмкін.

🏔️

Оралхан Бөкей

Атау-кере. 3-тарау

Еріктің маскүнем Тағанды Алтай арқылы омартаға алып баруы

1977

Тараудың қысқаша мазмұны
«Атау-кере» циклінен

Түпнұсқаны оқу уақыты 40 минут

Микромазмұн

Қатал омарташы маскүнем философты таудағы үйіне ертіп барды. Жолда ішімдікке тәуелді серігі өмірдің өтірігін сынап, өз күйін ұқты; ал омарташы баласыздығы мен орындалмаған арманын терең ойлады.

Өте қысқаша мазмұны

Омарташы Ерік ауылдан таудағы омартасына қарай жол шекті, соңынан жаяу еріп келе жатқан жаңа «қолбаласы» бар еді.

Ерік — орта жастағы ер адам, омарташы, көкбесті атты, қатал, шыдамды әрі тұйық мінезді, мықты денелі.

Мас болып шалғынға құлап қалған серігін ол ұзақ іздеп, тауып алған соң қамшымен сабады, бірақ анау тіпті кірпік те қақпады.

Таған (Қарабура) — орта жастағы ер адам, маскүнем философ, ұзын кірпікті, арық әрі жүдеу, шешен, аянышты киінген.

Түнде екеуі сайдағы жалғыз үйге қонды. Иттер Тағанға тиіспей, үрмей қалды. Үй иесі орыс омарташы мен әйелі оларды дастарқанға шақырды. Таған бал сыраны құныға ішіп, өмір туралы сөз бастады.

Неге біз осы өтірік сөйлейміз, өтірік күлеміз, қысқасы – өтірік өмір сүреміз, а? Неге біз осы өзіміздің бұл әлемге артық, түкке де керегіміз жоқ бейшара мүскін екенімізді мойындамаймыз? Қазір жоқ болып кеттік делік.

Оны сарайға жатқызды. Ерік сол түні өзеннің арғы бетінде көретін беймәлім қызды ойлап, өмірінде баласы жоқтығына күйінді. Таңертең Тағанның басына су құйып тұрғызды.

Жолда екеуі Жалпақсаз жайлауындағы жылқышы ауылына соқты. Мұнда да иттер Тағанға үрмеді. Бір бала оны қайыршы деп атап, ол қатты налыды. Қымыз ішіп отырғанда Ерік аңшы шалмен ұрысып қалды. Содан соң қос жолаушы қайтадан жолға шықты: Ерік — атпен, Таған — жаяу.

Толық мазмұндама

Мазмұндаманың тарауларға бөлінуі — редакторлық: түпнұсқа мәтінде ішкі рубрикалар жоқ.

Тау жолындағы сапар: жоғалған Тағанды іздеу және омарташының үйіне жету

Бек-Алқа ауылынан шыққан екі жолаушының жүрісі оңға баспады. Атының жүйрігіне сенген омарташы жалғыз өзі болса, әлдеқашан алысқа кетер еді, бірақ соңында ілбіп келе жатқан маскүнем серігі кедергі болды.

Жолда бір шөлмек арақ ішіп алған серігі шалғынға жатып қалып, көзден таса болды. Омарташы оны жоғалтып алды деп сасқалақтап, кері қайтып іздеді, ұларды үркітіп алып, мылтығын да оқтап үлгерген. Соңында шөп арасынан дауыс шыққанда ғана оны тауып, ашуланып қамшымен ұрды, бірақ маскүнем ешбір ауырсынбай, меңіреу күйінде қала берді.

Екеуі жолды жалғастырып, кешкі қараңғыда сай ішіндегі жалғыз үйге жетті. Иттер алдымен атты кісіні қоршап, содан кейін Тағанға ұмтылған, бірақ жақындай алмай, кенеттен тынышталып, шоқиып қалды. Бұл ғажайып көрініс омарташыны тағы бір қайран қалдырды. Үйге жақындағанда, Таған қашаға сүйеніп, ішке кірмей тұрып қалды, ал омарташы атын байлап, үйге кіріп кетті.

Сайдың салқыны мен бұлақтың сылдыры арасында Таған біртіндеп есін жинай бастады. Он жылдан бері арақтан басы ауырмаған, жүрегі айнымаған ол енді денесінің қыжылын сезе бастады. Осы сәтте ойына бір ой оралды.

ішімдік шіркіннің жақпағанын, немесе жақпайтынын өзгенің үгітімен емес, тұңғыш рет өзінің – өзекті жанының сезінуі әрі осының түбі немен аяқталар екен деп сескене сезіктенуі-тін. Ішпесе қайтер еді?

Захар мен Марфаның үйіндегі кеш: сыра дастарқаны және Тағанның «Неге біз осы...» деген масаң уағызы

Тап осы толғаныс үстінде есік ашылып, омарташы Тағанды үйге шақырды. Үй жылы әрі балық иісі аңқыған еді. Үй иесі өзін Захар, әйелін Марфа деп таныстырды.

Захар — орта жастан асқан ер адам, орыс, омарташы, еңбекқор, мейірбан, Марфаның күйеуі.

Марфа — орта жастағы әйел, орыс, үй бикесі, мейірбан, сезімтал, Захардың әйелі.

Дастарқанға бал, нан, балық қойылды. Таған қолын жумай балыққа қол созғанда, омарташы оны зекіп тастады, ал Марфа оның ұзын кірпіктеріне қайран қалды. Захар мазақтап, Тағанды «түрмеде жасаған» жанмен салыстырды. Стол басында сыраға ұмтылған Таған бір-бірлеп стақандарды құйғызып ішіп, өз бойына жан кіргендей болды.

Сыра ішкен сайын Тағанның тілі шешіліп, ол философиялық уағызға көшті. Ол өтірік өмір сүру, өзін-өзі тану, адамдардың жасандылығы туралы сөз қозғап, сұқ саусағын шошайтып ұрандады.

Соншалықты неге жек көресіңдер? Мен – талантпын. Менің білетінімнің, тәңірім-ау, бес процентін игерсеңдер, әлдеқашан данышпан болып әлемнің билігін қолдарыңа алмайсыңдар ма? Ей, Захар, сен жақсы орыссың...

Омарташы бұл сөзге шыдамай далаға шығып кетті, ал Захар Тағанды сарайға апарып жатқызды. Онда да Таған тынышталмай, «НЕГЕ БІЗ ОСЫ...» деп қайталай берді, соңында өз жанындағы жалғыз әнін айтып, сарай ішінде жалғыз қалды.

Еріктің түнгі ойлары: қызыл орамалды Қызға деген аңсар және отбасы туралы күңіреніс

Түнде омарташы атын байлап, ойға батты. Оның есіне Қатын суының арғы бетінен көрінетін қызыл орамалды құпия қыз түсті. Ол қызды бірнеше жаз бойы алыстан ғана көріп жүрген, бірақ оның атын да, кім екенін де білмеген.

Қызыл орамалды Қыз — жас әйел, жұмбақ бейнелі, қызыл орамалды, сұлу, арман символы іспетті.

Омарташы өз өміріне көз жүгіртіп, өзінің баспанасы мен байлығы бар екенін, бірақ жүрегінде бір нәрсенің жетіспейтінін сезді.

Біздің жігітте бәрі бар. Бірақ түк жоқ екен, иә, ең керектісін таба алмай жүруі мүмкін ғой. Сонда маскүнем Тағаннан айырмасы бар ма, бар болса ол не? Баспанасы, байлығы, ішпейтіні, жары...

Ол жас кезінде асығыс үйленген әйелі Айнаны есіне алды, содан кейін баласы жоқтығына қынжылып, өз үнінен өзі шошыды.

Айна — жас әйел, Еріктің бұрынғы әйелі, жеке басы толық ашылмаған кейіпкер.

Қашаға, бағана Таған сүйеніп тұрған қашаға екі білегін артып ойға батқан Ерік алғаш рет: ОСЫ МЕНІҢ БАЛАМ НЕГЕ ЖОҚ? – деп күбірлеп қалды. Өз үнінен өзі шошыды да, бұл сұрақты тезірек ұмытуға тырысқандай үйге беттеді.

Таңғы абысын: Тағанның таңғы лекциясы, Захармен әңгіме және жолға шығу

Таңертең маскүнемді әрең тұрғызды. Ол ұйықтап жатқанда да, түрлі елестер алдында өзінің «студенттеріне» дәріс беріп, ядролық апат пен адамзаттың ақымақтығы туралы сөйлеп жатқан. Ерік оны оятпақ болып, басынан шелек су құйып жіберді.

Ояна келе, Таған Захармен әзілдесіп, өзінің «эс-эс офицерлерінің» ортада бар екенін айтты. Захар оны сақтана сөйлеуге шақырды, бірақ Таған ешкімнен қорықпайтынын, өзінің «жоқ» екенін мәлімдеді. Захардың балдары мен ара шаруасы туралы қысқа әңгіме болды.

Шай ішкен соң, екеуі жолға шықты: омарташы атпен, ал маскүнем жаяу. Марфа мен Захар олардың артынан қарап қалды, Марфа Тағанның ұзын кірпігіне тағы да көңіл бөліп, оны аяды.

Жолда алдарынан Жалпақсаз атты жайлау көрінді. Онда мыңғырған жылқы жайылып, киіз үйлер тұрды. Бұл көрініс екі жолаушыға да тыныш, бейбіт өмірдің символы болып көрінді, дегенмен адамзаттың соғысқа құштарлығы мен әлемдік қауіп туралы ой Ерікті де мазалады.

Жер бетінде өткен соғыстан соң да жетіліп кеткен адамзат болашағы өздері байыбына бара қоймаған айқастың құрбаны боларын аспансығандар сезе ме – сезеді, бірақ өлермендікпен өшігеді өмірге. Неге?

Жалпақсаз жайлауы: жайылған жылқылар, Тағанға үрмеген иттер және «қайыршы» деген сөздің өтірі

Жайлауға жақындағанда үш ит зулап шықты. Ерікті аударып тастардай өршеленген иттер Тағанға тимей, оны иіскелеп қана қойды. Таған үш иттің қоршауында тайраңдай басып, өз ауылының жайылымындағыдай еркін жүрді. Мұны көрген жылқышы балалары қайран қалып, әрқайсысы өз болжамын айтты.

Балалардың бірі Тағанды «қайыршы» деп атап дауыстап жіберді. Бұл сөз Тағанның есіне он жыл бұрынғы бір оқиғаны түсірді: ол өзі де бір баланы «қайыршы» деп кемсіткен әйеліне шапалақ тартып жіберген еді. Осы естелік оны терең ойға жетеледі.

Ол жылқышының үйіне кіріп, ерге сүйеніп отырды. Иесі оған қымыз ұсынды, бірақ Таған ол сыйдан бас тарта алмай, «қайыршы» сөзінің салмағынан құтыла алмады. Ерік болса, оның бұл әрекетіне қарап мырс-мырс күлді.

Жылқышы — орта жастағы ер адам, қазақ, жылқышы, қонақжай, сабырлы, көпбалалы әке.

Жылқышының киіз үйінде: қымыз сыйы, аңшы шалмен қырқылжың және аттану

Отырғандар қымыз ішіп, әңгіме өрбіткен кезде, Таған сыртқа шығып, кермедегі жылқыларды бақылады. Ол өзінің жайлаудағы жылқылардай еркін емес, керісінше ер түспейтін жұмыс көлігіне ұқсайтынын сезінді.

Өзіне беттей қаптап келе жатқан қалың хайуан тапап өтердей... ШІРКІН-АЙ, АТТАН ҚҰЛАП ӨЛСЕМ НЕ АРМАН деген ой иектеді; ШІРКІН-АЙ, АЙҒЫРҒА АЙНАЛЫП КЕТСЕМШІ деген тағы бір ой жылтылдады.

Осы кезде салт атпен келе жатқан орта жастан асқан аңшы шал көрінді. Ол Ерікпен ежелгі таныс екен, екеуі бір-бірімен әзілдей отырып қырқылжың сөз айтысты, аңшы оны «тау миллионері» деп кекетті, ал омарташы оның қасқыр аулауын мазақтады.

Аңшы ақсақал — егде жастағы ер адам, аңшы, майдангер, ақ сақалды, өжет әрі ренжігіш мінезді.

Жылқышы екеуінің арасындағы шиеленісті басу үшін оларды үйге қымыз ішуге шақырды. Аңшы шал Тағанды көріп, оны иттерін бұзатын адам ретінде сынады, бірақ жылқышы оны бірге оқыған жолдасы екенін айтып жұмсартты.

Қымыз ішіп, әңгіме аяқталған соң, омарташы көкбестісіне мініп, Таған оның соңынан адал иттей ерген күйі жүрді. Екеуі Жалпақсаздан алыстап, шыршалы сай ішіне түсіп, көзден таса болды.

Әрі қарай оқыңыз:

Атау-кере. 4-тарау →

Аралардың тіршілік тәртібі, қауіпті будан және Тағанның омартаға келуі