Атау-кере (Бөкей)/2-тарау

Ескерту: Бұл мазмұндама жасанды интеллект арқылы жасалған, сондықтан қателер болуы мүмкін.

🐝

Оралхан Бөкей

Атау-кере. 2-тарау

Омартадағы тіршілік: Айнаның еңбегі, Нүркеге қамқорлығы және аюмен кездесуі

1977

Тараудың қысқаша мазмұны
«Атау-кере» циклінен

Түпнұсқаны оқу уақыты 42 минут

Микромазмұн

Алтайдағы оңаша үйде омарташының әйелі ауру енесін бағып, еңбекті жалғыз атқарды. Баласыздығына мұңайған ол өмірін таразылады, ал енесінің махаббат пен қашу жайлы өткенін тыңдап, онымен жақындасты.

Өте қысқаша мазмұны

Алтайдағы Қатын мен Момақан өзендерінің құйылысында, адамнан аулақ жалғыз үйде омарташы Ерік отбасымен тұрды. Күйеуі ауылға кеткенде, шаруаның бәрі әйелі Айнаның мойнында қалды.

Айна — отыздан асқан жас әйел, бұрынғы тәрбиеші, Еріктің жары, Нюраның келіні, сұңғақ бойлы, қара көзді, аққұба, еңбекқор, ойшыл.

Ол таңнан кешке дейін шөп жинап, мал бағып, ара күтіп, төсекке таңылған енесін де күтті.

Нюра Фадеевна (Нүрке) — жетпістердегі қарт әйел, сал ауруымен төсек тартқан, Еріктің анасы, орыс кержағынан шыққан мұсылман, мейірімді, байсалды, көк көзді.

Кемпір бір күні ұрпақсыздық туралы айтып қалып, келінін ренжітемін деп қорықты. Айна өткен өмірін — институт жылдарын, Ерікпен танысқанын, он жылдың мәнсіз өткенін ойлап егіледі. Түнде мал үркіп, ол мылтық алып шықса, қонжықтарын ерткен аюмен бетпе-бет келеді, бірақ екеуі де бір-біріне тиіспей тарасады.

Кешкі әңгімеде Нүрке өз тағдырын шертті: кержақ байдың қызы бола тұра қазақ Қандауырға қашып шыққанын, екі ел қырғынға дайын тұрғанда атқа мініп шайқасты тоқтатқанын, анасының қарғысын, сиқыр деп сенген ауруын, барлық баласының шетінеп, жалғыз Ерік қалғанын айтты. Оның мұсылман болып, қазақ салтын толық қабылдағанын тыңдаған келіні толқып кетті.

Сіз ... орыс та, қазақ та емессіз... сіз басқа бір ұлтсыз... жер бетінде жоқ ұлттың өкілісіз. Ол ұлттың аты – аяулы ана. Әттең, сіздей адам жалғыз-ақ па деп қорқамын...

Айна енесін құшақтап, ағыл-тегіл жылады.

Толық мазмұндама

Мәтіннің бөліктерге бөлінуі – редакциялық.

Алтай тауындағы жалғыз үй: омарташы Ерік пен оның отбасының өмірі

Алтайдың мәңгі жығылмас шыңы – Мұзтаудан бастау алатын Қатын суы мен оған қарама-қарсы бағытта ағатын Тихой (Момақан) өзенінің құйылысында, алақандай жазықта ағаштан қиылып салынған керіскедей үй тұрды. Бұл – арпалысқан әлемнен қашып келген, Алматыдағы дене тәрбиесі институтын бітірген, күрестен спорт шебері Ерік есімді омарташы жігіттің үйі еді.

Ерік — қырық жастағы ер адам, күрестен спорт шебері, омарташы, Нюраның ұлы, Айнаның күйеуі, қараторы, сұңғақ бойлы, тұйық, тәкаппарлау.

Қатын суының үні осы жердің тынымсыз музыкасы секілді болатын. Оны сипаттап, автор былай деп жазады:

Қатын суының гүрілі осы өңірдің ешқашан толастамас музыкасы секілді еді. Зейін қоймай тыңдаған адамға тек жалғыз-ақ әуенмен құлақты тұндыра шуылдағанымен, сан түрлі ғажап үн шығаратын

Момақан өзенінің суы Қатынға құйғанда бірден араласпай, біраз жол қатарласа ағатыны туралы автор терең мағыналы теңеу жасайды:

Қатынға құйған Момақанның мөлдір суы біразға дейін ашулы өзеннің аққұла суына қосылмай, түсін бұзбастан қатарласа – жағаласа ағып барып, күштінің ырқына көнгендей өз бояуынан ... айырылатын жарықтық.

Бұл үйге жалғыз-ақ қонақ – орманды өрттен қорғаушы, вертолетші жігіт келіп тұратын. Ол Ерік пен сыртқы дүние арасындағы жалғыз байланысшы еді, мемлекетке тапсырылатын балды да сол арқылы жеткізетін.

Прохор Александрович Лаптев — орта жастағы ер адам, орманды өрттен қорғаушы вертолетші, Ерік пен Айнаның жалғыз байланысшысы, қамқор, көпшіл.

Айнаның күнделікті ауыр еңбегі мен енесіне деген қамқорлығы

Ерік әр жылдың осы мезгілінде ауылға аттанып кететін, сол кезде тау қойнауында жары мен енесі ғана қалатын. Ерікпен бірге бес жыл бұрын ара бағуға ден қойған, бұрын интернатта тәрбиеші болған Айна барлық ауыр шаруаны – сиыр сауудан бастап пішен жинауға дейін, сондай-ақ жарты жылдан бері төсек тартып жатқан ауру енесінің қамын жалғыз көтеретін.

Тайынша, торпағын қоса есептегенде, оннан аса сиыр, бес-алты жылқы, елу шақты қойдың қысқы азығын дайындау ерлі-зайыптыларды сүріндіріп жығатын. Айна ертеңнен қара кешке дейін тыным таппай шөп үйіп, оның ара-арасында биелерді сауып, енесінің асты-үстін тазалап, тамағын беріп жүретін. Екі иіні талып, арқасы удай ашып, түні бойы ұйықтай алмайтын күндер де болды.

Отыздан асса да өңін бермеген сұңғақ бойлы Айнаның келбеті екі-ақ күнде кеспірсізденіп, соғыс кезіндегі әйелдердің кебін киген еді. Дегенмен ол өз тағдырын жалғыз да бейбіт тірлікпен байланыстырғанын мойындай отырып, мұндай өмірдің де өз ауыртпалығы бар екенін сезінетін:

Дегенмен, осы сен тимесең, мен тимен оңаша да, бейбіт тірлік те, жұмыр басты пенде екені рас болса, жанын жеп, жалықтырады-ай; жүрек сыздатар сағыныштың ... мұңға батырады-ай...

Ене мен келін арасындағы сыйластық пен ұрпақ туралы ауыр әңгіме

Ерте тұрған Айна пеш жағып, су қыздырып, енесіне апарды. Нюра Фадеевна деп аталатын, ауылдастарынан Нүрке деп аталып кеткен кемпір ерте оянатын, екі аяғы сырқырап тынышын алмайтын. Ене мен келін бабымен шай ішіп отырғанда, кемпір байлықтың, дүниенің баянсыздығы туралы ойға берілді.

Столда ұялап отырған араны бақылап отырған Нүрке кемпір адам мен ара байлығының айырмашылығы туралы сөз қозғап, өкінішке толы бір ой айтып қалды:

Тек түбі тыныш болсын де... Күні ертең жиған-тергеніңе ие болар ұрпағың жоқ болған соң, дүние-боқтың керегі не? Шыр еткенге зар қылған тәңірдің тәлкегіне не дауа...

Бұл сөздер бала таппаған Айнаны ойландырды, бірақ ол өкпелеген жоқ. Керісінше, дастарқанды жинамай асығыс сыртқа шығып, жылқыларды жайылымға айдады. Ене мен келін арасында терең сүйіспеншілік орнаған, олар шешесі мен қызындай сыйласатын еді.

Айнаның өткен өмірі мен тағдыр таңдауы жайлы ойлары

Жар жағасында отырған Айнаның көңілінде көптен бері көлеңкелі тартқан уайым, өксік бар еді. Оның ойы Алматыға, студенттік шағына, өзін көрген адамды таң қалдырған сұлулығына оралды. Қыздар институтында оқып жүргенде оны жағрапия пәнінің мұғалімі қыр соңынан қалмай, зачет қоймай қиғылық салған, сол себепті ол оқуын тастауға мәжбүр болған еді.

👨🏻‍🏫

География пәнінің мұғалімі — орта жастағы ер адам, қыздар институтының география мұғалімі, бурыл шашты, Айнаға сөз салған жағымсыз мінезді.

АХБК-ға жұмысқа орналасқан Айна сол жерде өзінен ересек Ерікпен танысып, оқу бітірген жылы үйленген. Он жыл өмірлері мән-мағынасыз өте шыққан соң, ерлі-зайыптылар мамандықтарын тастап, Алтай тауындағы ара бағуға көшкен еді. Айна өзінің осы таңдауын, өткен өмірін ой елегінен өткізе отырып, өзінен-өзі көп сұрақ қоятын.

Қатын суының жанында отырып, ол еркіндік пен тұтқындық жайында терең ойға батты, өзінің ішкі әлеміндегі шиеленісті сезінді:

Бұл жалғандағы ең сорлы нәрсе – өзіңді өзің тұтқындау, өзіңнен өзің қашып құтыла алмау, бұған дейінгі жиіркенішті әрі жаныңды жарылқамай жаралайтын ойсыз қылықтарың мен опасыз әрекеттеріңнен құлан-таза арыла алмау...

Ара әлемін бақылап, олардың толассыз еңбегіне таңдана отырып, Айна өзінің де сол сияқты «жұмыс арасы» екенін ойлады, бірақ мұндай еңбектің мәнін де іздеді:

Мен Ана ара емеспін, ... Мен – жұмыс арасымын. Өмір бақида ұйқы дегенді білмейтін, сеспей қатқанынша шырын жинап, ызыңдап өтер байғұс аралар сол толассыз еңбегін өзгелер жеп жатқанын қайдан сезінсін.

Кешкі шаруашылық және аюмен қауіпті кездесу

Күн батқан соң Айна барлық шаруаны тәмамдап, енесіне кеспе көже пісіріп берді. Ене мен келін тамақтанып отырғанда, аламойнақ атты ит қатты үре бастады. Малдың тынышы бұзылғанын байқаған Айна қосауыз мылтығын алып, далаға шықты.

Ай сәулесімен жарқыраған түнде Айна орманға қарай жүрді. Самырсынның түбінен екі аяғына тік тұрып ақырған үлкен аюды көргенде, оның қолынан мылтық түсіп кетті. Аю мен адам бетпе-бет қалды, бірақ ешқайсысы қозғалмады. Сәлден соң аю өзінің екі қонжығын ертіп, тыныш бұрылып кетті.

Үйге қайтып оралған Айна аю көргенін жайбарақат айтты, өйткені Алтайдың аюы адамға шаппайтынын білетін. Осы кезде Нүрке кемпір көрші болған Қандауыр атты кісінің де бір күні жол-жөнекей екі аюмен кездескені туралы әңгіме бастады, аюлардың адамға тимей, жол беріп кеткенін баяндады.

Қандауыр — марқұм ер адам, қазақ аңшысы, Нюраның күйеуі, Еріктің әкесі, батыл, балажан, әділ.

Нүрке кемпірдің өмір жолы: кержақтардан қазаққа қашып келу тарихы

Осы әңгімеден кейін Айна енесінен Қандауырмен қалай қосылғанын сұрап, Нүрке кемпір өз тарихын баяндады. Ол орыс кержағынан шыққан, әкесі Фадей, шешесі бай марал өсіруші, қатал әрі көріпкел қасиеті бар Анна Филомоновна атты әйел болатын.

Анна Филомоновна — орта-егде жастағы әйел, бай марал өсіруші, Нюраның қатал шешесі, көріпкел, өжет, өркөкірек.

Қандауыр жас Нюраны алып қашқан соң, кержақтар қаруланып қуғыншылыққа шыққан, екі жақ қанды шайқасқа әзір тұрған сәтте, Нюра шымылдықты сыдыра ашып, атқа мініп, екі жақтың арасына шауып шығып, дауыстап тоқтатқан еді:

Мен – өз еркіммен келген адаммын. Мен Қандауырды сүйемін! Тоқтатыңдар шайқасты! – деп, орысша да, қазақша да үш рет қайталап, дәл орталарында атымды ойнатып тұрып алдым.

Осылай екі ел арасында соғыс болмай, Нюра мен Қандауыр қосылған. Кейін Қандауырдың әкесі, қажылыққа барған қарт, келіндерін мұсылманша оқытып, Нюраны исламға тәрбиелеген.

👴🏻

Қажы ата (Қандауырдың әкесі) — қарт ер адам, қажы, Қандауырдың әкесі, Еріктің атасы, діндар, ұлағатты, үш келінін оқытқан.

Нюра халық емшісі Сарқыт кемпірдің көмегімен ауыр науқастан айыққан, ал оның шешесі мен ағасы кейін атыс пен қуғында қаза тапқан. Нюра өз тарихын толық баяндағаннан кейін, Ерікті балалық шағында жалғыз өскенін, оны ерте жоғалтқан күйеуінің орнын толтыра алмағанын да айтты.

🧓🏻

Сарқыт кемпір — қарт әйел, халық емішісі, қан алушы, Нюраның көршісі, мейірімді, шебер.

🧑🏻

Александр (Нюраның ағасы) — жас ер адам, Нюраның ағасы, Фадейдің ұлы, партизандармен атыста қаза тапқан.

Айна енесінің осынау ауыр да қызық тарихын тыңдап, оны қатты жақсы көретінін сездірді. Ол Нүрке кемпірді нағыз ұлттан жоғары тұрған, аяулы ана деп атады. Екі әйел бір-бірін құшақтап, көзінің жасын тыя алмады, олардың арасындағы сыйластық пен сүйіспеншілік бұрынғыдан да терең ашылды.

Әрі қарай оқыңыз:

Атау-кере. 3-тарау →

Еріктің маскүнем Тағанды Алтай арқылы омартаға алып баруы