Атау-кере (Бөкей)/1-тарау

Ескерту: Бұл мазмұндама жасанды интеллект арқылы жасалған, сондықтан қателер болуы мүмкін.

🐝

Оралхан Бөкей

Атау-кере. 1-тарау

Еріктің Бек-Алқаға келуі және маскүнем Тағанды тауып алуы

1977

Тараудың қысқаша мазмұны
«Атау-кере» циклінен

Түпнұсқаны оқу уақыты 39 минут

Микромазмұн

Тауда омарта ұстаған жігіт ауылға балын сатуға келіп, жасырын сүйіктісімен кездесті. Кейін адамдық күйден айырылған оқымысты досын арақпен алдап, жұмысшы әрі құл ету үшін омартасына алып кетті.

Өте қысқаша мазмұны

Алтай тауының қойнауы, Бұқтырма өзені бойындағы шағын ауыл. Тамыз айы, шамамен ХХ ғасырдың соңғы ширегі. Таудағы омартадан жылына бір рет ауылға түсетін Ерік екі қоржын балды атқа теңдеп, туған ауылына келді.

Ерік (Қарабауыр) — шегір көзді, ақ сұр жүзді жас-орта жастағы ер адам, омарташы, төртбақ денелі, салқын сабырлы, өз жолын өзі таңдаған.

Ауылдастары оны бұрынғыдай емес, үрке, жатсынып қарсы алды. Ерік бос үйінің терезесін айқара ашып, сүйіктісіне келгенін білдірді.

Бекзат (Перінің қызы Бекторы) — орта жастағы әйел, ауыл дүкенінің сатушысы, Еріктің сүйіктісі, қамқор, қызғаншақ әрі өжет мінезді.

Бекзат дүкенін жауып, монша жағып, дастарқан жайып күтті. Кездескенде айтылған жылы сөз Ерікті ерітіп жіберді.

– Аманбысың, азаматым! – Міне... осы екі-ақ, екі ғана сөз ғой Ерікті жер түбінен жеткізетін... Аманбысың, азаматым! – деген аһ ұрған ақ тілеуді естіген еркектің аман жүрмеуі мүмкін бе?!

Түні бойы сырласқан әйел жылына бір рет келетінін бетіне басты, тек ақша мен есеппен өмір сүрмеуін өтінді. Ерік «ақша мен әйел ер адамға артықтық жасамайды» деп кетіп қалды. Ертесіне ауладан үстібасы кір маскүнемді тауып алды.

Таған (Қарабура) — орта жастағы ер адам, Еріктің сыныптасы, бұрынғы оқымысты, қазір күйі кеткен маскүнем, өткір тілді.

Арақ беріп аяғына тұрғызған Ерік оны тегін жұмыс күші етпек болды. Таған атқа мінген иесінің соңынан жаяу сүмеңдеп, таудағы омартаға қарай ілбіп көтерілді.

Толық мазмұндама

Мазмұндаманың тарауларға бөлінуі шартты, өйткені түпнұсқа мәтінде тек бір ғана тарау белгіленген.

Еріктің таулы Алтайдан Бек-алқа ауылына жыл сайынғы сапары

Таулы Алтайдағы омартада тұратын омарташы жігіт жылына бір рет міндетті түрде Бек-алқа ауылына баратын. Бұл сапар оның туған жерін сағынғанынан емес, керісінше жыл бойы еткен еңбегінің жемісін өткізіп, шаруасының қажетін өтеу үшін жасалатын еді.

Туған ауыл, ел-жұртын емешегі үзіліп сағынғандықтан емес ... жыл бойғы табан ет, маңдай тердің құнын шығарып, ұшы-қиыры таусылмас шаруасының шалғайын қайыру үшін етектегі елге асығатын.

Шаруасы оған үнемі айналымдағы, таусылмас қазына секілді көрінетін.

ал шаруа, басқаны қайдам, Ерік үшін қайта айналып орнына келе берер күн мен түн секілді мәңгілік қозғалыстағы, мәңгілік айналымдағы дүбірлі дүние, таусылмас қазына.

Таулы Алтай өлкесіндегі омартадан Бұқтырма өзені бойындағы Бек-алқаға дейін атпен жүрсе, күншілік жол болатын. «Шашты» деп аталатын асудың үстіне шыққанда, көз алдына Бұқтырма өзенімен қоршалған ауылдар мен жолдардың сиқырлы көрінісі ашылатын.

Шашты деп аталар асудың үстіне шыққанда ... сонау Алтайдың күміс шашбауындай ирелеңдей аққан Бұқтырма өзені ... бәр-бәрінің үстінен тұнып тұрған қою мұнар ... сиқырлы сұлулықты елестеткен.

Бірақ жігіт бұл көркем көрінісіне терең тебіреніспен қарамады, оның ойы жол мен ыстықта, атының жайында болды. Астындағы көкбесті деп аталатын жол жорғасы ыстықтан әбден қажыды, себебі оның белінде әрқайсысы елу килограмдай екі сүйретпе бал бар еді. Балды тасу үшін пайдаланылатын тері қоржынды жергілікті орыстар «сума» деп атайтын, оны Еріктің әкесінің әкесі ұстап, атадан балаға мирас болып келе жатқан.

Ал дүниеде балдан тәтті әрі ауыр нәрсе жоқ. Жылқының терісінен мұнтаздап илеп, әдемілеп тіккен тері қоржынды жергілікті кержақ-орыстар сума деп атайтын.

Қандауыр (Вейлка) — орта-үлкен жастағы ер адам, Еріктің марқұм әкесі, турашыл, әділ, ашушаң, шаруаға салақ, еңгезер бойлы.

Ауылға оралу: ескі үй мен ауыл адамдарының өзгеріске ұшыраған қарым-қатынасы

Ауылдың ыстық боп кеткенін жігіт вертолетшіден естіген еді.

👨🏻

Андрей — жас жігіт, тікұшақшы, ауылдағы қатты ыстық туралы хабар беруші, эпизодтық кейіпкер.

Атпен жол жүре келе, жол бойындағы қара судан аты су ішіп, өзі де шөлін қандырды. Ауылға жеткен соң, жігіт өзінің осы жерден мүлдем үзілмегеніне қарамастан, өзгеше жат, өгейлеу қарсы алынғанын сезінді. Ауылдастары бұрынғыдай ашық қарамай, бұлдана есендесетіндей, кісікиік көргендей сүзе қарайтын болып кетті.

Ол әкесі баяғыда кержақ-орыстардан сатып алған екі қабатты ағаш үйіне жетті. Үй бос тұрғандықтан шаң басып, өрмекші торларымен көмкерілген еді. Еріктің әкесі ер мінезді, ақкөңіл, бірақ шаруаға салақ адам болғандықтан, шаңырақтың берекесі тек Ерік ер жеткен соң ғана кірген еді. Шешесі оны әкесіне тартқан пысық деп сипаттайтын.

Еріктің шешесі — егде жастағы әйел, Еріктің анасы, ұлын пысық, қолды месекерлі деп сипаттайтын қамқор ана.

Үйін аралап, барлығын тексерген соң, ол терезенің қақпағын айқара ашып қойды – бұл ауыл дүкенінің сатушысына арналған, оның келгенін білдіретін белгі еді. Дүкеннің алдында белгісіз ат байлаулы тұрғанын көріп, жігіттің жүрегін қызғаныш кернеді, бірақ артынша сол ойынан өзі бас тартты.

Бекзатпен кездесу: жыл сайынғы сағыныш пен жасырын махаббат түнi

Кешке қарай ауыл дүкенінің сатушысы моншасын жағып, жігітті күтіп отырды.

Тамылжып тамыз айы туған күннен бастап, таудың бұрымы іспетті қырдан ойға құлап түскен бұралаң жолға қарап ұзақты күн телміру – Бекзаттың екі-үш жылдан бергі ауруға айналған айнымас әдеті еді.

Дизель моторының электрі кездейсоқ сөнетінін пайдаланып, Бекзат алдын-ала мотористтің қойнына арақ тығып жіберген еді, себебі ол жарық сөнбесе, көрші-қолаңның бәрі олардың кездесуін көріп қоятынын білетін.

👨🏻‍🦳

Моторист-майдангер — егде жастағы ер адам, соғыс ардагері, контузия алған моторист, әншіл, араққа әуес адам.

👩🏻‍🦱

Қайқы қара келіншек (Радио) — жас-орта жастағы әйел, ауыл өсегіне құмар, ауылдың радиосы атанған сумақай мінезді келіншек.

Жігіт келген соң, екеуі құшақтасып, монша ішінде ұзақ уақыт бойы сағынышын басты. Бекзат оны Айнамен салыстырғанда сұлулығы жетпейтінін, бірақ өзінің жігітті сиқырлы түрде тартатынын ойлады.

Айна — жас әйел, сұлулығына сілтеме жасалған кейіпкер, Бекзатпен салыстырылатын әдемі келіншек.

Кешкі әңгіме барысында Бекзат жігітке деген құштарлығының жасы ұлғайған сайын күшейе түскенін, жалғыз жыл бойы сағынышпен күтетінін айтты. Ерік болса, әдеттегідей сабырлы, суық сабырымен ғана жауап беріп жатты. Ол баланың бал сатуы туралы сұрақ қойғанда, Бекзат оның балды бағалы санауын өкпелі түрде қабылдады.

Дүниеде балдан да тәтті, балдан да қымбат нәрселер бар емес пе... Бал дегеніміз – араның боғы емес пе? – Жылады. Долылық қысып емес, нәзік өкпемен егіле булығып жым-жырт жылады.

👩🏻‍🍳

Бригадирдің қатыны — орта жастағы әйел, бригадирдің жары, Бекзатқа ет әкеліп беретін көрші, эпизодтық кейіпкер.

Ертеңіне жігіт кете бермек болғанда, Бекзат дүкеннің алдында байлаулы тұрған атпен таныс еместігін, оны бір маскүнем адам мінген еді деп түсіндірді. Қоштасар алдында Бекзат бұл кездесудің соңғысы болып қалуы мүмкін екенін, жігіттің осыншама ақшаны неге жинайтынын білгісі келетінін айтты.

– Мен енді сені қайтып көре алмайтын секілдімін. Бұл – ақырғы жолығуымыз ба деп қорқамын. – Тұрмысқа шықпақсың ба? Әлде бұл ауылдан қашқалы жүрсің бе?

Жігіт бұл сұраққа жауап бермей, «ақша мен әйел ер азаматқа ешқашанда артықтық жасаған емес» деп, есікті ашып шыға жөнелді.

Бала кездегі досы Тағанмен кездесу және оны омартаға алып кету

Ауылдағы шаруаларын бітірген соң, жігіт түнде атын жетектеп үйіне қайтты. Аулада есік алдында жатқан алба-жұлба, кір-қожалақ маскүнем адамды көріп, алдымен танымай, тепкілеп оятуға тырысты. Ол әрең оянған соң, жігітті құшақтап, атын атап амандасты.

Бұл – ертеде мектепте бір партада отырған, Алматыда бес жыл бірге оқыған, аспирантураны да тауысқан, бұрынғы жарқын жігіт еді. Енді ол адамдық сиықтан айырылып, маскүнемге айналған екен.

Ерік оны «Қарабауыр» деп атап, көне лақап атын еске түсірді. Таған бұрынғыдан мүлдем өзгеріп, аш аруақтай жүдеп, орангутанға ұқсап кеткен еді. Жігіт ойлана келе, оны омартаға жұмысшы етіп алуды жоспарлады – арақ беріп, жұмысқа көндіру арқылы пайдалануды ойлады.

Ол шабдар аттың иесі туралы Таганнан сұрағанда, ол Кеше дүкеннен арақ сатып алған соң, атын тастап кеткенін білместей түр танытты. Ерік оған көкмойын шөлмектен арақ құйып, өзімен бірге омартаға жүруге көндірді. Таған қуана келісіп, оны «құлым» деп атап, соңынан ерді.

Жол бойы Таған жаяу, шаршап-шалдығып жүрді, ал Ерік оны арақпен қоректендіріп отырды. Асуға жеткенде, Таған өзінің бір жыл бұрын ЛТП-да емделгенін, сол жерде маскүнемдер де, оларды күзетушілер де бірдей қашуға шамасы жоқ тұтқын секілді екенін айтты.

Ерік бұған жауап қатпай, оның ақылының азбағанын, бірақ намысын орынсыз тиюге болмайтынын ойлады, себебі мұндай адамдар кекшіл болып, өшпенділік сақтауы мүмкін еді. Асудың үстіне шыққан Ерік етекте бір отырып, бір жүріп келе жатқан достың жайын аяп, басын шайқады.

Шабанбай жайлауының көркем табиғаты, көкке шоқтығы тиген таулары мен сарқыраған бұлақтары Еріктің көңілін жаныдай жандандырды. Осы кездегі маужыраған ойын Тағанның ентіккен үні бұзды: ол тағы да арақ сұрап, өзегінің өртеніп бара жатқанын айтты.

Осылайша екеуі жайлауға қарай жол жалғастырып, Ерік бала кездегі досын өзінің омартасына құл ретінде ертіп бара жатты.

Әрі қарай оқыңыз:

Атау-кере. 2-тарау →

Омартадағы тіршілік: Айнаның еңбегі, Нүркеге қамқорлығы және аюмен кездесуі