Алмас қылыш (Есенберлин)/2-бөлім/4-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Бұрындық хан мен әскербасы Қасым сұлтан қазақ елінің болашағы жөнінде келісе алмады. Бұрындық көрші елдерді шабу хандықты күшейтеді деп сенді. Қасым әскерді өз жерін қорғауға жұмсап, бейбіт ел құруды қалады. Олар Мұхамед-Шайбани мен оның інісі Махмуд-Сұлтанға қатысты да екі түрлі ұстанымда болды.
Мұхамед-Шайбани Түркістанның бірнеше қаласын иеленіп, Отырарды одақтасынан алды. Махмуд-Сұлтан қорғансыз қалған Сауранға кірді. Күшейген ағайындылардан қауіптенген Яссы билеушісі Мұхамед-Мазит-тархан қызы мен мүлкін Самарқантқа жіберді. Алайда оның көшін Шайбани жағы қолға түсіріп, қызын Мұхамед-Шайбани әйелдікке алды.
Қорлық көрген тархан Бұрындық пен Қасымды одаққа шақырды. Үшеуі Сауранды қоршады. Қасымның кеңесімен тархан қала басшыларына қан төкпей берілу туралы хат жазды. Олар Махмуд-Сұлтанды тұтқындап, қаланың кілтін Қасымға тапсырды.
Бұрындық тұтқынның басын алдырмақ болды. Қасым Махмуд-Сұлтанның өзіне туыс екенін айтып, оның тағдырын Хан Кеңесі шешуге тиіс деді. Бұрындық еріксіз келіскенімен, Қасымға өшіккен еді. Қасым сенімді серігі батыр Саянға тұтқынды Созақта аман сақтауды тапсырды.
Бұрындық пен Қасым Отырарды қоршады. Биік қамал мен мол қор оларды бөгеді, ал қорғаушыларға қосымша әскер жеткен соң қазақ қолы шегінді. Созаққа қайтар жолда Қасым Махмуд-Сұлтанның қашқанын, оған көмектескен күзетшінің Саянды ұйықтап жатқан жерінде өлтіргенін естіді. Қайғырған Қасым анасына берген туыстарына қастық жасамау антын қайтарып алды.
Саянды тұтқынның қашуына кінәлаған Бұрындық оның жесірі Гүлбаһрамды қарт Темір биге беріп, ұлы Аянды дарға аспақ болды. Қасым Созаққа жетіп, батырларымен бірге жазаны тоқтатты да, ана мен баланы құтқарды. Халық оған алғыс айтты. Бұрындық батырлар мен елдің Қасымға бет бұрғанын көріп, оны қарсылас санай бастады.
Қасым ел ішіндегі алауыздық күшейсе, Мұхамед-Шайбани Созақ пен Ұлытауға шабады деп қауіптенді. Бұрындық болса Шайбанимен келісу жолын қарастырды. Кейін Мұхамед-Шайбани Махмуд-Сұлтанмен қайта қосылып, Сауран мен Яссыны алды. Қазақтар мен қарсыластарының жорықтары, Шайбанидың Дәшті Қыпшаққа жіберген әскері бейбіт ауылдарды күйзелтті.
Шапқыншылыққа қарсы ел жаппай атқа мінді, жасақтардың басында «Жалғыз көз» атанған Орақ батыр да болды. Бірақ Бұрындық Мұхамед-Шайбанимен бітім жасап, екі қызын оның туыстарына ұзатты. Таланған мал-мүлкі мен тұтқынға кеткен адамдарын қайтармаған бұл келісім халықтың ашуын туғызды.
Қаптағай мен Оңай батырлар ел талабын Қасымға жеткізді. Қасым шартты Шайбани өзі бұзғанша соғыс ашпай, алдағы шайқасқа дайындалуды ұсынды. Батырлардың қысымымен Бұрындық Сарайшыққа көшуге келісті. Жылқысын шапқыншылықтан күйзелген кедейлерге бөліп берген Орақты ол жасырын тұтқындап, өзімен бірге алып кетті.
Мұхамед-Шайбани Мауреннахр мен Түркістанда күшейіп, Созақ пен Ұлытауға әскер жіберді. Қасым мен Қамбар сұлтан оның қолбасшыларын жеңді. Осы кезде Бұрындық өзіне тиесілі деп санаған жайылымға қонған, жұттан әлсіреген Дулат ауылдарын шапты. Қасымға наразылық жеткенде, Бұрындық елді басқара алмағанын мойындап, Самарқанттағы қызына көшетінін айтты. Ол кетер алдында өз қаласын өртетті.
Халық Бұрындықтың Орақты итпен бірге шынжырлап ұстағанын біліп, босатуды талап етті. Қасым мен Қаптағай батыр Орақты алып шықты. Көп ұзамай қазақ рулары Қасымды хан сайлады. Сайрам билеушісі қаланы оған өз еркімен берді. Қасым кеңестерді қайта жүргізіп, бекіністер мен әскерді күшейтуге, қазақ руларын біріктіруге кірісті.
Мұхамед-Шайбани кейінгі жорықта әскерінен көп айырылып, Мерв түбіндегі шайқаста Шах-Ысмайылдың қолынан қаза тапты. Қасымның қарамағына көптеген ру жиналды; ол Түркістанды қайтаруға дайындалды. Созақтан жаңа айқасқа аттанған қолдың алдында Орақ батырды, содан соң алғаш рет ұрысқа бара жатқан ұлы Хақназарды көріп, олардың соңынан ұзақ қарады.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
«Жоқ, жоқ, өйтуге болмайды. Кешір, анам, антымды қайтып алдым. Өлгенге берген сөз үшін, тірінің өмірін құрбан ету күнә».
— Қарамағыңдағы елің теріс қарап кетсе, хан деген ит қорлық екен. Оны мен Әбілқайыр ұрпағына қыздарымды бергелі білдім. Қонысымды жайладың деп қамсыз жатқан елді шапсам, сынықтан сылтау іздегенім. Айып менен.
Ол жол — бейбітшілік жолы — өз жеріңді ешкімге берме, өзгенің жерін тартып алма. Өзгенің жерін тартып алмау оңайға түскенмен, күштілер жеңген опасыз сұрқия заманда, өз жеріңді бермеу оңай іс емес еді.
Хан ақылы қырық кісілік, халық ақылы қырық мың кісілік: көппен кеңесіп пішкен тон келте болмайды