Алмас қылыш (Есенберлин)/2-бөлім/3-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Жәнібек келесі жазда уәделескен жасақтарды күтті, бірақ Кіші жүзден бес жүз Адай жігіті ғана келді. Қыпшақтар, Арғындар, Наймандар мен Керейлер де мол әскер шығара алмады: біріне сыртқы шабуылдар, біріне ру ішіндегі алауыздық кедергі болды. Сондықтан ханның Түркістанға жорық жасауға жеткілікті күші болмады.
Жәнібек қолындағы отыз мыңдай әскерді Әбілқайырдың жүз мың атты әскерімен салыстырып, эхлээд Дәшті Қыпшақтағы қазақ руларын өзіне бағындырып күшею керек деп шешті. Ол қарсы тұрған ру басшыларын жазалап, мал-мүлік жинап, халықты жаңа қоныстарға көшірді. Елді біріктіру үшін жасаған қатал әрекеттері өзіне де ауыр тиді, бірақ ол мемлекеттің болашағын жеке адамдардың наразылығынан жоғары қойды.
Ханның ерекше үміті жиырма алты жастағы ұлы Қасымда еді. Жәнібек оны сабырлы, батыл әрі ақылды деп бағалады. Қасымның анасы Жаған, ал оның туған әпкесі Аққозы Әбілқайырдың келіні, Шах-Будақтың әйелі болатын. Аққозыдан Мұхамед-Шайбани мен Махмұд-Сұлтан туғандықтан, екі әулеттің балалары туыстық байланыста еді.
Жәнібек Жағанмен алғаш танысқан кезін еске алды: жас қыз ат үстінде келе жатып жамбыны дәл көздеп атып түсірген. Кейін оған үйленгенде Жаған ұл туса, садақ ату мен асау үйреткен Хасенді атеке етуді өтінген. Енді хан мен Қасым Түркістанға жорық мәселесін талқылағанда, Жаған туыстарының балаларының бір-бірімен соғысуынан қауіптенді.
Жаған Аққозының өлер алдында Мұхамед-Шайбани мен Махмұд-Сұлтаннан Қасымға қарсы шықпауға ант алғанын айтты. Өзі де ұлынан оларға бірінші болып қылыш көтермеуді сұрады. Қасым анасының алдында семсерін сүйіп ант берді, ал Жаған бұл тілегін қорғау үшін өз өмірін де құрбан етуге даяр екенін білдірді.
Хан кеңесі Түркістанға жорық жасауға шешім қабылдады. Бұрындық бастаған әскер Сығанаққа қарсы аттанып, қалаға ұрыссыз кірді: билеуші Манеден-оғлан қашып кеткен еді. Созақ билеушісі Бахтияр сұлтан ашық далада шайқасып жеңіліп, қаланың кілтін берді. Жәнібек Сығанақты Бұрындыққа, Созақты ұлы Махмұдқа тапсырды.
Жәнібек Түркістанның басқа қалаларын да өзіне қаратуға әрекеттеніп жүргенде, Әбілқайырдың Моғолстанға қарсы жүз мың қолмен жорыққа шыққаны туралы хабар жетті. Көп ұзамай Әбілқайырдың қайтыс болғаны белгілі болды. Оның үлкен ұлы Шайх-Хайдар хан көтеріліп, Жәнібек бастаған қарсыластарына соғыс ашты. Қазақ әскері шайқастан кейін Сығанаққа шегінді.
Шайх-Хайдардың әскері тарай бастағанда, Айбақ хан оған жиырма мың қолмен шабуылдап, Шайх-Хайдарды өлтірді. Қарашың батыр Мұхамед-Шайбани мен Махмұд-Сұлтанды қырғыннан алып шықты. Әбілқайыр әулетінің билігі әлсіреген соң, Темір әулетіне қарасты әмірлер Түркістан қалаларын өзара бөлісе бастады. Жәнібек хан ел ісін реттеп, әскер мен салық жүйесін нығайтуға, сауда жолдарын дамытуға кірісті.
Бір кеште белгісіз адам Жағанның кеудесіне қанжар сұғып, қашып кетті. Қанжарды таныған Жәнібек оны батыстан келген қауіптің белгісі деп түсінді: Ноғайлы, Астрахань, Қазан және Қырым билеушілері де қазақ жеріне көз тігуі мүмкін еді. Жағанның қазасынан кейін хан батыс аймақтардағы руларды бағындыруды ойлап, астананы Жайық бойындағы Сарайшыққа көшірді.
Алайда Мұхамед-Шайбани күшейіп, Сығанақ пен Сауранды басып алды. Түркістан үшін күресте қазақтар мен Мұхамед-Шайбани бастаған күштер қайта кездесті. Мұхамед-Шайбани Жәнібекті жауынгерлерінің арасына түсіріп, шоқпармен ұрып аттан құлатты. Саян ханның денесін алып шығып, қазақ әскерін аман алып қалды. Жәнібек Созаққа жеткізіліп, жерленді.
Жәнібектің қырқынан соң Керейдің ұлы Бұрындық хан сайланды. Ол астана салуға әрекеттеніп, қазақтарды отырықшылыққа бейімдеуге тырысты. Кейін Мұхамед-Шайбани мен Махмұд-Сұлтан бастаған әскерлер Созаққа шабуыл жасады. Махмұд-Сұлтан жекпе-жекте Жәнібектің ұлы Махмұдты ауыр жаралады, бірақ қазақ жауынгерлері оны жау қолынан құтқарып алды.
Қасым әкесі мен анасының қазасын, ағасының жаралануын және анасына берген антын ойлап, Мұхамед-Шайбани мен Махмұд-Сұлтанға қарсы шығу-қайтпау жайын толғанды. Бұрындықтың қолбасшысы болғанда ол антты бұзбауға тырысты. Осы кезде сүйікті әйелі Ханық-Сұлтан ұл тауып, Қасым оған Хақназар деген ат қойды. Ол баласының дүниеге келгеніне қуанып, той жасады және бұрын барымталап алған жылқыларын кедей ауылдарға садақа ретінде үлестірді.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Мені ажалға айдап салар халқымның жағдайы, болашағы. Біздің заман қасқырлар заманы. Кімде-кім өзгеге үлесін жібермесе, тартып-жұлып өзінің тиесісін ала алса, соның қолында бұ жалғанның тірегі.
Түркістан уәлиетін қайтару — Дәшті Қыпшақ елінің сауда-саттық жолын ашу ғана емес, әділеттік үшін күресу. Өз жерімізді, өз қалаларымызды өзімізге алу — тілектес Моғолстанды қанды көз Әбілқайырдан қорғау.
Жоқ, келешектің бағасы үшін емес, солардың алдында өзіміздің ар-ұятымыз таза болу үшін, ел-жұртымызға деген өз борышымызды адал атқарып өтуіміз керек.
Тірі жүргендерінде бүкіл Дәшті Қыпшақтың кең даласына сыймаған қос тарлан, енді он шаршы құлаш жерге қатарласа көмілді. Өмір татуластыра алмаған екі ханды, енді өлім татуластырды.