Алмас қылыш (Есенберлин)/2-бөлім/2-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Түркістан мен Дәшті Қыпшақтың арасындағы кең далада Сығанақ, Сауран, Отырар, Яссы, Сайрам сияқты көне қалалар орналасқан. Бұл шаһарлар көшпелі жұрт пен отырықшы елдің саудасын жалғап, қолөнер мен егіншілік өнімдерін айырбастайтын маңызды орталықтар еді. Шу, Сарысу, Талас өзендері мен Балқаш маңы да мал өсіруге қолайлы өвөлжөө нутаг байв.
Моғолстан ханы Исан-Бұғы Жәнібек пен Керейге Шу, Сарысу, Талас бойын және Қаратал өзенінің жағасын қонысқа берді. Екі сұлтанға ерген екі жүз мыңға жуық адам осы өңірге көшіп келді. Жәнібек өз ауылын Қаратал бойына әдейі орналастырып, Найман, Керей, Уақ руларымен іргелес болуға ұмтылды. Қамбар батырдың сапарынан кейін бұл рулар Жәнібектің беделін мойындай бастады.
Көшіп келген жұрттың малы көбейіп, Шу мен Таластың жазғы жайылымы тарлық етті. Ақсақалдар мен батырлар елдің солтүстікке қарай Ұлытау, Арғынаты, Есіл мен Нұраға дейін көшуін ұйғарды. Сол жиында жасы үлкен Керейді хан көтерді. Әбілқайырдың он мың әскері көшті тоқтатпақ болды, бірақ Жәнібек қолы қоршап, оларды бітімге мәжбүр етті. Лашкерлердің бір бөлігі қазақ жағына өтіп, қалғандары аттарының көбін тастап қайтты.
Керей қайтыс болғаннан кейін Жәнібек хан атанды. Ол ру-ру болып бытыраған жұртты бір хандыққа біріктірмесе, Әбілқайыр секілді билеушілердің қайта бағындыратынын түсінді. Оның мақсаты — әскерді күшейтіп, Ақ Орданы қайта тұрғызып, Дәшті Қыпшақ пен Түркістанды өз билігіне алу еді. Сырдария қалалары саудаға, қысқы қонысқа және қорғанысқа қажет болды; сол себепті Жәнібек оларды алудың жолын ойлады.
Жәнібек халықтың көңіл күйін білу үшін Қотан мен Қазтуған жырауды шақырды. Асан Қайғы да келіп, Жәнібекпен елдің болашағы, Жетісу мен Түркістан жайында сөйлесті. Ол Яссыда қазақ саудагерлерінің малын тартып алып, өздерін қуып жібергенін жеткізді. Жәнібек мұны Әбілқайырдың қазақтарды Түркістан саудасынан шеттетуі деп түсініп, «алдымен Түркістанның өзін аламыз» деді.
Асан Қайғы қаласыз ел болу қиын екенін айтып, бірақ күш жетпей тұрып қан төгудің ауыр екенін ескертті. Қотан да елдің жайлауға көшіп, тыныш тіршілікке үйренгенін айтты. Жәнібек ақын-жыраулардан елдің мұңын естіп, мәселені кеңесіп шешуге бел буды. Кейін Еділ бойынан жас Шалкиіз де келді. Жәнібек ұлдары мен атақты жырауларға жалпы жиын өткізіп, ел бірлігіне қажет жарғыларды дайындауды тапсырды.
Хан ру басыларын Нұраның Қаратұзына жинамақ болды. Бір ханға бағыну, жері мен тұрмысына қарай үш жүзге бөліну және әр рудың таңбасын белгілеу мәселелері қаралуы тиіс еді. Жиынға көптеген ру көсемдері мен батырлар келді. Алайда Алшынның ықпалды биі Темір өз жұртын Жәнібекке толық бағындыруға құлықсыз болды. Ол бес түмен әскер беруге келіскенімен, алыстағы Сығанақтағы ханға бағынудың қолайына күмән келтірді.
Жәнібек Темірдің жеке билігін сақтағысы келетінін аңғарды, бірақ оны жиыннан аластатпады. Ол Темірден Әбілқайырға қарсы соғысқа әскер беруді сұрады. Осы кезде шығыстан Шайх-Хайдар мен Қарашың бастаған жау қолы келе жатқаны хабарланды. Әбілқайыр оларды қазақ басшыларын күтпеген жерден шауып, кеңесті талқандауға жіберген еді. Жәнібек алдын ала күзет қойса да, жау басқа құм жолымен өтіп, жиынға таяп қалған болатын.
Қазақ батырлары Қамбардың жетекшілігімен үш қанатқа бөлініп, қарсы тұруға дайындалды. Керей, Найман және Арғын, Қыпшақ жасақтары да көмекке жетті. Екі жақтың күші теңескен тұста Қарашың жекпе-жекке шықты. Бұрындық Қамбарды тоқтатып, өзі қарсы барды. Ол қыл арқанмен Қарашыңды атынан аударып түсіріп, өз жағына сүйреп әкелді. Мұны көрген Шайх-Хайдар шегініп, қазақтар жау әскерін қуып таратты.
Қобыланды жауды қуған кезде қоршауда қалып, тұтқынға түсе жаздады. Оны бұрынғы қарсыласы Саян бастаған аламандар құтқарды. Саян әйелін Гүлбаһрамды және кішкентай ұлын ертіп, қазақтарға қосылуға келе жатқан еді. Қобыланды мен Саян бұрынғы араздығын кешіріп, татуласты. Жеңістен кейін хан кеңесі қайта жиналып, бір ханға бағыну мен үш жүзге бөліну ұсынысын мақұлдады; бұл бөлініс кейін ғана толық орнықты.
Асан Қайғы руларға таңба үлестіріп, олардың белгілерін Қаратұздағы тасқа қашатты. Бұл жер содан бастап Нұраның таңбалығы аталды. Келесі күні Жәнібек ақ киізге көтеріліп, бүкіл қазаққа хан болып сайланды. Ру басылары Түркістан мен Сығанақты қайтару үшін бірігуге уәделесіп тарады. Ал Бұрындық тұтқын Қарашыңды босату үшін оның қарындасы Тоқтар-Бегімді өзіне тоқалдыққа беруді талап етті. Қарашың амалсыз келісіп, Бұрындық әйелді күйеуі мен баласынан айырды. Тоқтар-Бегім оны жек көрді; арада бір жыл өткенде Жауһар-Бике атты қыз туды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Жерүйек деген халқыңның арманын айтамын. Бұ жалғанның жерүйегі Жетісу екен. Алтын Ордаңды сол Жетісудағы Алмалыққа тіккеніңде қой үстінде боз торғай жұмыртқалар заман орнайды.
Ел болғылары келсе, өздерін-өздері қорғай білсін!.. Бүгін бастары бірігіп, жауына қарсы тұра алмай, ала ауыздық не қорқақтық көрсетсе, ертең быт-шыт боп, көрінгеннің табанының астында кетеді.
Алшын қайда болады, оны болашақ көрсетер. Жә, менің айтайын дегенім бұл емес. Басқа. Біздің жауымыз сен емессің — Әбілқайыр! Атаң Қазыны бауыздаған сол Әбілқайырмен соғысуға келесі жаз бес сан жауынгер бересің бе?
Халық бұл жерді сол күннен бастап Нұраның таңбалығы деп атады. Асан Қайғы батасын беріп, ертеңіне Жәнібекті боз биенің сүтіне шомылдырып, ақ кигізге көтеріп, қайтадан бар қазаққа хан сайлады.