Алмас қылыш (Есенберлин)/2-бөлім/1-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Моғолстан ханы Исан-Бұғы Алмалықта мазасыз күй кешті. Бақтың көркі де, Жалайыр жігіттері әкелген алтын да көңілін көтермеді. Хан кеңесі жиналғанша ол өткен өмірін еске алу үшін көне Алмалыққа барды.
Балалық шағында Исан-Бұғы әкесі Уайс ханның бұйрығымен Дәниел есімді христиан дін қызметкерінің дарға асылғанын, шіркеуінің қиратылғанын көрген еді. Кейін Дәниелдің зираты басында оның қызы Федосьяны кездестіріп, екеуі бір-бірін ұнатты.
Ағасы Жұныс олардың сырын әкесіне жеткізді. Исан-Бұғының өзге дін өкіліне үйленуінен қауіптенген Уайс хан Федосьяны ұлының көз алдында өлтіртті. Бұл қаза Исан-Бұғыны қатал етті. Таққа отырған соң ол Жұнысты ұстауға бұйырды, бірақ ағасы қашып кетті.
Енді хандыққа сырттан Қытай мен Ойрат қауіп төндірді. Ал Самарқант әміршісі Әбусейіт Жұнысқа әскер беріп, оны Исан-Бұғыға қарсы аттандырмақ болды. Бұрыннан өзара бөлінген Моғолстан әмірлері ханның күш біріктіру жөніндегі ұсынысына жауап беруге асықпады.
Кеңес үстінде Дулат шабарманы Жәнібек пен Керейдің Әбілқайырмен келісе алмаған қалың қазақ руларына еріп, Моғолстан шекарасына жеткенін хабарлады. Олар қоныс сұрап, ханмен кездесуге келе жатқан еді. Бұл хабар Исан-Бұғыға жаңа мүмкіндік ашты.
Көш жолында Жәнібек балаларына тобылғы шыбықтарын жеке-жеке және бір бума етіп сындыртып, бірліктің күшін түсіндірген еді. Қасым сұлтан жұртты қашқын емес, ұйымдасқан ел болып баруға шақырды. Жәнібек оның сөзін құптап, балаларына көшке қосылмаған руларды шақыруды тапсырды.
Исан-Бұғы Жәнібек пен Керейді қарсы алып, олармен келісім жасады. Қазақ рулары Шу, Сарысу, Талас және өзге өңірлерден қоныс алды; есесіне Қытай мен Ойратқа қарсы мың салт атты шығаруға келісті. Жәнібек ұлы Әдікті Қашқар жаққа, Қамбарды Ойрат шекарасына жіберді.
Жұныстың қызы Нигер-Сұлтан-Бегім әуелі өзіне үйленгісі келген Әбдірашиттен бас тартты. Кейін Қасым сұлтан Жұныстың жылқысын айдап кеткенде, қыз оны жалғыз өзі қуып жетті. Екеуі жақындасқан соң Қасым үш мың жылқыны қайтарды. Арада уақыт өтіп, Қасым қыз бен Рабиу-Сұлтан-Бегімді шабуылдан қорғап, екеуін де босатты.
Жаңғыдағы бай саудагер Мұхамед-әкім эль Тарази ұлының дүниеге келуіне арнап үлкен той өткізді. Жаяу жарысты ұтқан ғалым эль Мүлік ибн Зархум жүлдесінің орнына Сейхунға көпір салуға қаржы сұрады, бірақ саудагер оны жасырын өлтіртті. Бұрындық түйе жарысында жеңіп, саудагердің жас әйелін алды.
Ат жарысын жеңген Мұхамед-Шайбани алтын жүлденің орнына адамдарына қару-жарақ сұрады. Оны түнде өлтірмек болғандарға Қасым қосылмады әрі Шайбаниге ескерту жіберді. Жәнібек кейін Шайбаниды болашақтағы қауіпті қарсылас деп таныды. Тойға жасырын келген Орақ саудагердің жылқысын айдап, кедейлерге үлестірді.
Исан-Бұғы астанасын Ақсуға көшіріп, әмірлеріне өз иеліктерін жеке қорғауды тапсырды. Ол қазақ жасақтарына сүйенді, бірақ Жұныс пен Омар-Шейхтің басқа жолмен Жаркентке жеткенін білмеді. Сол кезде хан қатты ауырып, өлер алдында Федосьяның атын ғана қайталаумен болды.
Исан-Бұғы қайтыс болғанда, Жұныс қаралы елге шабуыл жасамай, кері қайтты. Көп ұзамай әмірлер оны Моғолстан ханы етіп сайлады. Ал Әдік Қытай әскерін шегіндіріп, Қамбар Ойратпен бітімге қол жеткізді. Жәнібек пен Керей қоныстанған елге сүйеніп, қазақ хандығының туын көтеріп, еркін әрекет ете бастады.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Міне, ел бірлігі деген осы, — деп сөзін бастаған, — жалғыз адамды жау алады. Ал көп біріксе ешкім де жеңе алмайды. Көп қорқытады.Терең батырады.
— Сөйлесем, біз Моғолстан мен Түркістан шекарасына қашқан ел тәрізді емес, көшкен ел тәрізді болып баруымыз керек. Жағатай ұрпақтары да, Сайбан, Ақсақ Темір ұрпақтары да ел екенімізді көрсін.
— Хан тағын сақтар жанды қан майданда өлтіру керек. Ұйықтап жатқан жерінде шауып тастау бұл ұры, қарақшылардың ісі. Біз хан тұқымымыз, мұндай қылмысқа баруымыз күнә!
Бірақ Исан-Бұғы өз қолымен өзі Моғолстанның болашақ көрін қазып қойғанын білмеді. Моғолстан әмірлерінің өз ұлыстарын жеке-жеке қорғауы, ал қазақ руларының бірігіп сыртқы жауларына қарсы шығуы