Алмас қылыш (Есенберлин)/1-бөлім/4-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Жасы ұлғайған Әбілқайыр хан билігінің өткінші екенін ойлады. Ол тірісінде ұлдары мен немерелерін ел басқаруға қойып, хандығын сенімді қолдарға қалдырғысы келді. Әсіресе немерелері Мұхамед-Шайбани мен Махмуд-Сұлтаннан және ұлы Сүйіншік оғыланнан үміт күтті.
Уәзір Бақты-Қожа Сүйіншіктің таққа құмарлығын қоздырып, оны анасы Рабиу-Сұлтан-Бегімге қарсы қойды. Ханымға өлім жазасын кесу әзірленіп жатқанда, ханның дәрігері әбдіразақ дәруіш баланың мінезі өзгергенін айтып, қылмыстың алдын алуға шақырды. Денсаулығы дәрігерге тәуелді Әбілқайыр сотты уақытша тоқтатты.
Осы кезде хан батыр Саянның қашуына байланысты зынданға қаматқан бұрынғы сенімді қызметшісі Оспан-Қожаны тыңдауға келісті. Кезінде Оспан-Қожа Самарқанттағы хабарларды жеткізіп, Әбілқайырға қаланы алуға және оның билігіне араласуға көмектескен еді. Ұлықбектің қызы Рабиу-Сұлтан-Бегімді ханға әйелдікке алуға да сол кеңес берген.
Оспан-Қожа өзінің Әбілқайырға адал қызмет етуін бабасы Қара Нардың хан әулетіне берген антымен түсіндірді. Содан соң Саянды өзі қашырғанын мойындады: Саян Ұлықбектің күңінен туған ұлы, Рабиу-Сұлтан-Бегімнің інісі екен. Оспан-Қожа Ұлықбекке оны қорғауға ант берген, ал Жәнібек сұлтан қашуға жәрдемдескен.
Қарт қызметші ханның қызы Гүлбаһрам-Патшайым мен Саянның бірін-бірі сүйетінін де айтты. Ол сондай-ақ ханның құпиясын білетін Бақты-Қожадан сақтандырды. Көп ұзамай Гүлбаһрамның қашқаны, ал оған ғашық Қобыланды батырдың қыпшақтарын ертіп Торғайға көшкені белгілі болды. Әбілқайыр Саянды кінәлады, бірақ Рабиу-Сұлтан-Бегімге кесілмек жазаны кейінге қалдырды.
Хан Самарқант билеушілерімен қатынас орнату үшін Рабиу-Сұлтан-Бегімнің беделі қажет екенін түсінді. Соған қарамастан Оспан-Қожаға тамақ бергізбей, оны зынданда өлімге қалдырды. Бақты-Қожа да нөкерлерімен бірге із-түзсіз жоғалды. Оның Моғолстанға қашқаны туралы хабарды Әбілқайырдың өзі таратты да, уәзірдің жас қызы Тоқтар-Бикені тоқалдыққа алды.
Рабиу-Сұлтан-Бегімнің туысы Мұқамет-Жөкі Ордаға келіп, Самарқантты әбусейіттен тартып алуға көмек сұрады. Әбілқайыр оның өзіне бағынышты болуын және әбусейіттің қызы Ғибадат-Сұлтан-Бегімді өзіне беруін шарт етті. Ол әуелі Мұқамет-Жөкіге әскер жіберіп, кейін өзі де қол бастап аттанды.
Әбілқайыр астанасын Орда-Базардан Үргенішке көшіріп, билігін кеңейтуді армандады. Сейхунға жеткенде әскері өзеннен өтуге сал дайындады. Аңға шыққан хан қасқырларды қуып, нөкерлерінен ұзап кетті. Жолбарыс тап берген сәтте оны Саян садақпен атып құтқарды. Саян мен Гүлбаһрам ханды өлтірмей, жігіттерімен бірге кетіп қалды.
Әбілқайыр өзіне қажет батырды танып, Саян қолға түссе, бір рет босатуды бұйырды; екінші рет ұсталғанда өлтіруге рұқсат берді. Сейхуннан өткен соң ол Жәнібек пен Керейге қосылуға кеткен елді қумақ болды. Бірақ Мұқамет-Жөкі жіберген сыйлықтар мен Ғибадат-Сұлтан-Бегімнің келуі бұл шешімді кешіктірді. Көш Қасым сұлтанның бастауымен ұзап кетті.
Үргенішке жеткен Әбілқайыр қаланы бірден ала алмай, Сығанаққа қайтты. Жәнібек пен Керейдің елін біржола бөліп әкеткенін көріп, ол оларды талқандауға әскер жинауды бұйырды. Бас әскербасы Бахтияр жасаққа жорықты жариялады.
Алайда сарбаздар мен ру адамдары өз бауырларына қарсы соғысудан бас тартты. Орысбай жазықсыз қан төккісі келмейтінін ашық айтты; өзге жауынгерлер де оған қосылды. Жиналған қол хан күткеннен әлдеқайда аз әрі сенімсіз болып шықты.
Әбілқайыр халықтың едәуір бөлігі жеке қазақ хандығын құруды қалаған руларды қолдап отырғанын түсінді. Ол Жәнібек пен Керейге қарсы дереу аттану ойынан бас тартты. Ашуы басылмаса да, енді оқиғаның қалай өрбитінін күтуге мәжбүр болды.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Армансыз адам ескексіз қайықпен тең, тағдыр — толқын, қалай қарай ұрса, солай қарай ағады. Ал Әбілқайыр сол толқынды өз ықпалымен ағызам деген адам.
Батыр Саян Ұлықбек мырзаның Арғын күңінен туған ең кенже баласы. Рабиу-Сұлтан-Бегім бәйбішеңнің бір әкеден туған інісі. Бұны тек Рабиу-Сұлтан-Бегім мен мен ғана білетінмін.
— Өз әкесін өзі өлтірген әйелмен, қанша жақсы көрсем де, бір төсекте жата алмас едім.
— Онда өзің өлтіруің керек еді.
— әкесін өлтірген адамды қандай әйел шын көңілімен ерім дейді?
Шынымды айтсам, мен жазықсыздан-жазықсыз өз бауырларыма қарсы қылыш көтеріп, адам алдында бір, құдай алдында екі күнәкар болғым келмейді. Онсыз да төгілген қан аз емес.
Қазір Дәшті Қыпшақтың қалың бұқарасы өзінен опа шегіп, қазақтың жеке хандығын құрамыз деген рулар жағына мүлдем шығып кеткеніне шек келтірмеді.