Алмас қылыш (Есенберлин)/1-бөлім/3-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Әбілқайыр ханның Орда-Базар қаласы Ұлытау маңындағы Қаракеңгір бойында тұрды. Хан көшпелі елді басқарғандықтан, ордасын жазда далаға шығарып, қалаға күзде оралатын. Ол болашақта астанасын Самарқантқа не Гератқа көшіргісі келді, бірақ қазақ руларына билігін жоғалтып алудан қауіптенді.
Толассыз жауын Әбілқайырды биыл Орда-Базарға ерте қайтарды. Батыр Саянның қашып кеткенін естігенде оның ашуы күшейді. Хан ұлының асына жылқышы Орақтың жүйрік Ақбақайын қосқалы жүргенін де намыс көрген еді: бұрын Ақбақай оның атақты Тарланкөгіне әрең ұсталған болатын.
Бақты-Қожа уәзір Орақтың хан келіні Аққозымен кездескенін хабарлады. Әбілқайырдың әмірімен жіберілген адамдар жылқышыны байлап, Ақбақайдың құйрығына тіркеп жіберді. Хан оны өлді деп ойлады. Шын мәнінде жылқышылар ауыр жараланған Орақты тауып, жасырын үңгірде бақты. Оның тірі қалғанын хан бес жылдан кейін ғана білді.
Орақтың өлгеніне сенген Аққозы қайғысын сыртқа шығармады. Әбілқайыр оған марқұм Шах-Будақтың інілерінің біріне тұрмысқа шығуды ұсынды. Аққозы жұрт алдында Құранды көтеріп, өмір бойы ерсіз өтетінін айтып ант берді. Хан келінінің тілегін қабылдады; Аққозы Орақтың тірі екенін білмеді.
Әбілқайыр немересі Мұхамед-Шайбаниды ерекше жақсы көрді. Бұрындықтың оған өшпенді көзқарасын көріп, Орыс хан ұрпақтары немересіне қауіп төндіреді деп түйді. Хан өз әулетінің билігін сақтау үшін Жәнібек пен Керей жағын әлсіретуді ойлады.
Саян ханның кіші бәйбішесі Рабиу-Сұлтан-Бегімге сыйлаған үш жүйрік атпен қашқан еді. Мұны естіген Әбілқайыр әйелін Саянмен байланысы бар деп күдіктенді. Бақты-Қожа оның Саянға күзет таңдауға араласқанын және Арғын билерімен байланысы болуы мүмкін екенін айтты. Рабиу-Сұлтан-Бегім Саянның құтылуына көмектескенімен, хан ойлаған опасыздықты жасамаған еді.
Әбілқайыр Рабиу-Сұлтан-Бегімді өз ұлы Сүйіншікке өлім жазасына кестірмек болды. Ол бұл әрекет әйелінен кек алып қана қоймай, Сүйіншікті анасының әулетінен алыстатады деп есептеді. Бақты-Қожа әмірді орындауға кірісті. Уәзірдің Ақжол би туралы сөзі ханның Арғын биіне деген күдігін де күшейтті.
Хан Шыңғысхан туралы, қыран мен жыландардың ұрпақ үшін күресі жөніндегі аңызды есіне алды. Содан соң әулетіне қауіп төндіруі мүмкін қарсыластарын тірісінде жою керектігіне бекінді. Ақжолмен бақталас Қобыланды келгенде, Әбілқайыр оған биді ел көзінше шаппай, оңаша кездесіп өлтіруге жол көрсетті.
Аңнан қайтып келе жатқан Ақжол би Жәнібектің сақтандыруын алғанымен, Орда-Базарға жете алмады. Қобыланды оны Жанғабыл өзені бойында қуып жетті. Қару-жарақсыз қалған Ақжол жекпе-жекте Қобыландының ауыр соққысынан қаза тапты. Оның серіктері Арғын еліне хабар берді.
Бақты-Қожа бұл кезде Сүйіншікті хан тағы туралы сөзбен қызықтырып, анасы оған кедергі болады деп сендірген еді. Уәзір ханға Сүйіншіктің анасын жазалауға көнгенін жеткізді. Артынша Ақжолдың қазасы туралы хабар келді. Көңіл айтуға барған Әбілқайыр қаруланған қазақ ауылдарын көріп, кісі өлтірудің салдары өзі күткеннен ауыр боларын түсінді.
Ақжолдың жетісінен кейін Жәнібек пен Керей ханнан Қобыландының басын талап етті. Әбілқайыр Қыпшақтың қолдауынан айырылмау үшін оны бермеді. Қос сұлтанға Арғын, Найман, Қоңырат, Керей, Уақ және Тарақты ауылдарының бір бөлігі еріп, Моғолстанға көшті. Қобыланды да қазақ билері мен батырларының сөзінен кейін өзіне қарасты үйлерді Торғайға көшіруге бел буды.
Көштен соң Қобыланды Әбілқайырдың қызы Гүлбаһрам-Патшайыммен кездесті. Ол Ақжолды қыз үшін өлтіргенін, Саянды да сол үшін өлтіртпек болғанын айтты. Гүлбаһрам Саянды сүйетінін ашып, Ақжолдың да, Саянның да жазықсыз екенін айтты. Ол Қобыландыға ешқашан тұрмысқа шықпайтынын мәлімдеді. Батыр өз үмітінің үзілгенін түсінді.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
— Міне,
құран, хан ата, — деді ол. — Осы құранды басыма көтеріп тұрып өмір-бақи ерсіз
өтуге ант етемін. Сізден өтінемін, антымды бұздырып қарғысыма қалмаңыз.
— Ашық айқас ел арасын бүлдіреді. Арғын, Қыпшақтың тату болғаны жөн. Екі
батырдың оңаша айқасында кімнің дауы бар? Жүзбе-жүз айқаста күші жетпей
қаза болған ердің құнын ешкім жоқтамайды.
Бүгін бірігіп өз хандығымызды, өз Ордамызды тұрғызуға әл-қуатымыз бар. Ал осы
мүмкіншілікті пайдаланбасақ, қазақ деген ел болудан қаламыз. Осыны неге
ойламайсың, уа, Қыпшақ Қобыланды?
Батыр Саянды менің сүйгенім рас. Бірақ батыр
Саянның қандай жазығы бар еді? Жоқ, Қыпшақ жолбарысы Қобыланды, қара
жерге кірмей мен саған қатын болмаймын.