Алмас қылыш (Есенберлин)/1-бөлім/2-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Әбілқайыр хан Дешті Қыпшақ пен Мауреннахрдың билеушілері келетін үлкен асты Ұлытау маңындағы Ақкөл жағасында өткізуді ұйғарды. Көл төңірегіне қонақтарға, хан әулетіне және той қызметшілеріне арнап жүздеген киіз үй тігілді. Жәнібек пен Керей сұлтандардың ордалары да сол жерде тұрды.
Көлдің батысындағы тас мүсіндер туралы ел арасында екі аңыз айтылатын. Бірі оларды өлген адамға көрсетілген құрметпен байланыстырса, екіншісі тірісінде өлтірген жауы о дүниеде оған қызмет етеді деген сенімге сүйенетін.
Ас басталғалы жеті күн өткен еді. Ат жарысында Әбілқайырдың жеті жасар немересі Мұхамед-Шайбани мінген Тарланкөк озды. Күресте Қаражал батыр, сайыста Қобыланды батыр бас бәйге алды. Енді көпшілік жыраулар айтысын күтті.
Айтыстың төрешісі Асан Қайғы болды. Ол хан ордасын көбірек мақтаған адамға бәйге беру дәстүрінен бас тартты. Бас бәйгені жауға қарсы ел ерлігін дұрыс жырлағанға, орта бәйгені жерін қорғаған істерді суреттегенге, аяқ бәйгені ел болашағын дұрыс болжағанға беруді ұсынды. Әбілқайыр оның шартын қабылдады.
Бас бәйгеге Қыпшақ жырауы Қазтуған мен Арғын жырауы Қотан түсті. Асан алдымен ел қамы туралы толғау айтып, екеуінен өз руларының шығу тарихын таныстыруды сұрады. Қазтуған Қыпшақтың, Қотан Арғынның көне тарихын жырлады.
Қазтуған Қыпшақтың жауынгерлігін және өзге елдерге жасаған жорықтарын дәріптеді. Қотан оған шын ерлік өзгенің жерін шауып, халқын тонау емес, өз еліңді қорғау екенін айтып қарсы шықты. Ол Черниговқа аттанған көп Қыпшақ қолының аз орыс әскерінен жеңілгенін еске салды.
Қазтуған Қыпшақ хандарының даңқты жорықтарын атады. Қотан олардың көбі жат жерде қаза тапқанын айтып, бұл жорықтарға байлыққа тоймау себеп болды деді. Қазтуған бұған қарсы Қыпшақтар Византия астанасын қорғауға көмектескенін алға тартты.
Қотан Стамбул түбіндегі жеңістен кейін одақтас гректер қолға түскен қарусыз печенегтерді қырып тастағанын баяндады. Бұл оқиға жиналғандарды үнсіз қалдырды. Асан одан енді Арғынның ерлігін жырлауды сұрады.
Қотан Арғынды бейбіт өмірді, ән мен күйді сүйетін ел ретінде сипаттады. Оның айтуынша, Арғындар жау іздеп аттанбай, өз жеріне қауіп төнгенде ғана қару алған. Жәнібек сұлтанның ұлы Қасым орнынан тұрып, елді бүлдіру оңай, ал бүлінген жұрттың басын қосу қиын екенін айтып, Қотанға алғыс білдірді.
Асан Қайғы бейбітшілікке үндеген Қотанға бас бәйгені берді. Ол Қазтуғанның жырын жоғары бағалағанымен, өзге елге жасалған шапқыншылықты ерлік деп қабылдамады. Қыпшақтың өз жерін қорғаған істерін де естігісі келді. Қобыланды бұл шешімге іштей намыстанды.
Қазтуған енді Шыңғысхан жорықтарына көшті. Ол моңғолдарға қарсы аландармен біріккен Қыпшақтардың сыйлыққа алданып, одақтастарын тастап кеткенін айтты. Моңғолдар алдымен аландарды, кейін қамсыз қалған Қыпшақтарды шапты. Қыпшақ ханы Қотан орыс князьдарынан көмек сұрады.
Қазтуған орыс пен Қыпшақ әскерлерінің 1223 жылғы Калка шайқасында жеңілуіне олардың бытыраңқылығы мен князьдар арасындағы алауыздық себеп болғанын жырлады. Киев князі Мстислав Романович моңғолдардың өмірін сақтаймыз деген уәдесіне сеніп берілді, бірақ екі баласымен бірге өлтірілді. Қазтуған жауды бірігіп тоқтата алмағанына өкінді.
Моңғол әскері қалаларды алу үшін өрт пен алдауды қолданған. Оның төзімді аттары мен шапшаң қимылы қарсыласын күтпеген жерден соғуға мүмкіндік берген. Қыпшақ атты әскері бұл әдіске төтеп бере алғанымен, саны әлдеқайда аз еді.
Қыпшақ, Керей, Найман рулары жерін қорғап, басқыншыларға ұзақ қарсыласқан. Қазтуған жырау олардың ерлігін толғағанда ерекше жігерленіп, Қыпшақ батыры Бошманның күресіне тоқталған.
Бошман моңғол билігіне көнбей, аман қалған батырларды жинаған. Оған Қыпшақ жігіттері қосылып, Еділ бойындағы өзге жұрт та бас көтерген. Мөңке оны ұстауға әскер жібергенімен, батыр ұзақ уақыт қолға түспеген.
Бошман Еділ ортасындағы қамысты аралға бекінген. Күшті жел аралға баратын жерді ашып, Мөңке әскері сонымен өткен. Бошман тұтқынға түсіп, өлтірілген. Оның көтерілісінен кейін Қыпшақ жігіттері Баян мен Жықудың бастауымен күресті жалғастырған.
Қазтуған жырын Әбілқайыр хан үнсіз тыңдаған. Одан кейін Қотан жырау сөз алып, Алтын Орда мен Новгород князьдарының келісімін баяндаған. Ол көрші елдер бір-біріне көмектескенде сыртқы шабуылға қарсы тұра алатынын жеткізген.
Қазтуған қайта жырлауға кіріскенде, Әбілқайыр намаз уақытын айтып, оны тоқтатқан. Жұрт тарай бастаған тұста Найман батыры Қаптағай асқа келуге тиіс досы Орақты іздеген. Бұрын Орақтың жүйрік Ақбақайын бәйгеге қосуды Қаптағайдың өзі ұсынған еді.
Орақ хан жылқысын баққан жас батыр болатын. Ол асқа келмей қалғанда, Қаптағай оған біреу қастық жасаған шығар деп қауіптеніп, хабар білуге адам жібермек болған.
Орақты Шах-Будақ сұлтанның жесірі Аққозы-Бегім де күткен. Екеуі бірін-бірі сүйгенімен, әйел күйеуінің асы өткенше қосылуға келіспеген. Кейін Әбілқайырдан рұқсат сұрамақ болған, ал хан келіспесе де Орақпен қосылуға бел байлаған.
Әбілқайырдың мазасыздануына жырдан гөрі өз билігіне төнген қауіп себеп болған. Оның саясаты кейбір қазақ руларына ұнамаған, ал Жәнібек пен Керей солардың қолдауына ие бола бастаған. Хан бұл екі сұлтан Моғолстанмен күш біріктіруі мүмкін деп қауіптенген.
Хан Жәнібек пен Керейді тез жоюды ойлағанымен, оларды қолдайтын елден сескенген. Ас үстінде билер мен батырлардың бас қосуы оны шешімін жеделдетуге итермелеген. Сондықтан ол бас уәзірімен ақылдасқысы келген.
Әбілқайыр кетуге ыңғайланғанда, Асан Қайғы оны тоқтатып, жыраудың жырын жұрт тыңдай беруін сұраған. Содан соң ол ханды бір елдің баласын екіге бөліп, алауыздық туғызбауға шақырған. Хан бұл сөзден халықтың наразылығын сезгенімен, жауап беріп үлгермеген.
Оспан-Қожа келіп, ханның көзін құртуды тапсырған Батыр Саянның екі күзетшісімен қашқанын хабарлаған. Күзетшілер Арғын жігіттері екенін естіген Қобыланды Ақжол биге сұстана қараған, Ақжол да қылышын түзеген. Күн күркіреп, дауыл тұрған кезде хан кетіп қалған. Асан Қайғы бұл ас жаңа бүліншіліктің басы боларын айтқан; кейін оның қауіпі расқа айналған.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Таза мінсіз асыл тас Су түбінде жатады. Таза мінсіз асыл сөз Ой түбінде жатады. Су түбінде жатқан тас Жел толқытса шығады. Ой түбінде жатқан сөз Шер толқытса шығады
— Өлімнен қорықпау ерлік емес, ерлік өмірді қорғау, — деді. Жырау шын батырлық біреудің жерін шауып, елін тонауда емес, өз жеріңді, өз еліңді жаудан қорғаудан туады дей келіп,
Қыпшақ қыран болса, егер, Арғын — аққу көл көркі... Сойылдан гөрі қолына домбыра алуды паш санар. Ұран салып, жау іздегеннен ән шырқап жар сүйгенді ұнатар.
Бүлінген жұрттың басын қосып, ел ету тек халқына жаны ашыған ұлдарының ғана қолынан келеді. Олардың қолынан әзірге елді біріктіру келмесе де, сол елді біріктіру — арманы.
— Бейбітшілік әрқашан халықтың көкейкесті мұраты, сен сол халық мұратын көксеп отырсың, Қотан жырау, — деді. Бас бәйге сенікі, — енді ол Қазтуғанға қарады, — елдің елдігін, ердің ерлігін мадақтау о да бір паш өнеге,
Моғолстан мен қазақ руларының басын біріктірмей құрту керек! Ал құртудың екі жолы бар, бірі — Моғолстанды шабу. Екіншісі — Жәнібек пен Керейді көп кешіктірмей жою.
— Көнбесе ше? — деген Орақ қобалжи. — Бар әлемнің тең жартысын билеп тұрған, аузынан жалын атқан Әбілқайыр хан келінін есігінің алдында жүрген құлына береді дегенге сену қиын...
Тарқат, ханым, шерімді, Намазыңа асықпа. Құрыштан берік елімді Ала ауыздықпен жасытпа! Бітеу өскен қауынды Тұрсың босқа жарғалы, Досыңнан іздеп жауыңды Тұрсың жалғыз қалғалы!
— Бүгінгі ас — қайғы асы еді, енді бүліншілік асына айналмаса нетсін, — деді ақырын күрсініп.
Көпті көрген сыншы адасқан жоқ еді, расында да бұл ас қазақ жеріндегі тағы бір бүліншіліктің басы болды.