Алмас қылыш (Есенберлин)/1-бөлім/1-тарау
«Алмас қылыш» циклінен
Оқиға желісі
Әбілқайыр хан бір тұтқын жігітке өлім жазасын кесу-кеспеуді ойлап қиналды. Ол Шыңғысханның әскерді қатал тәртіппен ұстағанын және оның ұрпақтары билік үшін туыстарын да аямағанын еске алды.
Ханның ойынан Мөңкенің таққа таласуы мүмкін сұлтандарды қырғызғаны, Бату мен Күйіктің бақталастығы, Алтын Ордадағы өзара қырғындар өтті. Бұл оқиғалар оған ажалды билікті сақтаудың үйреншікті құралы етіп көрсеткенімен, қазіргі дауын жеңілдете алмады.
1456 жылы Әбілқайырдың билігіне Жәнібек, Керей және Абақ сұлтандар қауіп төндірді. Әсіресе Жәнібек пен Керейге сүйенген рулар ханның ауыр салығына, үздіксіз жорықтарына және орда салтының Мауреннахрға қарай өзгеруіне наразы болды. Олар бөлек ел болуды қалады.
Әбілқайыр Жәнібекті бұрын да өлтірмек болған. Ханның қызы Ғайып-Жамал-Сұлтан-Бегім Жәнібекпен жақындасып, оған тұрмысқа шыққысы келгенде, хан келісім бермеді. Қызын өлтірткен соң, аңшылық кезінде Жәнібектен құтылуды жоспарлады.
Аңда Сарыбай Жәнібекке ту сыртынан соққы беруге ұмтылды. Жәнібек оны аттан жұлып түсірді, бірақ жанында тұрған Әбілқайыр сұлтанды ұруға батпады. Керей келген соң Жәнібек Сарыбайды босатты. Хан орындалмаған қастандықтың куәсі қалмасын деп Сарыбайдың басын шапты.
Жәнібек болса ел ішіндегі күйзелісті көрді. Хан әскері шапқан ауылдың қарттары одан халықты Әбілқайырдан бөліп, ауыр алым-салық салмайтын жеке шаңырақ көтеруді сұрады. Жәнібек көшпелі рулардың бір ел болып біріге алатынына сенді.
Қазіргі дау Арғын мен Қыпшақ арасында туды. Қобыланды батыр Ноғайлыға жасалған жорықтан кейін Арғынның жиені Саянды қолға түскен Қарашаш үшін Қарабатырмен таласып, Шыңғысхан тәртібін бұзды деп айыптады. Саянды жақтаған Ақжол би дәлел сұрады, бірақ екі жақ келісе алмады.
Әбілқайыр Қыпшақтың қолдауынан айырылғысы келмеді, ал Арғынға қарсы үкім Жәнібек пен Керейге елді өз жағына тартуға жол ашуы мүмкін еді. Сондықтан ол әуелі ру билеріне Саянның тағдырын өздері шешуді тапсырды. Үш күндік талас нәтижесіз аяқталып, дау қайта ханға оралды.
Осы кезде ханның жеті жасар немересі Мұхамед-Шайбани кірді. Баланың жанында тұрған Бұрындықтың суық көзқарасы Әбілқайырға мұрагерлік үшін болатын тартысты сездірді. Хан немересін бауырына қысты, бірақ кезінде өзі Махмед-Қожаның кішкентай ұлын өлтірткенін сол сәтте есіне алмады.
Әбілқайыр даудың ақ-қарасын Саянның өзінен сұрауға бел буды. Тұтқын әкелінгенде, хан оның Рабиу-Сұлтан-Бегімнен туған ұлы Сүйіншікке қатты ұқсайтынын көрді. Ханымның кезінде Саянды Сүйіншікке тәрбиеші етуді сұрағаны және өзі естіген ескі өсек ойына оралды.
Саян Қобыланды таққан кінәні мойындамады, бірақ өзге айыбы барын айтты. Әбілқайыр ашуға булықса да, оны сол жерде өлтірмеді: дәлелсіз үкім ханым жайындағы өсекті қайта қозғауы мүмкін еді. Ол Саянды қатаң күзетіп, ұлы Шах-Будақтың асынан кейін үкім шығаруды бұйырды.
Асқа батырлар мен жыраулар жиналмақ болды. Хан дәйекшісін қайта шақырып, Саянға үкім ас біткен күннің ертеңінде айтылатынын жеткізді. Содан кейін «Бірақ оған дейін...» деп тапсырмасын бастады; оның қандай бұйрық бергені ашылмады.
Кейіпкерлер
Дәйексөздер
Барлық елді жеке өз басыңа табындыру қасіреті — о да бір іштен жеген жегі
құрт. Мұндай кеселге душар болған адам тек өз мерейім өсе берсін дейді.
— Әбілқайырдан бізді бөліп ал, — деп жауап қайырған қарт. — Өзгенің жер-
суына қызықпайтын, өз елінен жат жұрттай ауыр алым-салық салмайтын жеке
шаңырақ көтер.
Қазақтың көшпелі
рулары алмас қылыш, — деп ойлаған сұлтан Жәнібек, — егер жұмсай білсең — ол
жауыңа айбар, жер-суыңа қорған. Қара халық өз бетімен бірімен бірі соғыспайды,
тыныштықты, достықты тілейді.
— Біздің атамыздың замандасы, Үйсін Майқы бидің кезінен келе жатқан «өлім
жазасын шешетін халықтың өзі» деген дәстүр бар емес пе еді. Бұл дәстүрді әлемді
билеген ұлы Шыңғысханның өзі де бұзған жоқ.