Бесатар (Сүлейменов)
Қысқаша мазмұны
Оңтүстік Қазақстандағы таулы өңір. 1916 жылдың жазы. Патша жарлығына қарсы көтеріліс кезінде қазақ жігіттері жазалаушы отрядтың жас есаулын тұтқынға алып, тауға жасырды. Отряд бастығы Крейгель тұтқынды айырбасқа алу үшін жігіттерді бастаған қарт Төреханды кепілге ұстады.
Әкесін іздеп келген жалғыз ұлы Сәруар да тұтқынға түсті.
Крейгель жігітке жұмыс ұсынып, намыс үшін өмірді құрбан етпей, әкесін көндіруді тапсырды. Төрехан ұлының амандығы үшін серіктерін сатпайтынын айтты. Сәруар да офицерге бас имей, елді оқпен басқаруға болмайтынын айтты. Ашуланған Крейгель оны ұрып жықты, ал қарт солдат мылтық дүмімен соқты.
Таңертең офицер жігітті Ташкентке абақтыға жіберетінін айтып, қолын байлап арбаға отырғызды. Өзі Сәруардың қара айғырына мінді. Тауда көтерілісшілер басшысы тұтқын есаулды тірі сақтап, Сәруардың келуін күтті.
Тау етегіндегі жартасқа жеткенде Крейгель жігітті арбадан түсірді. Атуды бұйырғанда, ілесіп келген момын солдат жылап, бас тартты. Офицер оны атып тастап, Сәруарды тізеден, сосын иықтан жаралады. Жерге құлаған жігіттің көз алдын қан тұманы басты:
...жасыл бетегеге қан жауды, жасыл бетегені, сұлы асаған үш ақбоз бен Голоножкиннің денесін, бір орнында шиыршық атқан Қараланы, айналайын менің Қараламды, Қараламды менің қан қызыл шәйі көмді, қан қызыл шәйі...
Тараулар бойынша толық мазмұны
Тарау атауларына қосылған қосымша тақырыптар — редакциялық.
Иноземцев, 1916 ж., 7 шілде, сәске: қуғыннан қашу мен тұтқынға түсу
1916 жылдың шілдесінде Қазығұрт пен Келес өңірін атыс пен қырғын жайлады. Жазалаушы отряд бастаған Иноземцев Сарапхана маңында қазақ жігіттерінің тосын шабуылына тап болды.
Офицер бұйрық беріп үлгермей, атымен тауға қарай қашты. Тізгінге қос қолдап жармасу үшін мылтығын тастады. Солдаттары бөлек қашып, өзі он салт аттының қоршауында қалды. Ақ шекпенді қарияға қазақша сәлем берген соң көзін байлап, тауға алып кетті. Өзеннен өткізіп, қараңғы үңгірге қамады. Суықтан қалтыраған оған киіз әкелді. Жетінші шілде сәскесінде аштықтан әлсіреп оянған тұтқын жоғарыдан қайланың дауысын естіп, жақындаған адамның сұлбасын көрді.
Крейгель: күтудегі қыстау және өткен күн естеліктері
Рабаттағы қыстауға орналасқан Петр Иванович Крейгель төбеден асуды бақылап, түнде кеткен солдаттарын күтті.
Ол Иноземцевті іздеген үш күнде бес солдатынан айырылған еді. Бірақ қуырдақ пен қымызды, қолға түскен Қараланы ойлағанда, кешіккен отряд жөніндегі күдігі бәсеңдеді.
Крейгель айғырды Ташкентке жөнелтіп, жоғарыдағы таныстарына көрсету жолын ойлады. Оның әкесі Түркістанға кедей келіп, кейін кеніш иеленген байға айналған еді. Әкесі аңсаған ата жұртқа бірге барғанда, Крейгель ондағы жұтаң тіршіліктен жатсыну сезінді. Түркістанның байлығын пайдаланған өздерінің туған жерден оңай қол үзгенін мойындағысы келмеді. Сол сапардан кейін жергілікті халыққа өшпенділігі күшейіп, қатал тергеуші атанды. Жарлыққа қарсы толқу басталғанда жиырма солдат таңдап, жазалауға шыққан еді. Енді ат күтушісіне Қараланы ерттеуді бұйырды.
Сәруар мен Төрехан: жарлық пен көтеріліс жайлы әке-бала әңгімесі
Шымкентте қоныс аудару басқармасында тілмаш болған Сәруар ауылына қауіп төнгенін естіп, әкесін іздеп Рабатқа келген еді.
Ол түнді атқорада әкесі Төреханмен өткізді, ал таңертең екеуін салқын ақ үйге кіргізді.
Сәруар Қараланың бөтен ермен мінілгеніне алаңдап, әкесін сөйлетуге тырысты. Жарлық жеткен он күнде ел көтеріліп, ауылдарға қарулы отрядтар тараған еді. Ол ашудың соңы қырғын боларынан қорықты. Төрехан ұлының сақтық сөзін жақтырмай, қартайғанда ұлық алдында құрақ ұша алмайтынын айтты. Сәруар бұрын заманға икемделуді үйреткен әкесінің енді неге қайсарланғанын түсінбеді. Ақ үй жайлы болғанымен, екеуін түні бойы қарулы солдат күзеткені көңілінен кетпеді.
Сәруар мен Крейгель: ақ үйдегі алғашқы кездесу
Крейгель кіріп, таза қазақша амандасты. Төрехан қабағын ашпады. Офицер қарияны бөлек шығарып, солдаттарға оның тамағы мен намазына кедергі жасамауды тапсырды. Сәруарға жылы сөйлеп, қымыз құйды. Қазақтың тұрмысын жақсы білгені жігітке ұнады. Бірақ ескірген қымыз, ауылдың тым-тырыс қалпы мен босағадағы үйінді мылтық оны қайта секемдендірді. Ол қыстау иелерінің қайда кеткенін ойлады.
Офицер халықты үркіткен кейбір қызметкерлерді кінәлап, сабыр мен білімнің қажеттігін айтты. Сәруар әкесінің ұсталуына бағынышты солдаттар емес, бұйрық берген басшы жауапты екенін жеткізді. Крейгель оның ашуын тыйып, білім табиғи зердені ұштайтынын ұзақ түсіндірді. Ұлыққа қарсы сөз таба алмаған Сәруар ауылда еркін, қалада шенеунік алдында жасқаншақ болғанын аңғарды. Әкесінің иілмеуін бұрынғыдан басқаша ұға бастады.
Крейгель Төреханды өзі алдырғанын мойындады: қария он жігітпен Иноземцевті тұтқындағандықтан, оны айырбасқа ұстап отырған еді. Жігітке жұмыс пен қамқорлық ұсынды, әкесін көндіруді оның міндетіндей көрсетті. Намыс жайын былай түйді:
Мен білгенде өмір - ата, намыс - бала. Осы себепті де, өмір ата басымен, баланың - намыстың қанжығасына байланбауға керек. Өз сөзіңе иек артсам керісінше шығар.
Қарала: айғырдың естеліктері мен сағынышы
Қарала бөтен адамның қимылы мен жүгенін жақтырмады. Оны қатты шаптырып, терін баспай су кешіріп, қапырық атқораға қаңтарып қойған еді. Тартпасы босатылмады, қолайсыз ер шоқтығын қажады. Айғыр үйірін, сүйіп жейтін шөбін, өзін баптап, сүт беретін ақ шалды сағынды. Қорадан шығып кеткен иесінің бұрылмағанына елеңдеді. Ауыр денесін сілкіп, қабырғаны теуіп, қатты кісінеді. Солдат ерді алған кезде шоқтығы ашып, жауыр болғаны білінді. Бұрын бөтеннің жауыр атына жоламайтын айғырдың өз арқасы жараланған еді.
Сәруар: намыс пен өмір арасындағы толғаныс
Сәруар Иноземцев өлсе, әкесін де ататынын түсінді. Әкесінің әрекетін қылмысқа қия алмады: жазалаушылар тау кезіп, аң аулап жүрген жоқ еді. Алайда ел мен биліктің арасындағы тартысты бұған дейін терең ойламапты. Оның алдындағы жағдай осындай еді:
Бір жағы қансырап ап, елдің қолына қарап қалған өкімет пен майдан; бір жағы тұнығы шайқалып, намысын жыртып шықшыты қарысқан ел. Екіұдай, екі бірдей қиракезік от шоғыр.
Крейгель: айырбас жоспары және үш ұя жайлы пайымдау
Крейгель губернатор Фольбаум белгілеген мерзімге дейін көтерілісті басуға тиіс еді.
Иноземцевтің өлімі оның қызметте жоғарылауына кедергі келтірер еді. Сондықтан Төреханның ауылын өртемей, қарияның өзін ғана кепілге әкеткен болатын. Қария үнсіздігімен қарсылық көрсетті. Крейгель енді баласы арқылы оны көндіруге тырысты. Қосымша қырық солдат келсе, өзіндегі адамдармен бірге көтерілісшілердің бекіністеріне шабуыл жасауды көздеді. Үш ұяның екеуі белгілі болғанымен, үшіншісін таба алмады. Иноземцевті қайтарғандардың ізі сол бекіністі де ашар деп есептеді. Сәруардан тікелей сұраса, күдік туғызып, айырбасты қиындатып алуы мүмкін еді. Ол туысына жанашыр қазақтар қарияны босату үшін өздері келісімге келер деп күтті. Бүкіл ауылды айдап әкелу елді өшіктіретінін де ескерді. Уақыт азайған сайын екі тұтқынды үркітпей, өзіне керекті шешімге жеткізуге асықты.
Төрехан: жалаңаяқ солдатпен әңгіме және тағдыр жайлы ойлар
Бөлек отаудағы Төреханға Голоножкин тамақ пен қымыз ұсынды, кейін самауыр әкеліп, шай құйды.
Төрехан одан бастықтың тергеуші екенін білді. Қыстау иесінің самауыры мен дастарханға төселген шәлісін таныды. Тауда қалғандарға дұға жасап, қартайған шағында елге қандай көмек бере алатынын ойлады. Иноземцевті қолға түсіргені көтерілісшілерге келіссөз жүргізуге мүмкіндік берер деп үміттенді. Бірақ ақ үйде офицермен жалғыз қалған ұлын ойлағанда көңілі алаңдады:
Құлыным-ай! - деді сонсоң Төрехан, есіне баласы келіп түсіп кетіп. Көшелі жігіт боп өсіп келе жатқан баласына мына сойқан қатер болмаса игі еді деп отыр.
Мұқағали: Қыземшектегі қол мен дайындық жұмыстары
Қыземшекте жүз қаралы жігіт пен ауылдан көшірілген әйелдерді орналастыру міндеті Мұқағалиға қалған еді.
Өтеп он бес жігітпен алыстағы батырға хабарласып, күш біріктіруді келісуге кеткен еді.
Мұқағали үй тіктіріп, ет сақтайтын шұңқыр қаздырды, бес байтал сойғызды. Қанның иісі құзғындарды шақырып, жасырынған жерді білдірмеуі үшін қалдықтарды суға ағыздырды. Түтінді жасыруға үңгірден құбыр тесуді тапсырды. Күзет пен жылқыны суару қамын ойлады. Төреханның ұсталғанын естігенімен, әзір шара таба алмады. Үңгірдегі офицерден жауап алуды кейінге қалдырды.
Сәруар мен Крейгель: дау, таяқ және айырбас ұсынысы
Жалғыз қалған Сәруар Крейгельдің жұмсақ сөзінің өзіне ықпал еткенін түсінді. Әкесін құтқару үшін Иноземцевті қайтару қажет еді, бірақ қалған жұрттың тағдырын елемеу оған ауыр тиді. Қаладағы оқығандардың ұлыққа тәуелділігін, өзінің де солардан алыс кетпегенін ойлады. Өмірді сақтау үшін намысты құрбан етуге үндеген сөзбен енді келісе алмады. Крейгель қайта келгенде, жігіт бұрынғыдай ұшып тұрып, оның дегеніне бірден көне қоймады.
Ашуланған офицер үстелді ұрып, Сәруарды мойнынан соғып құлатты. Жігіт соған қарамастан өзін бұйрықпен қозғалатын цирк аюына теңемеуді сұрады. Крейгель қайта жұмсарып, әкесін босатудың қамын ойлағанын айтты, бірақ оны ат-шапан айыппен қайтарамын деп келемеждеді. Сәруар елді оқпен, кекпен басқаруға болмайтынын айтып, адамның құнын погон шешпейтінін жеткізді. Өзі осы елдің байлығын пайдаланып отырған офицерге оның жұртын сыйлауды ескертті.
Крейгель теңдік туралы өз сөзін жігіттің өзіне қарсы қолданғанына шыдамады. Ол Сәруарды атып тастауға шамасы жететінін айтып, қаруын шығарды. Кейін тапаншаны жігіттің алдына лақтырып, қас қарайғанша тергеді, абақтымен қорқытты. Жігітті ұрғанына өкінбеген офицер жергілікті жұртты үнемі күшпен басып ұстау керек деп есептеді. Оның ішкі тоқтамы қатая түсті:
Бұларға ойланардай уақыт қалдырмау керек. Ойласа, аяқ құшып жатып ойласын. - Мұндай тағы елге тыныс алар жағдай жасасаң тісі өседі, деді Крейгель.
Төрехан: баласының тағдырынан үрейлену
Төрехан үлкен ақ үйден көз алмады. Офицердің кіріп-шығуын бақылап, баласының неге ұзақ ұсталғанына алаңдады. Таңертең ұлымен қатты сөйлескеніне өкінді: жас жігіттің сөзге еріп, ұлықтың ашуын қоздырып алуынан қорықты. Голоножкин қасынан өткенде баланың айқайын естігенін айтып, бастыққа келісе салса, жағдай оңалатынын түсіндірмек болды. Төрехан көнумен аман қалуға үміттену елді қайда жеткізгенін ойлады. Ұлының оққа жығылғанын көруден шошыды. Кешке Сәруар офицермен сыртқа шыққанда, оның қажыған жүрісін байқады. Әкесі дастарханның шетін қайырып бата жасады. Қасына қосылған солдатқа бұл жолы ренжімей, іштей ризалық білдірді.
Сәруар: атқорадағы түнгі толғаныс
Сәруарды атқораға қайта қамаған Петрухин қайырыла келіп, оның сегізкөзінен мылтық дүмімен қатты ұрды.
Жігіт шыңғырып құлап, ұзақ уақыт тұра алмады. Әкесі бұл халін көріп қартаймаса екен деп тіледі. Сырттағы қоянның жанұшырған даусын тыңдап, елге төнген зорлықты ойлады. Өзі алған білім мен көрген қызметтің ұлық алдында иілуді үйреткенін сезінді. Бірақ қарсыласуға қолы барса да, Крейгельге мылтық кезене аларына сенбеді. Жалғыз ұлынан айырылса, ата-анасының күйі не боларын ойлады. Қорлығын әкесінен жасыру тілегінің басқа себебін де байқады:
Жеген таяғын, көрген қорлығы мен тайып жығылған жапасын тасаға тастап, шықпағанын шықтым, жемегенін жедім дейтін менмендік, осы жатысында, өзінің кеудесінен де танаурап шықты.
Төрехан мен Сәруар: түнгі ақылдасу
Атқораға келген Төрехан баласының ісінген бетін көрді, бірақ жылағанын жасырған өтірігін әшкерелемеді. Крейгель ұлын абақтыға жібермек болғанын айтып, араша түсетін таныс пен параға жұмсайтын қаржы іздеді. Сәруар жалғыз жол Иноземцевті қайтару екенін жеткізді. Әкесі өз басын қорғап, таудағы серіктеріне қарабет бола алмайтынын ойлады. Ұлы оны қинамайтынын, жұрт атылып жатқанда абақтыға түсуге де көнетінін айтты. Әкесіне аман шықса басқа жаққа көшуді ұсынды, қария бас тартты. Төрехан жалғызын бауырына басып, өзіне араша түсем деп келгеніне күйінді. Ұлының амандығы үшін намысын тастай алмайтынын айтып, кейін шекпенін жайып намазға тұрды.
Крейгель: дауылды түнгі ойлар мен түс
Түнгі жел үй іргесіндегі талды шайқады. Жылы көрпеге оранған Крейгель әкелі-балалы тұтқындарды ойлады. Төреханды баласының абақтыға жабылатыны ғана селт еткізген, қалған қорқытуы нәтиже бермеген еді. Ол екеуін қарумен өлтіру оңай болғанымен, еркін сындыра алмағанына ашуланды. Иноземцев қайтқан соң оларды тірі жіберуді ойламады. Баласыз әйелін, алыстағы үйін еске алды, қымыз ішіп те басыла алмады. Боқтаған дауысын естіп келген Голоножкинді қайтарды. Ұйықтағанда әкесін, ата жұрттағы трактирді және намазға отырған Төреханды түсінде көрді. Әкесі екеуі қарияға ұмтылып, өзі оның алқымын тістегендей болды; түсінде қан мен құтырған жел араласты.
Сәруар: қоштасу асы және жолға шығу
Ертеңіне Петрухин атқораның есігін ашып, Сәруарды тұрғызды. Жігіт әкесінің алдына тізерлеп қоштаспақ болғанда, солдат теуіп, екеуін де құлатты. Төрехан баласын құдайға тапсырып, шығарып салды. Сәруар ақ үйде Крейгельмен қуырдақ жеді. Ташкентке ұзақ жол жүретінін ойлап, тамақты молырақ алды. Офицер ортақ тіл таба алмағанына өкінетінін айтып, тағы да қылышпен тырнағын жона бастады. Жігіт мұны қорлық ретінде қабылдады.
Шай үстінде Крейгель әкесімен тағы қоштасуды ұсынды. Сәруар қарияның көңілін қайта босатқысы келмеді. Офицер кейін обалыма қалдым деме дегенде қауіп сезгенімен, жігіт оны тереңдетуге батпады. Крейгель оны қалың пішен ішіндегі шеңгелге теңеді: шөп шабушы шеңгелді түбірімен қопарғанда, айналасындағы пішенді де бүлдіретінін түсіндірді. Осындай жастардың зияны өзіне ғана емес, еліне тиетінін айтты. Сәруар өзінің атылатынын ұқты.
Көзінен еріксіз жас шықты. Крейгель оны балаша жыламауға шақырып, Петрухинге белгі берді. Сәруардың қолын артына қайырып байлап, қара арбаға отырғызды. Әкесі атқорада қалды. Қаралаға өз ері салынды, бірақ оған Крейгель мінді. Арбаны Петрухин айдап, Голоножкин атпен ілесті. Сәруар әлі де Ташкентке жеткізіліп, заң арқылы қорғануға үміттенгісі келді. Алайда офицердің тұспалдары оның санасында қайта жаңғырып, алдағы жолдың түрмеге емес, ажалға апара жатқанын сездірді.
Мұқағали мен Иноземцев: қанды естеліктер мен жауап сұрау
Мұқағали бұлақ басында Иноземцевпен сөйлесті. Тұтқын офицерлігін алға тартқанымен, оның үстемдігі мұнда жүрмеді. Мұқағали өз етігін тартқызып, тамақ беретінін айтты. Иноземцев болған қырғынды заман мен бұйрыққа жүктемек болды. Мұқағали қаруды уақыт емес, адамдар кезенгенін айтып, бір ауылдағы сұмдықты есіне салды. Жазалаушылар бес азаматты қатар қойып атқан, тірі қалған жалғызын қызған тандырға тастаған еді. Азаптан шыққан ұлын әкесі тапаншамен атып, қиналысын тоқтатқан. Кейін қарияны атпен сүйреп, сақалын дәрімен өртеп, ақыры өлтірген. Мұқағали мұның бәрін мысқылмен өзім істедім деп жеткізіп, офицердің жауапкершіліктен қашуын әшкереледі. Иноземцев әуелі жоққа шығарды, кейін губернатордың бұйрығын орындағанын айтып ақталды. Мұқағали өлген досы мен қырылған ауылды еске алып, еңкілдеп жылады. Тұтқынды бүріп ұстап, кек алуға оқталды, бірақ Төреханды құтқару қажеттігі тоқтатты. Иноземцевті жерге тастап, Сәруар келгенше тірі жататынын айтты. Әкеге араша болар деп күткен жігіттің өзі өлімге әкетілгенін ол білген жоқ.
Сәруар, 1916 ж., 8 шілде, бесін: Керегетастағы ажал
Сегізінші шілде бесінінде олар Керегетасқа жетті. Қолы байлаулы Сәруардың иығы қақсап, санасы өлімнен қорқу мен аман қалу үмітіне бөлінді. Қарала оны танып оқыранғанда көзіне жас келді. Крейгель айғырды әдейі қамшылағандай болды. Жігіт анасын елестетіп, қашуды ойлады, бірақ қарудан құтыла алмасын білді. Оның өзімен іштей айтысқан ойы ажалға дайындық жайына ауысты:
«Ақымақсың, - деді ол, - ақымақсың. Адам, себебі, ажалға өмір бойы дайындалуға керек; адамның ғұмыры, себебі, жалғыз сәтке - ажал сотіне дайындық» деді ол.
Тұмсыққа тоқтаған соң Крейгель оның қолын шешіп, арбадан әрірек апарып тұрғызды. Өзі кері барып, маузерін Голоножкинге ұсынды да, атуды бұйырды. Солдат жылап, осы халықтың жерінде тұрып жатқандықтан ата алмайтынын айтты. Крейгель қаруды жұлып алып, оны атып құлатты. Сәруар да шөгіп, сол тізесінен аққан қанды көрді. Келесі оқ оң иығына тиді. Оның көз алдында Қазығұрт теңселіп, құлынның шыңғырғанындай үн естілді; бұл Қараланың даусы ма, ажырата алмады. Ол Голоножкинге жетіп жығылғысы келді, бірақ жаралы аяғы сүйретіліп қалды. Жер бауырлап жылжығанда көз алдындағы бетеге, солдаттың денесі, ақбоздар мен шиыршық атқан Қараланы қан қызыл тұман басты.