Өмірзая (Мұқай)
Өте қысқаша мазмұны
Алматы, болжам бойынша 1980-жылдардың ортасы. Тарихшы Аяған Қуатов ықпалды адамның қызына жақсы баға қоймағаны үшін институттан қуылып, құрылыста істеді.
Ол төсек тартқан ұстазы Алдияр Ақпанұлына қамқор болды. Ұстазы оған шындыққа жалынумен жетпейтінін айтты.
Құрылыста бұзақы Аяғанды қылғындырғанда, оны жас құрылысшы Хадиша қорғап, жараланды.
Кейін қауіпсіздік комитеті Аяғанды ұлтшылдық айыбымен қамады. Бұрынғы курстасы болған тергеуші оны азаптады. Декан Аяғанды қорғаған студенттердің бірін, Хадишаның сүйгенін, мансаппен қызықтырып, жала жабуға көндірді. Ол жігіт жүкті Хадишаны тастап кетті. Аяғанның отбасына пана берген құрылысшы досы бұзақылардың пышағынан қаза тапты.
Жүрегі ауру әйелі Хадиша ұл тапқан күні қайтыс болды, ал Аяғанды жерлеуге жібермеді. Сегіз айдан кейін айыптар дәлелденбей, ол босады. Ауылдағы балаларына барған соң, ұстазының қазасын естіп, Алматыға оралды. Жерлеуге дайындалғанда, декан мен ректор оны күштеп жындыханаға жапты. Хадиша оның балаларына қарауға ауылға кетті.
Желтоқсан оқиғасынан кейін Аяған босап, ауылға оралды. Бірақ отызыншы желтоқсанда оны алаңдағы толқуды ұйымдастырды деп қайта ұстады. Жала жапқан студент пен декан қарсы куәлік берді. Аяған айыпты мойындамады. Камерадағы қылмыскер оны қорлап, тұншықтырды.
Қалың өрттің ішінде лаулап жанып Кенесары мен Сыздық төре жүр екен дейді. Шыңғырған Бибісі аяғын құшақтап, зар еңіреп жылап тұрғандай.
Ботам-ай! – деді тілі икемге әзер келіп. Тынысы тарылып, тұншыға бастады.
Ол баласын ойлап жан тапсырды.
Егжей-тегжейлі мазмұндама
Мазмұндаманың бөлімдерге бөлінуі шартты.
Ауру Алдияр мен оған қамқор Аяған: ұстаздың шындық және азаттық туралы сабағы
Тарихшы Аяған Қуатов төсек тартып жатқан ұстазы Алдияр Ақпанұлының үйіне келді.
Қарттың маскүнем ұлы әкесіне қарамады. Аяған ұстазын жуындырып, төсек-орнын ауыстырып, шай берді. Қудаланған шәкіртіне Алдияр шындыққа жалынумен жетпейтінін айтты. Өзгенің билігіндегі елдің бақыты басшы ауысқаннан өзгере қоймайтынын аңғартты.
Қызметтен қуылғаннан кейінгі қудалау: түнгі шабуыл, баспана жанжалы және Асылхан ұсынған пана
Аяған ықпалды адамның білімсіз қызына жақсы баға қоймады. Кейін тарихи еңбегінен ұлтшылдық іздеп, оны жұмыстан қуды. Ол құрылыста істеп, Мәскеуге арыз жіберді. Түнде белгісіздер соққыға жыққанда, күйеуін іздеп шыққан әйелі Әсем көмектесті.
Үй иесі балаларға тиісіп, отбасын қумақ болды. Осы жанжалда Аяғанға жас құрылысшы Асылхан Мұсаханов араша түсті.
Ол өзі жатақханаға кетіп, екі бөлмелі үйін ұсынды. Жастардың көмегімен көшкен отбасы жаңа қоныстан тыныштық тапқандай болды.
Геркулеспен қақтығыс және Хадишаның ерлігі: Аяғанның азаттық туралы ойлары
Құрылыста бұрын сотталған дәу жұмысшы Аяғанның отбасына қастық жасайтынын айтып, өзін қылғындырды. Жұрт қарап тұрғанда, құрылысшы қыз Хадиша бұзақыны ұрып, Аяғанды босатуға ұмтылды.
Бұзақы қызды іштен теуіп құлатты. Асылхан жоғарыдан секіріп түсіп, оны жеңді. Пышақ ұстаған сыбайласын басқа жұмысшы қуып жіберді. Аяған өзі үшін жараланған қызға қиналды. Асылханмен сөйлескенде, халыққа қызмет ету күшпен емес, іспен дәлелденетінін айтты. Тіл мен дәстүрдің шеттетілуін еркіндіктің жоқтығынан көрді. Кешке екеуі Хадишаның халін білді. Аяған қыздың батылдығына сүйсініп, алғыс айтты.
Жақияның Алмасты өз жағына тартуы, Әсемнің құлауы және Аяғанның ұсталуы
Декан Жақия Тайлақұлы Аяғанды қорғаған студенттер хатын ұйымдастырған Алмас Байсановты өз жағына тартуға кірісті.
Жақия оған студенттік кеңесті басқаруды ұсынып, қауіпсіздік мекемесінің есебіндегі ұстазын қорғау өзіне зиян келтіретінін ескертті. Бұл кезде Әсем алыстағы балабақшаға екі кішкентайын тасып, поштаға күнде барды. Мәскеуден күткен хатты алған күні жүрегі қысып, аялдамада құлады. Сол күні қызметкерлер Аяғанды құрылыстан алып кетті. Ол кілтін Асылханға беріп, балаларына қарауды өтінді. Комитетте тарихи пікірлері мен соғысқа қарсы сөздері сұралды. Аяған дайын мойындау хатына қол қоймаған соң, оны қамап қойды.
Мақсұттың азаптауы, үйді тінту және Алмастың жала жапқан түсініктемесі
Қамауда Аяған отбасын ойлап, жаланы мойындамауға бекінді. Түнде оны бұрынғы курстасы, ғылыми еңбегі өтпей қалғаннан бері өштескен Мақсұт Сарыбаев тергеді.
Камерада Аяған әділетсіздікке көнген қоғам туралы ойлады.
Бізді қорқыныш арқылы тәрбиеледі. Бәріміз, бәріміз қорқыныштың төліміз! Қиянат атты қазанатқа мініп алған әділетсіздікті Шындықтың шоқпарымен ұрып жығуға болатынын біле тұра әрекеттендік пе?
Ауру әйеліне жіберуді сұраған Аяғанды Мақсұт ұрып жықты. Сыртта Асылхан балаларға қарап, Хадишаны көмекке шақырды. Әсем жансақтауда жатты. Хадиша сүйгені Алмастан қолдау күтті, бірақ ол тергеуден қорықты. Үйді тінткен қызметкерлер кітаптар мен қағаздарды алып кетті. Кейін Жақия Алмасқа конференцияға бару мен қызмет ұсынды. Қауіптенген студент ұстазы хатты өзі жазып, жастарға қол қойдырды деген жалған түсініктеме берді. Ал үйден табылған кітаптар мен бала шимайлаған басшы суреті жаңа айыпқа айналды.
Асылхан мен Ақботаның Алдиярға қамқорлығы: Алмастың мансап жолы және Қуаттың келуі
Асылхан сүйген қызымен Алдиярдың маскүнем ұлына кездесіп, профессорға барды. Қараусыз қалған қартты жуындырып, үйін тазалады. Алдияр Аяғанның отбасын өзіне көшіруді ұсынды. Балалар келген соң, оның жағдайы жақсарды. Ал Алмас кеңес төрағасы болып, қарсылас студенттерді аңдуды ұйымдастырды. Хадиша жүкті екенін айтқанда шошып, одан алыстады. Осы кезде Аяғанды іздеп ауылдан әкесі Қуат Сағынтаев келді.
Немерелерін құшақтап жылаған қартқа Алдияр ұлының қамалғанын айтты. Өмір бойы партияға сеніп, адал еңбек еткен Қуат бұл хабардан қатты күйзелді, бірақ әділдік табудан үмітін үзбеді.
Аяғанның берілмеуі: Қуаттың тергеушімен кездесуі, хаттар және студенттерге деген үміт
Қуат ауруханадағы келініне барып, кейін Мақсұттан ұлымен кездестіруді сұрады. Тергеуші рұқсат бермей, Аяған мен Алдиярды үкімет жаулары деп қорлады. Қарт сәлемдеме мен хаттарды ғана өткізді. Ұстазының хатын алған Аяған балаларының амандығын біліп, қуанды. Айыптардың көбі жалған болғандықтан, мойындамай күресуге бекінді. Жас күзетші оның жауап хатын жеткізді. Аяған Алдиярдан студенттер айғағын анықтауды өтінді. Профессор Алмасты шақырып, жастарды жұмылдырмақ болды. Қуат онымен ұлының тағдырын талқылады.
Бір ұл ауғанның оғына ұшты. Екіншісінің жанын Кеңес үкіметі аламын дейді... Аяғаным үшін жаным пида,– деп Қуат қария дымданған көзін сүртті.
Алдияр ашумен емес, әдіспен әрекет ету керектігін ескертті. Ол Асылханға Алмасты ертіп келуді тапсырды. Асылхан досы мен құрылысшылар Аяғанды қорғауға көмектеседі деп сенді.
Алмастың опасыздығы мен Асылханның қазасы: қаралы жетісі және Аяғанды қорғау серті
Алмас басқа қызбен отырды. Ол профессорға барудан бас тартып, Аяғанға араласса өзіне қауіп төнетінін айтты. Хадиша алдындағы жауапкершілігін де мойындамады. Досының қатыгездігіне күйінген Асылхан кетіп қалды. Хадишаны ренжітпеу үшін телефонмен Алмасты таба алмадым деді. Мейрамханада ішімдік ішкеннен кейін досына қайта бармақ болды. Қараңғы көшеде бұрын құрылыстан қуған екі бұзақы сыбайластарымен жолын тосты. Олардың бірі Асылханды бірнеше рет пышақтады. Ол профессордың телефонын айтып үлгерді.
Хадиша мен Қуат ауруханаға барып, Асылханның қайтыс болғанын білді. Әкесі мен бауырлары денесін ауылға алып кетті. Алмас та ілесті, Хадиша оған жылы көрпе берді. Сүйген қызы қазаны көтере алмай қалды. Жетісі күні Әсем ауруханадан шықты. Дастарқанда бригадир Аяғанды үкімет жауы деп қаралағанда, Алдияр оны тоқтатып, осы үйдегі балалардың әкесіне тіл тигізгенін айтты. Жұмысшылар бригадир үшін кешірім сұрады. Олар Асылханның Аяғанға араша түсу ниетін жалғастырып, қажетті орындарға куәлік беруге уәделесті.
Қуаттың әділдік іздеген арыздары: Қуандықтың уәдесі мен Байларовтың жаңа қастандығы
Қуат ұлына араша іздеп, оны жұмыстан шығарған ректор Мұса Байларовтың қабылдауына барды.
Мұса көмектесе алмайтынын айтты. Партия кеңсесінен де қолдау таппаған Қуат билеті мен марапаттарын тастады. Оны жұбатқан жас қызметкер арызын республика басшысына жеткізді. Әсем күйеуін тастап ауылға кетпеді; Қуат ортаншы немересін ғана ертті. Жас қызметкер Алдиярға келіп, істі тексеруге көмектесетінін айтты. Оның араласуын естіген Мұса Жақияға қарсыластарынан бұрын қимылдауды тапсырды. Олар студенттердің түсініктемелерін пайдаланып, көнбеген екі жігітті жазалады және профессорды оқшаулауды көздеді.
Алдиярдың қорлануы мен ауруханаға жатуы: жүкті Хадишаның Әсем отбасына көшуі
Жақия Алмасты ақша беріп, профессордың халін білуге жіберді. Алдияр мұны қорлау санады, ал ұлын емдеу мекемесінен босатпақ ниетінен қауіптенді. Ол Алмасқа біреудің құралына айналмауды ескертті. Әсем де жігітке Хадишаның обалын айтты. Денсаулығы нашарлаған профессорды жанашыр қызметкер арнайы ауруханаға орналастырды. Кетерінде ол Әсемге балалар үшін беріктік танытып, Хадишаны қасына алуды тапсырды. Әсем жүкті қызды іздеп барып, бірге тұруға көндірді. Алмасқа налынса да, Хадиша оған жамандық тілемеді. Екі әйел бір-біріне сүйеу болмақ болды.
Міртемірдың тергеуі мен студенттердің қарсылығы: Әсемнің ауырлауы және Хадишаның толғағы
Бес айдан астам қамауда отырған Аяғанның ісі жанашыр жас тергеушіге берілді. Ол куәлардың жауаптарындағы қайшылықтарды анықтап, жалған айғақтарды алып тастауға ұмтылды. Аяған Алмасқа әлі сенді, сондықтан оны қайта шақыруды сұрады. Сыртта студенттер жазаланған екі жолдасын қайтаруды талап етті. Наурызда Әсемнің жүрек дерті күшейді. Хадиша үй тірлігі мен екі балаға қарауды жалғыз атқарды. Әсем балалар иесіз қалады деп ауруханаға жатудан бас тартты. Бір күні демі қатты тарылып, әлсіреді. Көмектесіп жүрген Хадишаның толғағы басталды. Жедел жәрдем оны перзентханаға әкетті; ол Әсемнің жанында қалған медицина қызметкерінен үміт күтті.
Әсемнің қазасы мен сәби Асылханның тууы: Қуаттың ұлын босата алмауы және Алдиярға берілген уәде
Наурыздың жиырма тоғызында Хадиша ұл тапты, сол күні Әсем қайтыс болды. Көршілердің хабарымен келген Қуат ұлын жерлеуге босатуды сұрады. Тергеуші іссапарда болғандықтан, ешбір басшы жауапкершілік алмады. Бұрын көмектескен партия қызметкері де алыс облысқа ауысқан еді. Қарт ауыр халдегі, сөйлей алмай қалған Алдиярға барып, келінінің қазасын жеткізді. Көрші әйелге ақша беріп, Хадишаны сәбиімен перзентханадан шығаруды өтінді. Өзі Әсемнің денесі мен балаларды ауылға әкетті. Хадиша ұлына марқұм досының есімін берді. Кейін профессорға көже апарып, сәбиі шираған соң Аяғанды босатуға әрекет ететінін айтты. Қарт оның қамқорлығына үнсіз жылады.
Студенттердің Ерік пен Қанатты талап етуі және Алмастың жала жапқанын мойындауы
Студенттер екі жолдасы қайтарылмайынша дәріске бармайтындарын айтты. Жақия кінәні Алмасқа аударып, кейін оған қызмет пен болашақ мансапты еске салып ықпал етті. Жас тергеуші Алмас пен екі курстасын комитетке шақырды. Екеуі Аяғанға тағылған айыптарды жоққа шығарды. Алмас алғашында ештеңе білмейтінін жазды. Тергеуші толық жауап талап еткенде, ол ұстазы мен балаларын есіне алып жылады. Ақыры қорқытқаннан жалған куәлік бергенін мойындап, бәрін жазды. Жеңілдеп шыққанымен, төменде тұрған Хадишаны көріп қашты. Аяғанға көмектесуге келген жас ана оның соңынан жылап қалды. Алмас ұстазына жапқан жаласын түзетсе де, баласының анасына жолай алмады.
Сегіз айдан кейінгі бостандық: Әсемнен айырылған Аяғанның ауылға оралуы және Алдиярдың қазасы
Сегіз айдан кейін негізгі айыптар дәлелденбеді. Босауын күткен Аяған сырттан біреу көмектескенін сезді. Ол күрестен бас тартпақ болмады, бірақ камерада қарсыластарының күшін ойлап күмәнданды.
“Тышқан ініне кіре алмай жүріп құйрығына қалжауыр байлайды” деген осы. Тамыры тереңге кеткен Жақияның тобын әлі күнге үй ала алмай қаңғырып көшеде жүрген бұл түгіл атақты ғалым Алдияр Ақпанұлы да жеңе алған жоқ.
Бостандыққа шыққан ол қармен бетін жуып қуанды, отбасына асықты. Профессордың үйінде Хадиша Әсемнің қайтыс болғанын, балаларды атасы әкеткенін айтты. Аяған ауылға барып, үш баласы және ата-анасымен жылап көрісті. Әкесімен бірге жарының қабіріне барып, балаларын қорғайтынына, қиянат жасағандардан кек алатынына серт берді. Қуат келінінің қысқа ғұмырын өмірзая жұлдызға теңеді. Ауылда Аяған анасының дертіне, туған жердегі өзен мен орманның тозуына қиналды. Әкесі балаларға ана керек екенін айтып, Хадишаны атады. Аяған оның мейіріміне сенгенімен, келісеріне күмәнданды. Бір күні үлкен ұлы әкесі қайта кетіп қалады деп жасырған жеделхатты берді. Онда Алдиярдың қазасы хабарланған еді. Аяған ұстазын жерлеуге Алматыға аттанды.
Алдиярды шығарып салу күресі: Жақияның айласы және Аяғанды күшпен жындыханаға әкету
Аяған ұстазын қудалағандардың жерлеуді басқаруын қаламады. Студенттермен үй ауласында қоштасу өткізуге дайындалды. Келген Жақияны өзі де, профессордың ұлы да айыптап, үйден шығарды. Мұса Аяғанды медицина арқылы ауыздықтауды ұсынды. Жақия адамдарына марқұмның ұлын ішкізіп, Аяғанды психикалық ауру деп сендіруді тапсырды. Таңертең мас ұл қайтып келіп, әкесін өлтірдіңдер деп айқайлады. Аяған оны ұрып жібергенде, ақ халатты адамдар мен милиционерлер кірді. Аяған ұстазын жерлеуге қатысатынын айтып қарсылық білдірді. Бірақ оны жедел жәрдемге күштеп отырғызды. Артынша Мұса келіп, профессор институттан шығарылды. Шәкірттері Аяғанды іздеп қалды.
Жындыханадағы азап: анасының қазасы, ауылға аттанған Хадиша және Қуаттың Қонаевқа хаты
Психиатриялық ауруханада Аяған сау екенін дәлелдей алмады. Қашуға ұмтылғанда ұрып, дәрі егіп, төсекке байлады. Ол әлсіз науқастарды қорғап, жалғыз қалған қарттарға жанашыр болды. Бірнеше айдан кейін сәбиін көтерген Хадиша оны тауып келді. Аяған ауылдағы балаларын сұратты. Қайта келген Хадиша анасының қайтыс болғанын айтты. Ол ауылға барып, балаларға қарауға келісті. Аяған оған отбасын аманаттап, бұрын көмектескен қызметкерге хат жазуды өтінді. Хадиша келген соң, үйдегі ауыртпалықтан үлкен ұл мен Қуат арылды. Ұлының жағдайын естіген қарт үш күн төсек тартып, немерелері үшін қайта тұрды. Хадиша жанашыр қызметкерді таба алмады. Желтоқсан басында Қуат республика басшысына соңғы үмітін айтып хат жаздырды. Хадиша балалармен бірге Аяғанның оралуын тіледі. Ал ол ауруханада уақыт есебінен жаңылып, хабар күтті.
Желтоқсаннан кейінгі жындыхана: Ес қарияның тағдыры, озбырлық және Аяғанның босатылуы
Желтоқсанда Аяған жастар ереуілі туралы естіді. Мұса алаңға шыққан майдангер әкесін қызметінен айырылмау үшін ауруханаға әкелді. Аяған оларды тыңдады.
– Шиеттей балалар шырылдап жатқанда қалай шыдап отырайын. Жасырмаймын, таяғыма сүйеніп, алаңға барғаным рас. Басқалар секілді үйімде отырып ұрандап, жала жұғады деп қорыққаным жоқ.
Қарт Аяғанмен сырласты. Санитар екеуін ұрып, ал басқа науқас Аяғанның басын күрекпен жарды. Жалғыз ұлынан қорлық көрген қария өз ұрпағының бағынышты өміріне өкінді. Аяған босатылғанда, одан баласының қиянаты үшін де кешірім сұрап, бөркі мен пальтосын берді. Кетер алдындағы сырласуда қарт өткен ғұмырын қорытты.
Біз бәріне қызмет еттік, қарағым. Тек адамға, туған халқымызға қызмет еткен жоқпыз. Жетпіс жеті жыл ғұмыр кештім. Біздің ғұмыр құлдықпен өтті. Өмір – зая... Өмірім зая...
Балалармен соңғы қауышу және қайта қамау: Мақсұттың қинауы мен Аяғанның қазасы
Аяған шәкірттерінің Желтоқсан үшін қамалғанын білді. Алмас одан тағы қашты. Ауылға оралғанда балаларын, Хадиша мен төсек тартып жатқан әкесін тапты. Анасы мен жарының бейітіне барып, Әсемге сертін айтты.
– Мен келдім, жаным. Балалардың жанына келдім, Әсем. Сен кеткелі көрмеген құқай, қиянатым қалмады. Енді ешқайда бармаймын. Балаларымның жанында боламын,– деп күбірледі.
Бірақ отызыншы желтоқсанда оны қайта әкетті. Қуат сол сәтте қайтыс болды; ұлын жерлеуге жібермеді. Хадишаға балаларын аманаттаған Аяғанды Мақсұт алаңдағы оқиғаны ұйымдастырдың деп азаптады. Алмас пен Жақия қарсы куәлік берді. Аяған жаланы мойындамады. Камераға кіргізілген қылмыскер оған жыныстық зорлық жасап, ұрып қорлады. Кейін киімінен жіп жасап, мойнына салып, төсекке байлап тұншықтырды. Есінен адаса бастаған Аяғанға азаттық үшін күрескен тарихи тұлғалар мен жылаған қызы елестеді. Ол баласын ойлап жан тапсырды.