Шұғаның белгісі (Майлин)
Қысқаша мазмұны
Қазақ даласындағы кең жайлау. Қыркүйек, болжаммен ХХ ғасырдың басы. Атпен келе жатқан жолаушыға жолсерігі көл жағасындағы обаның тарихын айтып берді. Бұрын бұл жайлауға бай Есімбектің ауылы қонатын. Оның жалғыз қызы Шұға сұлулығымен елге әйгілі еді.
Бір жазда ауылға оқыған жас жігіт Әбдірахман келді.
Ол мен Шұға алтыбақанда танысып, хат жазысып, бір-бірін шын сүйді. Бірақ Әбдірахман кедей еді, Есімбек оны жақтырмады. Қызын Әбдірахманға бермек болған бір көрші оларды Есімбекке шағып, жігіттің үстінен арыз жазды.
Бір күні стражник келіп, Әбдірахманды болысқа айдап әкетті. Ғашықтар құдық басында жылап қоштасты. Әкесі мен ағалары Шұғаны қатты сөкті, қыз қайғыдан ауырып, төсек тартып қалды. Қызын аяған Есімбек Әбдірахманды ақтатып, екеуін қоспақ болды.
Әбдірахман қаладан оралған күні Шұға қайтыс болды. Қыздың жеңгесі жігітке Шұғаның өлерінде жазған хатын берді.
Жолыңа құрбан қып ем жан мен тәнді, Дариға, айтылған серт болмай қалды. Көре алмай ақтық минут дидарынды, Арманда жан тапсырған мен бір зарлы!..
Келесі жылы Есімбек көл басында қызының асын беріп, белгі тұрғызды. Сол оба «Шұғаның белгісі» атанды.
Тараулар бойынша толық мазмұны
Тарау атаулары — редакциялық.
Тарау 1. Жол серігінің Шұға туралы әңгіме бастауы
Қыркүйектің салқын күнінде жас жолаушы ауылдан аттанып, иен жайлаумен жүріп келе жатты.
Оның серігі Қасымжан жолды жақсы білетін, әңгімеге құмар адам еді.
Қамысақты көлін айналып, Шұғаның белгісі тұсынан қара жолға шығатынын айтқанда, жолаушы оның не екенін сұрады. Серігі бұл кішкене обаның тарихын баяндауға кірісті.
Тарау 2. Шұғаның бейнесі, Кәрімге жазылған әзіл хаттар және Есімбектің серті
Қасымжанның айтуынша, Сырдан көшіп келетін бай Есімбек көлдің ең шұрайлы жеріне қонып, елді қонақ еткен.
Оның төрт ұлының ортасында еркелеп өскен жалғыз қызы Шұға он алтыға келген еді.
Қасымжан оның көркі мен ақылын сүйсіне еске алды.
Шұға десе Шұға. Шұға, өй, шіркіннің өзі де келбетті-ақ еді... ақ құба, талдырмаш, көзі қап-қара, осы, үріп ауызға салғандай еді. Ажары қандай болса, ақылы да сондай.
Шұға жігіттердің хаттарына жауап бермеген. Бозбалалар оған сөз салған есерсоқ құрдасын алдап, қыздың атынан ғашықтық өлең жазған. Әкесі қызын бай балаларына ұзатпай, жас кезінде құрдасымен жасасқан құдалық сертін күткен.
Тарау 3. Жаппастардың келуі және Әбдірахманның алғаш пайда болуы
Бір жылы мамырдың соңына таман ауыл жайлауға қонды. Көп ұзамай Есімбектің ауылы да көшіп келді. Қасымжан олармен амандасуға барғанда, үлкен үйге жұрт жиналып, қонақасы әзірленіп жатқан еді. Ол сәнді киінген Шұғаны көріп, сұлулығына таңғалды. Қыз оның кеш келгенін әзіл етті.
Сол сәтте аттан түсіп жатқан екі жігіттің бірі Әбдірахман еді.
Шұға оның мұғалім екенін біліп, үйге кірді де, есіктен сығалап қарап тұрды.
Тарау 4. Әбдірахманның өткені және Есімбекпен қайшылығы
Әбдірахман кедей отбасынан шығып, бала күнінен байдың малын баққан. Ауыл мұғалімі оның зеректігін байқап, кешке сабақ беріп, мектепті бітіруіне көмектескен. Кейін ол қалаға қашып барып, жаз жалданып, қыс оқыған. Оқуын аяқтағанда тілмаш не болыстың хатшысы болуға келіспей, бала оқытуды таңдаған. Қыста басқа ауылда мұғалім болып, жазда еліне оралған. Ол елге қызмет етуді қалаған. Есімбек оны салқын қарсы алды. Бұған Әбдірахманның ауылдастарын байдың киізін астық жиналмай тұрып қымбатқа алмауға үгіттегені себеп болған. Оның кеңесін тыңдағандар пайда көріп, бай күткен табысынан айырылған еді.
Тарау 5. Қажыбайдың айыптаулары және алтыбақанға бару жоспары
Түстен кейін Қасымжан ауыл сыртындағы жиынға барды. Бір қария Әбдірахманды дінге қарсы шықты, молдалар мен ел басшыларын сыйламады деп айыптап отырды. Ол мұғалімнің бала оқытуын жұртты аздырумен байланыстырып, шоқындыруға ақша алды деген өсек таратты. Жастар бұл сөзге көп көңіл бөлмей, өзара әзілдесті. Қасымжан Әбдірахман отырған үйге барып, Шұға жайын қозғады. Жігіт қызбен оңаша сөйлесе алмағанына өкінді. Қасымжан кешке алтыбақан құрылатынын айтып, оны ертіп баруға келісті. Әбдірахман қуанды.
Тарау 6. Зәйкүлдің тағдыры және әңгімешімен көңіл қосуы
Қасымжан Есімбектің кіші келіні Зәйкүлмен жақын болғанын да жасырмады.
Зәйкүл күйеуіне ұзатылмай тұрып, басқа жігітті сүйген, бірақ әкесі мен болыс оның кетуіне жол бермеген. Мал соңынан шықпайтын момын күйеуімен көңілі жараспаған. Есімбектің үйіне жиі келетін Қасымжанмен көңіл қосып, екеуі үйленуге уәделескен. Алайда кедей Қасымжан байдың келінін алып кетуге шамасы жетпейтінін түсінген. Сондықтан олар бұл уәдені кейін қозғамаған.
Тарау 7. Күлзипаға үміттенген Айнабай және алтыбақандағы Шұғаның әні
Алтыбақанға бара жатқан екі жігіт жолда Айнабайдың қызы Күлзипа мен оның жеңгесіне кездесті.
Айнабай бұрын күйеуге берген қызын енді дәулеті артқан соң басқаға қоспақ болған. Ол Әбдірахманнан үміттеніп, әкесіне сый көрсетіп, шөп те берген. Әбдірахманның әкесі бұл құдалықты қалағанмен, Әбдірахман сүймеген қызды алуға көнбеген. Күлзипа ұялшақтық танытып, жеңгесінің соңынан жүрді. Әбдірахманның ойы алтыбақанда болғандықтан, олармен көп сөйлеспеді. Ойынға жеткенде Шұға қыздардың еркіндігі жоқтығын айтып ән салып тұрды.
Тарау 8. Түнгі ойын және Әбдірахман мен Шұғаның оңаша сөйлесуі
Жастар таң атқанша ән айтып, әзілдесіп, ойын ойнады. Әбдірахман домбырамен ән шырқап, жиналған жұртты өзіне қаратты. Көпшілік тарай бастағанда, Қасымжан Зәйкүлге досының Шұғаға ынтық екенін жеткізді. Зәйкүл қолынан келген көмегін аямайтынын білдірді. Шұға қайтуға ыңғайланғанда, Әбдірахман қасына барып, екеуі ақырын сөйлесті. Қасымжан олардың сөзін толық естімеді. Кейін жігіт қоштасып, қыз үйіне кетті.
Тарау 9. Махаббат хаты және Шұғаның алғашқы жауабы
Әбдірахман ойыннан көңілсіз қайтты. Ол сезімін білдіргенде, Шұға түсінбегендей болған еді. Жігіт мұны өзінің кедейлігінен көрді. Есімбектің қызын бермейтінін, қалыңмал төлеуге де шамасы жоқтығын ойлап, Шұға келіссе, алып қашуды ұйғарды. Өлеңмен ұзақ хат жазып, бір сәттік қызығушылық емес, өмірлік серік іздегенін жеткізді. Хатты Қасымжанның қойшы інісі Базарбайға берді.
Әбдірахман жауап күтіп, ауыл сыртындағы көгалда мазасыз жатты. Базарбай қыздың қысқа жауабын әкелді: ол хатты алғанын, әзірге анық жауап айта алмайтынын білдірген еді. Жігіт бұған мұңайды. Бірақ Базарбай Шұғаның бұрын өзге жігіттердің хатын жыртып, ашуланатынын, ал бұл жолы жымиып оқып, қалтасына салғанын айтты. Зәйкүл де Шұғаның Әбдірахманды жиі айтатынын бұрын сездірген еді. Қасымжан осының бәрін жақсы белгіге жорып, досын жұбатты.
Тарау 10. Махаббаттың жайылуы, елдің өсегі және қысым
Хаттан кейін Шұға мен Әбдірахман жақындасып, бірін-бірі қатты сүйді. Қасымжан екеуінің де сырын білді. Олардың қатынасын естіген Айнабай Есімбекке қызының қашып кетпек болғанын жеткізді. Бай Базарбайды жұмыстан қуып, Қасымжанды үйіне жолатпады. Үлкендер Әбдірахманды райынан қайтаруға тырысты. Қасымжан досының жауабын еске алды:
...деп шалдар үгіттеп Әбдірахманды жолынан тайдырмақ болды. Әбдірахман бәріне де:
- Шұға айныса амалым жоқ. Егер Шұға сөзінде тұратын болса, не қиындық болса да көрем. Алмай тынбаймын, - деумен болды.
Әбдірахманды жастар ғана қолдады. Оған пана берген Қасымжанға ат ұрлады деген жала жабылып, сиыры тартып алынды. Шұғаның ағалары жігіттерді түнде аңдып, кездесулерін сиретті.
Тарау 11. Айнабайдың арызы және Әбдірахманның ұсталуы
Кейін Айнабай Әбдірахман түріктерге жасырын ақша жинады деп арыз бергені туралы хабар тарады. Әбдірахман бұған алаңдамай, Шұғамен кездесудің амалын іздеді. Қыздан сағынғанын, үйдегілердің бәрі қарсы екенін айтқан хат алды. Ол қашып кетуді ұсынып жауап жазды, бірақ хатты жеткізетін адам табылмады. Бір кеште Қасымжан екеуі ауыл сыртында отырғанда, қос ат жеккен арба келді. Қарулы орыс күзетші Әбдірахманды болысқа апаруға бұйрық алғанын айтты. Қасымжан ат жектіріп, досын өзі жеткізуге әзірленді. Ауыл адамдары жиналып, бірі аяп, бірі табалады; Қасымжанның әжесі жылады.
Тарау 12. Есімбек ауылынан өткендегі қиын қоштасу
Күн батқанда Қасымжан Әбдірахманды алып шықты. Есімбектің ауылынан өткенде, Шұғаны көру үшін аттың жүрісін баяулатты. Құдықтан қайтқан Шұға мен Зәйкүл көрінді. Әбдірахман арбадан түсіп, қайда бара жатқанын айтты. Екеуі жылады. Қасымжан қоштасу сәтін былай еске алды:
Бірінің көзіне бірі қарап қатты да қалды... Арт жағымызда айқай-ұйқай, боқтау, жүгірген адамның аяғының дыбысы. Алдымызда біраз жер барып тоқтап бізді күтіп стражник ойбай салып жатыр.
Әбдірахман арбаға мініп, Шұға жылап қала берді.
Тарау 13. Шұғаның ажалы, соңғы хаты және Шұғаның белгісі
Әбдірахманды қалаға алып кетті. Онымен қоштасқаны үшін әкесі мен ағалары сөккен Шұға ас ішпей, төсек тартып қалды. Қасымжан досының хатын оған жасырын жеткізді. Емшілер көмектесе алмады. Шешесі қызын құтқару үшін үй ішін екі жасты қосуға үгіттеді. Қызы әлсіреген соң Есімбек Әбдірахманды қайтартып, екеуін қосуға келісті. Шақыртумен келген Қасымжанға Шұға әкесінің шешіміне сенбейтінін айтты:
- Жазылып керегі не? Бәрібір мен бақытты бола алмаймын. Әкем аяса, менің дертім жаныма батқан соң аяп отыр. Ертен сауықсам қайта күйсеуден тайынбайды. Өлем деп арман қылмаймын, жалғыз-ақ арманым бар.
Ол өлер алдында Әбдірахманды бір көріп, бетін бетіне тигізуді ғана армандады. Сол кеште жігіттің оралғанын естіген Қасымжан оған барды. Досын жұбатып, Шұғаны тәуір деп айтты. Әбдірахман түнімен ұйықтамай, таңертең атқа мінуге асықты. Ертеңіне екеуі асығып жеткенде, қыздың қайтыс болғанын білді. Әбдірахман үнсіз қатып қалды. Есімбектің үйіне барғандарында Зәйкүл соңғы хатты берді. Шұға орындалмаған уәдесін еске алып, сүйгенінен өзін ұмытпай, дұға етуін өтінген еді. Әбдірахман хатқа көз жасын төкті. Қызды ескі қорымға жерледі. Келесі жылы Есімбек ас беріп, көл маңына белгі тұрғызды. Қасымжан әңгімесін аяқтағанда, жолаушылар сол тұсқа жетті:
Алдымыздағы белеске шыққанда үлкен көлдің аңғары көрініп, құбыла жағында бір обашық мұнарланды. - Әне, - деді жолдасым, - әне, Шұғаның белгісі көрінді...өй, өзі де Шұға десе, Шұға еді-ау!.. -деп қойды.