Қобыланды батыр
Өте қысқаша мазмұны
Ерте замандағы қазақ даласы, қыпшақ елінің жайлауы. Сексенге келген бай әулиелерге жалбарынып, ұл сүйді. Ол жасынан қайратты болып өсті.
Қобланды көрші ханның шартымен биікте ілінген алтын теңгені атып түсіріп, хан қызына үйленді.
Құртқа көкала биенің құлынын алты жыл баптап, тұлпар етіп өсірді. Қызылбас батыры Қазан көрші елдің қалаларын басып алғанда, Қобланды құрдасы Қараманмен жорыққа аттанды. Тұлпар оны бір күнде жеткізді. Батыр Сырлы қаланы алып, Қазанды жекпе-жекте өлтірді. Содан кейін қызылбас әскері оны жалғыз қоршап алды.
Жалғыз өзі батырың Жойып кетіп барады. Қойға тиген қасқырдай, Сойып кетіп барады. Жолбарыс шапқан құландай, Шоршып кетіп барады. Үш мың атты бір сайға, Төрт мың атты бір сайға, Аламын деп қайтарда, Қойып кетіп барады.
Батыр жау әскерін тауысып, Қырлы қаланы талқандады. Кейін ол Қараманмен бірге Көбікті ханның жылқысын айдап, тұтқынға түсті. Батырларды ханның қызы құтқарды.
Қобланды Көбіктіні өлтірді, ал Қарлыға Қараманға сауғаға берілді. Сол кезде қалмақ ханы Қобландының елін шауып, Құртқаны алмақ болды. Батыр оралып, Қарлыға мен Қараманның көмегімен ханды өлтірді, елін тұтқыннан босатып, олжаны кедейлерге әділ бөлді.
Қобланды Қарлығаны әйелдікке алмады. Құртқа ұл тапты. Жылдар өткен соң жау шабуылы кезінде өкпелі Қарлыға Қобландыны артынан найзалады. Батырдың жас ұлы жауды жеңіп, Қарлығаны ауылға әкелді. Ол Қобланды үшін әкесі мен інісін құрбан еткенін айтып, аяғына жығылды. Екеуі татуласып, некелесті.
Егжей-тегжейлі мазмұндама
Мазмұндаманың бөлімдерге бөлінуі шартты.
Тоқтарбайдың ұл тіллеуі және Қобыландыдың батыр болуға бел бууы
Қараспан мен Көздікөлді мекендеген қыпшақтың байы Тоқтарбай сексенге дейін перзент көрмей, әйелімен бірге әулиелерге жалбарынды. Тілектері қабыл болып, бір ұл, бір қыз сүйді. Ұлы Қобланды жасынан ерекше қайратты болып өсті.
Алты жасында ол торы атын еншісіне алып, қаршыға мен тазы ертіп, жылқыға барды. Тоқсан жылқышының басшысы Естеміс оны баулыды. Бала онымен бірге аң аулап, қару ұстауды үйреніп, елін қорғайтын ер болуға дайындалды.
Құртқаны жеңіп алу, Қызыл ерді жою және Көктім Аймақпен қоштасу
Бір түні таудың ар жағынан шу естілді. Естеміс көрші ханның алтын теңгені атып түсірген мергенге қызы Құртқаны беруге серт еткенін айтты.
Қобланды ұстазының ескертуіне қарамай, батасын алып аттанды. Биікке ілінген теңгені қақ бөліп атып, қыздың көңілінен шықты. Хан той жасап, қызын берді. Бірақ алып қарсыласы қызды күреспей бермейтінін мәлімдеді. Қобланды оны үйінен тауып, менсінбей созған аяғына арқан ілді де, атпен сүйретіп өлтірді. Хан қызын қазына, қызметшілер және сәнді отаумен ұзатты. Күйеу баласына жаудан, жел мен күннен қорғайтын төрт бұлтты енші етіп берді.
Құртқаның Көкала биені алдыруы және Тайбурылды тұлпар етіп бағуы
Елге қайтқан көш көп жылқыға кездесті. Құртқа көкала биенің ішіндегі құлынды танып, болашақта батырға серік болатын тұлпар сол екенін айтты. Жылқы Қобландының туысына тиесілі еді. Туысы биені келіннің көрімдігіне берді. Құртқа тууы қиындаған биені жалғыз күтіп, құлынның аман тууына көмектесті. Оны алтын тонға орап, күн мен желден қорғады. Алғашқы қырық күн қулықтың, келесі қырық күн қысырдың сүтін беріп, жеміне дәрі қосты. Елге келген соң да күтімін тоқтатпады. Атты алты жыл баптап, үйретіп, жарақ пен ер-тұрман әзірлетті. Қобланды бұл жылдары Естемістің қасында аң аулап, жылқыда жүрді. Құртқа тұлпарды баласындай бағып өсірді.
Қазанның шабуылы, Қараманның көмек сұрауы және Қобыландыдың сапарға шығуға бел бууы
Осы кезде қызылбас батыры Қазан Ноғайлы елін шауып, Қырлы және Сырлы қалаларын тартып алып, халықты күйзеліске ұшыратты.
Ол Қырлы қаланы алты қабат ормен, болат қақпамен бекітті. Бұл хабарды естіген қият батыры Қараман қырық мың қол жинап аттанды.
Қараман жолай Қобландыны ертпек болып келді. Қобланды тұлпарының дайындығын білу үшін Естемісті Құртқаға жіберді. Құртқа аттың бабына келуіне қырық үш күн жетпейтінін айтып, сапарды кейінге қалдыруды өтінді. Қобланды осы жауапты құрдасына жеткізгенде, Қараман оны әйелдің сөзінен шықпайтын ер деп кемсітті. Ашуланған батыр Құртқаны жазаламақ болып ауылына шапты. Құртқа алдынан тұлпарды жетектеп шықты. Қараңғы қорадан шыққан ат тасты шайнап, көкке екі рет көтерілді. Құртқа үшінші ұшуға қырық үш күн жетпегенін айтты. Атты көрген Қобландының ашуы басылып, әйелінің еңбегін мойындады. Оған қауіп төндірмек болғанына өкініп, сапардан аман келсе қадірін көтеруге уәде берді. Сол түні қарт ата-анасының қасына барып қонды.
Ел-жұртпен қоштасу, Құртқаның болжамдары және Бурыл атпен Қазанға жету
Таңертең Құртқа ат пен қаруды дайындады. Қобланды елмен қоштасып, қияттардың соңынан аттанды. Әке-шешесі, қарындасы мен жары біраз жерге дейін шығарып салды. Қарындасы жалғыз ағасын қимай, артта қалған отбасын кімге тапсырғанын сұрады. Ол ағасына деген тілегін былай білдірді:
Басымда бар алтын шоқ, Көкешім барда көңлім тоқ. Көкежан, сені көрмесем, Басымнан өтер дүние боқ, Табаныма тиер шоқ! Сізге деген Құдайдың Бізге болсын ажал-оқ!
Қобланды да жылап, жақындарын Құдайға тапсырды. Құртқа оның қияттардан он екі күн бұрын жетіп, Сырлы қаланы алатынын, ал Қараман Қырлы қамалды бұза алмай көмек сұрайтынын болжады. Аттың кемдігі кейін жау жылқысын қуғанда білінетінін айтты. Сондай-ақ елін жау шауып, ата-анасы мен қарындасы қорлыққа түсетінін ескертті. Анасы әулиелерден медет сұрап, жалғызын аман қайтаруды тіледі. Қобланды жолға шыққан соң тұлпарынан қырық күндік жерге бір күнде жеткізуді талап етті. Ол атын асықтырып, намысты қолдан бермеуге шақырды:
Жан серігім Бурыл ат, Барыңды бүгін қарышта! Қаса тұлпар ат болсаң, Ұшқан құстан қалыспа. Қырық күнішілік Қазанға Бір-ақ күнде жетуге Сіздей малға алыс па?!
Қамшы жанына батқан тұлпарға тіл бітіп, кешке жеткізуге серт берді. Қобланды қияттарды қуып жетіп, Қараманға Құртқа баптаған аттың жүйріктігін көрсетіп, бәрінен озып кетті.
Сырлы мен Қырлы қалаларды алу, Қазанды жеңу және қызылбас әскерін талқандау
Тұлпар таулар мен көлдерден, шөлдерден асып, кешке Қазанның жылқысына жетті. Қобланды жылқыны айдап шығарып, Сырлы қалаға шабуылдады. Он екі күн ішінде қаланы бұзып, халқын сыртқа шығарды. Содан соң Құртқа айтқандай, жақындағы тауға көтеріліп күтті. Қияттар он екі күннен кейін жетіп, Қырлы қаланы қоршады. Қараман үш күн бойы қамалға кіре алмай, Қобландыдан көмек сұрады. Қобланды бұрынғы кемсітуін есіне салып, Құртқаның қадірін айтты. Ренжіп кеткен құрдасын артынан қуып жетіп, бірге әскерге келді. Тұлпар иесінің өтінішін қабылдап, алты қабат ордан қарғып өтті де, қаланың ортасына түсті. Қараман сыртта қалды. Қобландыға қарсы қырық мың қызылбас әскері жиналып, олардың алдына Қазан шықты.
Қазан жас батырдың кім екенін сұрап, аты мен сауытын талап етті. Қобланды беруден бас тартып, жекпе-жекке шақырды. Екеуі найзаласып, қылыштасып ұзақ алысты. Ақыры Қобланды қарсыласын аттан түсіріп, өлтірді. Ханы өлген әскер жеке шайқасудан бас тартып, жалғыз батырды қоршап алды. Қобланды елден жырақтағы жалғыздығына налынды:
Мініп шықтым үмітпен Жолдасым Бурыл дөненді, Көкке тойған көбеңді. Қызылбас қашып, мен қалсам, Ерлігімді кім айтар Қараспанды жайлаған Қалың Қыпшақ көп елге?!
Ол пірлеріне сыйынып, қаруына серт берді де, қоршауды бұзып ұрыс салды. Алты күн соғысып, жетінші күні қарсы әскерді тауысты. Қырлы қаланы он сегіз күнде талқандап, қақпасын ашты. Қияттар мол олжа алды. Кейбірі батырдың даңқын қызғанып, оны өлтіруді ұсынды. Қараман жолдасына қастық жасауға тыйым салды. Қосын бес күн тынығып, малын тойдырған соң елге қайтуға әзірленді.
Көбіктінің жылқысын айдау және екі батырдың тұтқынға түсуі
Қараман найзасы жауға тимегенін айтып, тағы бір жорық жасауды ұсынды. Ол жақын маңдағы Көбікті ханның жылқысын айдап алып, қарсыласымен шайқасып қайратын көрсеткісі келді.
Екі батыр олжаны қосынға қалдырып, пірлеріне сыйынбастан аттанды. Таңда жылқыға тиіп, айдап әкетті. Бірақ ханның жүйрік аты үйірден қашып, қалаға жетті. Қобландының тұлпары оны қайтара алмады. Осы жерде Құртқа ескерткен қырық үш күндік кемдік білінді. Қобланды тауда ұйықтап қалғанда, Көбікті қуып жетті. Қараманның найзасын шоқпармен қағып, өзін ұстап алды. Ұйқыдағы Қобландыға тоғыз қабат тор салып, қаруын жинады. Оянған батыр тордың бес қабатын үзсе де, босана алмады. Көбікті екеуін кісендеп, аттарын жылқыға қосып, қалаға алып келді. Тұтқындарды қызына тапсырып, қаматтырды.
Қарлығаның батырларды құтқаруы, Көбіктінің өлтірілуі және Қарлығаның Қараманға сауға берілуі
Ханның қызы Қарлыға тұтқындарды абақтыға қамады, бірақ кейін Қобландыға ғашық болып, көмектесуге бел буды.
Оның мұсылман анасы өлерінде мұсылманға қосылуды өсиет еткен еді. Қарлыға батырларды босатуға келді. Қараман қашуға келісті, ал Қобланды кегін алмай кетпейтінін айтты. Оны орнынан қозғалта алмаған қыз тұлпарын әкелтіп, шыңғыртты. Аттың даусын естіген батыр қабырғаны бұзып шықты. Қарлыға жасырған қаруларын қайтарып, жылқыға қайта тиюді ұсынды. Ханның жүйрігін өзі алып қалып, әкесін алдап ұйықтатты да, батырларға қосылды. Бірақ үйірдегі екінші жүйрік қалаға қашып кетті. Қыз Көбіктінің сауытындағы кіндік тұсының осал жерін айтты. Қобланды қуғыншыны жалғыз тосып, сол тұстан атып, кейін басын шауып өлтірді. Жолда Қараман Қарлығаны сауғаға сұрады. Қобланды қыздың жасаған жақсылығын айтып, тек өзі келіссе ғана беретінін білдірді. Қараман оны өзіне берілгендей жетектеп әкетті. Үшеуі жылқыны айдап, бұрынғы қосынға қосылды. Қарлыға Қобландыны сүйгенімен, Қараманның қолында қалды.
Қияттардың олжаны иемденіп кетуі және жеті кәміл пірдің елдегі пәлені хабарлауы
Көш қозғалғанда Қобландының тұлпары ақсап, жүрмей қалды. Қияттар Қараманды көтермелеп, Қобландыға назар аудармады. Олар олжаны алып кетіп, батыр жұртта жалғыз қалды. Қобланды өз елінен серік ертпегеніне өкініп, жалғыздығына жылады. Сол түні түсіне жеті кәміл пірі кіріп, елін Алшағыр шапқанын хабарлады.
Көбікті тұтқын алғанын хабарлап, ұлын осы ханға жіберген еді. Пірі қарт әкесінің қой бағып, анасының жүн түтіп, қарындасының қызметте жүргенін, хан Құртқаны алмақ болғанын айтты. Қобланды шошып оянғанда атының ақсауы басылды. Тұлпар елдің қасіретін сезіп жүрген еді. Қарлыға Қараманнан бөлініп келіп, екі атты бағып жүрді. Қобланды оған қайғысын айтып, еліне жалғыз аттанды. Қарлыға Қараманды да шақырып, келмесе өзі артынан жетуге уәде берді.
Қобыландыдың Қараспанға оралуы, Алшағыр қаласына жетуі және Құртқамен кездесуі
Қобланды Қараспанға жетіп, бос қалған жұртты көрді. Тұлпар Құртқа бұрын жем берген ақырға тоқтады. Батыр әйелінің отау орнынан күлге көмілген азықты тапты. Жолда тұлпар сүрінген жерден Құртқа қалдырған алтын қазықты алып, қоржынына салды. Ақыры Алшағыр қаласына жетіп, кіретін жер іздеді. Іштен ата-анасының, қарындасының және әйелінің зарын естіді. Анасы ұлының келгенін сезген белгілерін айтты, қарындасы түсінде ағасының басынан өткендерін көргенін баяндады. Құртқа тұлпарды шақырып жылағанда, сырттағы ат кісінеді. Дауысты таныған әйел жоғарыдан қарап, қала сыртындағы күйеуін көрді.
Ол тезек теруді сылтауратып, ханнан рұқсат алды. Екі құл, екі күңін жолда қалдырып, батырға барды. Тұлпар оны танып, шылбырын үзіп, бауырына басын тықты. Құртқа күйеуін сынау үшін киімінің ішіне қап жасырып, жаудан жүкті болғанын айтты. Жалғыздық азабын көрген Қобланды баланы өсіретінін білдірді. Құртқа қапты алып тастағанда, екеуі қуанып қауышты. Ол алдымен ата-анасы мен елін босатуды ескертті. Батыр қыпшақтарға түнде дайындалып, қолдарына таяқ алып, таңғы ұранын естігенде қақпаға жиналуды тапсырды. Құртқа қалаға қайтып, сүйінші хабар мен осы нұсқауды жеткізді. Тұтқындағы жұрт үміттеніп, Қобландының амандығын тіледі.
Алшағыр мен Біршымбайдың жеңілуі және қыпшақ елінің тұтқыннан босауы
Қобландыға Қарлыға, Қараман және қарындасының болашақ жары болатын батыр келіп қосылды. Алшағырдың бал ашатын анасы жаудың келгенін ескертті. Хан сенбеген соң, кемпір екі қызын алып қашты. Қарлыға күймеден қыздарды білдірмей алып қалды. Оларды сұраған Қараман Қарлығаға азаттық беруге келісті. Қыз солай еркіндігін қайтарды. Таңда төрт батыр қалаға келіп, Қобланды Алшағырды жекпе-жекке шақырды. Ұзақ шайқастан кейін ханды найзамен өлтірді. Бұдан соң бұрын Құртқа үшін өлген алыптың екі ұлы шықты. Қарлыға бірін, Қобланды екіншісін жеңді.
Төртеуі өзге қарсыластарын кезекпен жеңді. Ақырында Көбіктінің он бес жасар ұлы шықты. Ол төрт батырды қайта-қайта найзалап, бәрін әлсіретті. Қарлыға інісінің сауытындағы желке тұсы осал екенін айтты. Шашын жайып, өзін танытып, әкесін жау өлтіргенін, өзін жаралағанын айтып алдады. Інісі оны қауіпсіз жерге апармақ болып алдына түскенде, Қарлыға желкесінен найза салып өлтірді. Бұдан кейін қаладан қарсылас шықпады. Тұтқындағы қыпшақтар қақпадан шығып, Қобландымен қауышты. Ел он сегіз күн бойы жау қаласын шауып, мал-мүлкін алды. Үш ай, үш күнде жұрт бұрынғы қонысына оралды. Қобланды олжаны елге, соның ішінде кедейлерге әділ үлестірді. Халық тұтқындықтан құтылып, бұрынғыдан дәулетті тұрмысқа жетті:
Қалмақтан алған көп олжа Әділдікпен батырың, Жиып алып көп халқын, Бөліп берді еліне, Пақыр, кедей, кеміне. Кедейі байға теңеліп, Риза болды бәрі де Қобланды сынды еріне.
Елдегі тойлар, Қарлығаның қабыл етілмеуі және Бөкенбайдың туып өсуі
Елге келген соң үлкен той жасалып, Қобланды мен Құртқаның некесі қиылды. Батыр қарындасын жорықтас серігіне ұзатты. Ал Қарлығаны әйелдікке алмады. Ол тауға шатыр тігіп, жалғыз қалды. Қараман екі қызға үйленетін тойына Қобланды мен Құртқаны шақырды. Жолда Қарлыға оларды қонақ болуға өтінді. Құртқа да түсуге көндірмек болды, бірақ Қобланды тоқтамады. Екі айдан кейін қайтар жолда да қыздың өтінішін қабылдамады. Қарлыға осылай тауда жалғыз зарлап қалды. Кейін Құртқа ұл туды. Бала құндағын жыртып, ерекше күш көрсетті. Жұрт қуанып, той үстінде оған Бөкенбай деген ат қойды.
Бөкенбай жасынан тас көтеріп, қару ұстады. Алты жасында құла атын еншіге мініп, жылқыдағы Естеміске барды. Әкесінің жолын қуған баланың қайратына жылқышылар риза болды.
Шошайдың шабуылы, Қарлығаның Қобыландыды жаралауы және Бөкенбайдың ерлігі
Көбіктінің жиені нағашысының кегін алуға қырық мың әскермен келді. Ол ұйқыдағы Қобландыны өлтіруді ар санап, киінуіне уақыт берді. Оянған батырдың айқайынан жау шегінді. Құртқа аты мен қаруын әзірледі. Жау ханы үш күн мұрсат сұрады. Қобландыға Қарлыға, Қараман, күйеу баласы, Бөкенбай мен Естеміс қосылды. Мерзім бітіп, жекпе-жек басталарда, жылдар бойы өкпелеп жүрген Қарлыға Қобландыны артынан найзалады да, тауға кетті. Құлаған батырды жау қоршады. Тұлпары ұстатпай, көкке көтерілді. Бөкенбай бәрінен бұрын әкесіне жетіп, жауды ығыстырды. Естеміс Құртқаны емдеуге шақырды. Қобланды есін жиып, ұлына жау ханын қууды тапсырды. Бөкенбай оны жекпе-жекте аттан құлатты. Қалған әскерді екі батырға тапсырып, әкесіне қайтты. Құртқа күйеуінің жарасын емдеп, ашуын басуға тырысты.
Бөкенбайдың Қарлығаны әкелуі, татуласу және Қарлыға мен Қобыландының некелесуі
Құртқа ұлына тұлпар мен семсер беріп, Қарлығаны өлтірмей әкелуді тапсырды. Қыз шайқасты өзі бастап, Бөкенбайдан жеңілді. Бала оны ауылға жеткізді. Қобланды некелесуге келісті. Қараман екеуін татуластыруды өз мойнына алып, той жасады. Оңаша сөйлескенде Қарлыға батырларды босатқанын, әкесі мен інісін өлтіруге көмектескенін, елінен Қобланды үшін кеткенін айтты. Елеусіз қалып, сегіз жыл жалғыз жүргеніне налып, найзаны кек үшін салғанын мойындады. Қобланды оның жақсылығын жоққа шығармады, бірақ туыстарына қастық жасағанына сенбегенін айтты:
Өзіңнің әкең Көбікті Ақылын айтып өлтірдің, Әкеңнен жақын кім еді? Қара Қыпшақ Қобланды, Танимысың, нең еді? Сөзіңнің айтқан бәрі рас, Басыма басың тең еді.
Ол қыздың інісін де өлтіргенін еске салды. Қарлыға оның аяғына жығылды. Екеуі татуласып, Қараман той үстінде некелерін қидырды. Қарлыға мен Құртқа елге татулық көрсетті. Соңында Қарлығадан тағы бір батыр ұл туатыны, оның ерлігі қыпшаққа қорған болатыны хабарланып, оның оқиғасы бөлек қиссаға қалдырылды.