Ақбілек (Аймауытов)
Өте қысқа мазмұны
Алтайдағы Марқакөл маңындағы қазақ ауылы. Ел қыстауға түскен кез, болжам бойынша Азамат соғысы жылдары. Ауылға жолбасшы ерткен ақ әскерлер шауып, анасы апанға жасырған Ақбілекті тауып алды.
Әскерге жол көрсетіп, қызды ұстап берген ауыл адамы Мұқаш еді. Ол қыздың ағасы өзінің болыс болуына кедергі жасағаны үшін кек алды.
Ақтар қызды қорғаған анасын өлтіріп, Ақбілекті алып кетті. Қуғынға шыққан күйеу жігіті Бекболат иығынан жараланды.
Тұтқында қыз сарбаздың зорлығын көріп, кейін бір офицердің қолында қалды. Әскер кеткен соң тауда жалғыз қалған Ақбілек түні бойы қасқырлардан қорғанып, от жағып аман қалды. Кейін таныс диуана оны ауылына жеткізді. Мұқаш ақтарды қызылдарға ұстатып берді, бірақ болыс бола алмады.
Үйде әкесі қызынан алшақтап, жесір әйелге үйленді, өгей шеше Ақбілекті қорлады. Бекболат үйленуге уәде беріп, екеуі жасырын кездесті. Көп ұзамай Ақбілектің тұтқында жүкті болғаны белгілі болды. Ол ұл туып, баланың көзін жоғалтуды сұрады. Сол түні жеңгесі де ұл таптым деп жариялады. Жүктілікті естіген Бекболат қалыңдығынан түңілді.
Ағасы Ақбілекті қалаға алып кетіп, ол Семей мен Орынборда оқыды. Оған үйленбек болған шешен қызметкер қыздың өткенін естіп, бас тартты. Ал коммунист жігіт оның өткенін кінәламай, Ақбілекке үйленді.
Ерлі-зайыптылар ауылға барғанда, әкесі қызын жылы қарсы алды. Мұқашты байдың адамдары өлтірген еді. Жеңгесі бес жасар ұлдың Ақбілектің баласы екенін, оны жасырын асырап алғанын ашты.
Марқакөлдің жиегінде Мамырбайдың Ақбілегі, жас Балташтың сүйген жары Ескендірін құшып, сүйіп, бала болып, ана болып, көп әйелден дана болып, кеудесіне бағы сыймай, кемерінен аса шыпылдайды.
Бөлімдер бойынша толық мазмұндама
Түпнұсқадағы төрт бөлім сақталды; бөлімдер ішіндегі тармақтардың бір бөлігінің бөлінуі мен кейбір тақырыптар редакциялық.
Бөлім 1. Ауылдағы шабуыл және Ақбілектің тағдырына әсер еткен адамдар
Ақбілек. Ауылға шабуыл және қыздың алып қашылуы
Алтайдың Марқакөл маңындағы ауылдарының бірінде Ақбілек ата-анасының қамқорлығында, еркелеп өскен еді.
Әкесі Мамырбай ауылдағы шаруасын жүргізіп, ағайын арасындағы істерге араласып жүрген еді.
Ел қыстауға түскен кезде ауылға қазақ жолбасшысы ерткен үш қарулы ақ әскер шапты. Олар мал-мүлікті тартып алып, еркектерді ет сақтайтын қораға қамады. Ақбілектің анасы қызын апанға жасырды. Сарбаздар өзін қамшыласа да, қызын көрсетпеді. Бірақ апанды тапқан қазақ құтқарамын деп алдап, әскерді ертіп келді. Қызының жан даусын естіген анасы көмекке ұмтылды:
Қызын бүркітше бүріп, илеп жатқан екі орысты анасы екпінімен келіп итеріп тастап, балапанын басқан ана құстай, баласын бас салды. ...Орыстар мылтық дүмін жұмсады.
Анасын атып өлтірген әскерлер Ақбілекті атқа өңгеріп әкетті. Қыздың айғайын естіген жігіттер қуғынға шықты. Қашқындар оқ атып, қуғыншылардың бірін жаралады.
Бекболат. Жігіттің өткені және Ақбілекке деген махаббаты
Қуғын кезінде иығынан оқ тиген жігіт Ақбілектің атастырылған күйеуі Бекболат еді.
Бұрын дәулетті болған отбасынан шыққан ол молдадан хат танып, жастайынан ойын-сауыққа, домбыраға, аңшылыққа әуестенген еді. Ел билейтін әкесінің жұмысына көп араласпаса да, ру намысы үшін төбелеске қатысатын. Әкесі таңдаған қызды ұнатпай, Ақбілекті өзі көріп, айттырған еді. Сол кеште қалыңдығына жасырын жолығуға келе жатып, жолдастарымен қоян қуып кідірді. Ауылға жақындағанда Ақбілектің айғайын естіп, оны құтқаруға ұмтылды. Оқ тиген соң есінен танды. Кейін жолдастары батылырақ қуса, қызды алып қалуға болар еді деп күйінді.
Офицер. Ақтардың тағдырға және зорлыққа көзқарасы
Ақ әскер офицері Тамбовтағы бай отбасынан шығып, әскери білім алған еді. Төңкерістен кейін большевиктермен соғысып, жеңілген жетпістей офицер мен сарбаз Алтайға тығылды. Қызылдар оларды аштық пен суыққа ұрындырып қолға түсірмек болды. Офицер ауылдарды тонауды азық пен баспана табудың амалы, әйелдерді алып қашуды ер адамдардың қажеттілігі деп ақтады. Қазақтарды төмен санап, Ресейге бағынуға тиіс деп білді. Ол өз әрекетіне жауапкершілікті тағдырға жүктеп, соғыста өлімге үйренгенін былай түсіндірді:
Адамның тыпырлап өлгені бізге тауықтың өлгенімен бір есеп. Көңілімізге солай орнағаннан ба, өлімді көп көріп, етіміз өліп кеткеннен бе, кім білсін.
Мұқаш. Кедейдің жолы, Ақбілекке қиянат және тұтқындағы өмір
Ақ әскерге жол көрсетіп, Ақбілекті ұстап берген ауыл адамы Мұқаш еді.
Ол бала күнінен малай болып, таяқ пен қорлық көрді. Кейін жылқы бағып, пароходта жұмыс істеп, орысша үйренді. Кеңес өкіметі орнағанда партияға кіріп, қару алды, бірақ қызметін елді қорқытуға, дүние жинауға пайдаланды. Мамырбайдың ұлы оның үстінен жиналған арыздарды өткізіп, болыс болуына кедергі жасады. Мұқаш сол үшін қарындасынан кек алды. Қайтар жолда істегеніне өкінді:
Қазақ болсам, өз қаныма неден мұнша өшіктім? Өзгем өзге ғой, «ағатайлап» жалынып, қолын созып келе жатқан Ақбілектің білегін кекке созғызып, жүйкесін құртып, орыстарға ұстап бердім-ау!
Тұтқындағы Ақбілекке бір жирен сарбаз зорлық көрсетті, кейін оған Қара мұрт офицер таласты.
Екеуі жекпе-жек атысып, Қара мұрт қарсыласын өлтірді. Тілмәш оның қызды өзгелерден қорғайтынын жеткізді. Ақбілек қорғансыздықтан оған бағынды, бірақ анасын, ауылын ұмыта алмады. Мұқаш үйіне келгенде баласын сүюге ұялып, артынан өзін қайта ақтады. Ауыл адамдары оның сатқындығын көп ұзамай анықтады.
Ақбілектің қасқырдан аман қалып, дуананың көмегімен аулына оралуы
Әскер аттанарда Қара мұрт қызды өзге адамға қимай, атып кетпек болды. Ақбілек жалынып, аман қайтатынына жақсы тілек айтып құтылды. Орыстар кеткен соң тауда жалғыз қалды. Кейін Мұқаш ақтарды қызылдардың торуылына алдап апарып, ұстатып берді.
Түнде қосты қасқырлар қоршады. Ақбілек сырық алып, айғайлап, айнала сермеп қорғанды. Күші таусылуға жақындағанда да тірі қалуға тырысты. Қаптаған жыртқыштармен арпалысы ұзаққа созылды:
Ақбілек «аллалайды», қасқыр долданады, Ақбілек дөңгелейді... Қасқыр күрілдейді... Ақбілек шырылдайды, қасқыр қырқырайды, Ақбілек шырқырайды...
Аяғымен басып шашқан шоқтан қасқырлардың жалт бергенін байқап, от жақты да, таңға жетті. Таңертең асудан асып, ел іздеді. Өзеннен су ішіп, қалғып алды. Жолда торғайға төнген жыланды өлтіріп, мұны жақсылыққа жорыды.
Далада таныс диуана кездесіп, ауылға бастады. Ол ештеңе қазбалап сұрамай, қажыған қызды арқалап жеткізді. Ақбілек жұрттың сауалынан қашып, кедей үйге қонды. Оның кім екенін білген көршілер хабар таратты. Бір ауыл адамы түнде туыстарына кісі жіберді. Таңертең немере ағасы серіктерімен келіп, қызды алып қайтты.
Аулына жақындаған сайын жұрттың сөзінен қорыққан Ақбілек әкесіне жылап көрісті.
Бөлім 2. Қаладағы оқиғалар: саяси талас, махаббат және қызмет амбициясы
Бекболаттың емделуі және Ақбілектің аман екенін білуі
Жараланған Бекболатты қалаға жеткізгенде, Ақбілектің ағасы Төлеген оны ауруханаға орналастырды.
Жиырма күнге жуық емделген Бекболаттың жарасы жазыла бастады. Көңілін сұрап келген Төлегеннен қарындасын сұрауға ұялды. Аурухана алдында ел жаңалығын көп білетін, өзі де қамаудан емделуге шыққан алаяқпен танысты. Сол адам ақтардың қолға түскенін айтып, қыздың хабарын білуге уәде берді. Бекболат сүйгеніне үйлену мен елдің мазағынан қорқу арасында қиналды. Ақбілектің өз еркімен кетпегенін ойлап, бұрынғы кездесулерін есіне алды. Оның үйіне аман келгенін естігенде, қуаныштан бар күдігін ұмытып, тезірек елге қайтуға асықты.
Жылтырдың Әбенге қарсы арызы және Бекболаттың әкесінің атының аталуы
Ауруханадағы жаңа танысы ықпалды ел билеуші Әбен Матайұлына қарсы күресіп жүрген еді.
Ол Бекболаттың атынан арыз бергісі келіп, он бес тармақтан тұратын шағымды оқыды. Онда Әбеннің сайлауды билеп, ұрыларды қорғағаны, жұрттан мал мен ақша жинағаны, малайларды ақысыз ұстағаны, жер тартып алғаны айтылды. Патша, ақтар және қызылдар тұсындағы әрекеттері де тізілді. Кейбір пайда бөлісуге Бекболаттың әкесі қатысқан болып шықты. Бекболат шошып, әкесін арыздан шығаруды сұрады. Әлгі адам келіссе де, қағаздың бұрын жіберілгенін білген жігіт оның уәдесіне сенбей, өзі бұл іске араласудан тартынды.
Төлегеннің қонағасы: қазақ зиялыларының тап, байлық және революция жөніндегі пікірталасы
Төлеген шақырған қызметкерлердің арасында уезд бастығы Балташ болды.
Губерниядан келген Ақбала да осы қонақасқа қатысты.
Ауруханадан шыққан Бекболат олардың отырысына куә болды. Қазынаға алынған мүлікпен үйін жабдықтаған Төлеген қонақтарын мол тамақпен, арақпен күтті. Балташ Әбенді елді қанаушы деп, Мұқашты кедейден шыққан қызметкер ретінде қорғады. Өзге қонақтар Әбеннің беделі мен еңбегін айтып, Мұқаштың қылмыстарын тексеруді талап етті. Ақбала байдың малын бірден бөліп беруге қарсы болып, кедейді оқыту, ұйымдастыру, кәсіпке үйрету қажеттігін айтты. Саяси сөздердің көбін түсінбеген Бекболат Мұқаш туралы айтылғандарға ғана ерекше құлақ түрді.
Бекболат пен Ақбергеннің ауылға оралуы және Ақбілекті алу туралы шешім
Бекболатқа бала күнінен бірге өскен кедей досы ат әкелді. Екеуі аңшылықтың қиындығы мен қызығын бірге көрген, бір-біріне сүйеніп жүрген еді. Елге қайтар жолда әуелі құстары туралы сөйлесіп, кейін Ақбілек жайын қозғады. Досы жұрттың табасы мен болашақтағы намысқа тиетін сөздерден сақтандырды. Бекболат қыздың кінәсіз екенін, соғыс кезінде талай әйелдің зорлық көргенін айтты. Тағы қалыңдық іздеуді қаламай, Ақбілектің өзіне үйленуге бекінді. Досы оның шешіміне қарсы болмады. Бекболат ағасының қызды алмайды деп жүргенін естісе де, ниетін өзгертпеді.
Мұқаштың болыс болуға талпынысы және жаңа саяси қастықтардың құрылуы
Ақтарды ұстатқаны үшін мақтау алған Мұқаш болыс қызметін сұрап Балташқа келді. Бірақ қызметкерлер оның үстіндегі деректерді тексермей орын бермеуге келіскен еді. Балташ оның партияны билік пен пайда табудың жолы деп түсінетінін байқап, сөкті. Ұсынған милиция қызметіне Мұқаш көнбеді. Партия бюросындағы орыс басшысы әуелі оны жақтады. Әбенге қарсы топ Мұқашты болыс қойдыруға уәде беріп, қонақ қылып, ақша мен әйел тауып берді. Ал қарсы жақ соңына бақылаушы салды. Оның ішімдік ішкені мен басқа әрекеттері тіркеліп, бюро басшысына жетті. Соңында оған болыстық берілмеді. Қолдаушылары да суып, Мұқаш елге де жексұрын, қызметтен де үмітсіз күйде ауылына қайтты.
Бөлім 3. Қайғы: Ақбілектің үйге оралғаннан кейінгі азабы
Ақбілектің жоқтауы, әкесінің алшақтауы және Ұрқиямен сырласуы
Ақбілек үйіне оралғаннан кейін анасын жоқтап, өзіне қамқор болған Ұрқия жеңгесіне сүйенді.
Жұрт алғашында қызды аяп, күтіп, көңілін аулады. Ақбілек жеңгелерінен жоқтау үйреніп, кішкентай сіңлісінің киімін, шашын қарастыра бастады. Бірақ әкесі оған қарамай, оңаша қалудан да қашты. Мамырбай қызын жақсы көргенімен, елдің сөзінен қорланып, оның тұтқында болғанын ұмыта алмады. Ақбілек әкесінің бір жылы сөзіне зар болды. Ақырында қайғысын Ұрқияға айтып, жылады. Жеңгесі жұрттың оған таңырқап қарайтынын жасырмады. Ақбілек тұтқындағы күндерін, өлтіріле жаздағанын, қасқырдан құтылғанын түгел баяндап, сырын таратпауға уәде алды. Сөйлескеннен кейін көңілі жеңілдегенімен, әкесінің салқындығы жанына бата берді.
Әлдекейдің кеңесі, Бекболатпен хат алмасу және ғашықтардың кездесуі
Үйге қонған әңгімешіл құрдасы Мамырбайдың көңілін көтеріп, бала-шаға мен шаруаны ойлап, жесір әйел алуға кеңес берді. Екеуі оңаша сөйлескеннен кейін әкесі Ақбілекке жылы сөйлей бастады. Қыз мұны үлкен қуаныш көріп, енді Бекболатты ойлады. Ұрқия арқылы оның бұрынғы ниетінен қайтпағанын білдірген хат келді. Ақбілек жауап жазып, жолығуын өтінді. Көп ұзамай Бекболат досымен жасырын келді. Ұрқия оларды өз үйінде күтті, Ақбілек балаларды ұйықтатып барып қосылды. Бірге ас ішіп, екеуі бір-бірінің көңілі өзгермегеніне сенді. Сол түні оңаша қалып, таң алдында қоштасты. Ақбілек болашақ отбасын, балалы өмірін қиялдады. Алайда бірнеше күннен кейін жүрегі айнып, жүкті екенінің белгілері байқалды. Мерзіміне қарағанда, бала тұтқында жүргенде біткен болуы мүмкін еді. Екеуі жүктілікті тоқтатудың амалын іздеді, бірақ еш нәтиже шықпады. Осы кезде Ұрқия да өзін жүкті болдым деп жариялады.
Әкесінің Өрікке үйленуі және өгей шешенің балаларға қатыгездігі
Мамырбай Әбен ауылына барып, жесір әйелге үйленуге келісті. Әйелді екі баласынан айырып, малын бөлісті; Мамырбайға алты қараға берді. Әбеннің талабымен ақсақал оның дұшпаны болған құдасынан да бас тартып, Ақбілекке басқа күйеу іздеуге келісті. Бай қонақтарын мол дастарқанмен күткен сол кеште түйе іздеуге жіберілген жас қойшы суықта үсіп, кейін қайтыс болды. Жаңа әйел үйге келген соң, балалар анасының орнын бөтен адамның басқанын ауыр қабылдады. Ол шаруаны жинақы жүргізгенімен, ас-суды қысып, балаларды ұрып, қарғады. Бауырына ара түскен Ақбілекке тұтқындағы қорлығын бетіне басты. Мамырбай әйелін жоғалтып алудан және шаруасының бұзылуынан қауіптеніп, балаларын қорғай алмады. Әйелі оны қызына қарсы айдап, Ұрқияны да үйден қуды. Ауыл әйелдері екі жаққа бөлініп, өсек көбейді.
Ақбілектің бала тууы, Ұрқияның құпиясы және Бекболатпен араздығы
Өгей шешесі Ақбілектің жүктілігін анықтап, әкесіне жеткізді. Мамырбай қызынан біржола түңіліп, толғағы басталғанда үйден кетіруді бұйырды. Ұрқия оны көрші кемпірдің тар үйіне апарды. Ұзақ қиналған Ақбілек ұл туды да, баланың көзін жоғалтуды сұрады. Кемпір алып шығып, тілегін орындағанын айтты. Сол түні Ұрқия да ұл тапты деген хабар тарады. Ақбілек бала емізбегендіктен сүті кернеп, көп азап шекті, ал Ұрқияның сүті шықпай, нәрестені басқа әйелге емізді. Бекболат әкесінің қарсылығына қарамастан үйленуге уәде беріп жүрген еді. Бірақ жүктілік жайын естіп, рас болса түңілетінін айтып хат жазды. Мұны оқыған Ақбілек шындықты жасыра алмай, соңғы үмітінен де айырылғандай жылады.
Бөлім 4. Махаббат: Ақбілектің жаңа өмірі
Кәмиләмен кездесу: Бояубайдың қызының басынан өткен зардаптары
Бес жылдан кейін Семейдегі аралда Ақбілек нағашысының қызын кездестірді. Туысы отбасымен Қытайға ауып, тоналып, елге қайтқанын айтты. Әкесін қамаудан босату үшін өзін қызметкерге беруге уәде еткен екен. Күйеуі ішімдікке салынып, оған зорлық көрсетті, кейін қызметтен қуылды. Бұрынғы орыс әйелі мен баласын тастап кеткені де анықталды. Келіншек баланы аяса да, әкесі оны қабылдамады. Өзі ауруға шалдығып, жалғызсырап жүрген еді. Ақбілек оған өз өмірін баяндады: босанғаннан кейін Төлеген келіп, әкесімен сөйлестіріп, қалаға алып кеткен. Ағасының оқыған әйелі оны жылы қабылдап, тұрмысқа бейімдеп, оқуына көмектескен еді.
Оқу жылдары және Ақбала мен Балташтың арасындағы таңдау
Ақбілек Семейдегі курстан кейін Орынборда оқыды. Алғашында тіл білмеу, аштық, суық және жігіттердің қудалауы қинап, елге қайтты. Семейде орыс мұғалімінен даярланып, Орынборға қайта барып, үш жыл білім алды. Спектакльде ойнаған соң Ақбала және Балташпен танысты. Әдемі сөйлейтін Ақбалаға ғашық болып, тұрмысқа шығуға келісті; Балташтың ұсынысын қабылдамады. Балташ оған Ақбаланың күнделігін оқытты. Онда бұрынғы сүйген қызы туралы күдігі, өсекке сеніп көңілі қалғаны жазылған еді. Ақбілек бұдан Ақбаланың кінәсін көрмеді. Балташтан құтылмақ болып, өзінің тұтқында болғанын, бала тапқанын айтып салды. Ақбала бұл сырды естіген соң, қыз деп жүргенін айтып, одан бас тартты. Балташ өткеніне кінәламайтынын, адамдығын бағалайтынын білдірді. Ақбілек оған тұрмысқа шықты. Некелерін тіркеткенде Қара мұртты көрді: ол сол мекемеде қызмет істеп жүрген еді. Ақбілек оған кешіргендей бас изеп, күйеуімен кетті.
Балташпен ауылға оралу, әкемен татуласу және Ескендірдің құпиясы
Балташпен тату өмір сүрген Ақбілек аға-жеңгесімен елге барды. Жолда үйленген Бекболатты көріп, өткеніне өкінбеді. Әкесі жылы қарсы алды, өгей шешесі именді. Ақбілек жеңгесімен әйелдерді оқытып, сіңлісін оқуға алып кетпек болды. Мұқашты Әбеннің адамдары өлтірген еді. Туған жерінде Ақбілек өзін бұрынғы қорлықтан арылғандай сезінді:
Ақбілек бейнеттен, қорлықтан, күнәдан құтылып, сонау жеті қат көктегі ғарышқа апарып, жүрегін алтын легенге салып жуғандай, анадан жаңа туғандай тазарды. Оның жүрегін жуып тазартқан алтын леген - аяулы жаны... еді.
Ұрқия бес жасар ұлды өзі тумағанын, жүкті болып көрініп, Ақбілектің баласын асырап алғанын ашты. Ақбілек баласын құшып, кісі қанына қалмағанына қуанды. Ұрқия оны оқуға жараған кезде өзіне беруге келісті. Ақбілек өзін шын бақытты сезінді.