Өліара (Әбдіков)
Қысқаша мазмұны
Арқа өңірі, ≈1929 жыл. Жыланды өзені бойындағы қазақ ауылында Кеңес өкіметінің ұжымдастыру саясаты жүріп жатты. Аудан орталығынан жас мұғалім Бәйтен ауылға жіберілді.
Оған байларды тап ретінде жою, сауатсыздықты жою және ұжымдастыру міндеттері жүктелді. Ол Хадиша есімді бойжеткенге ғашық болды.
Ауылдың ақсақалы Асқар — 1916 жылғы көтерілісте Амангелді сарбаздарының қатарында болған намысшыл қария еді.
Діни дауда ол наным-сенім мен надандықты шатастыруға қарсы шықты. Бұрынғы май тасушы Назар ауылнай болып сайланды.
Ол билікке ие бола сала таптық күресті күшейтіп, бай Дәуітбайдың мүлкін тәркіледі. Назарға белгісіз біреулер шабуыл жасағаннан кейін ол кекке беріліп, ауылға қорқыныш орнатты. Бәйтен мен досы қызды алып қашу кезінде атысқа тап болды.
Бәйтен әділетсіздікке қарсы арыз жазды, бірақ оған «байдың құйыршығы» деген жала жабылып, тұтқындалды. Хадиша оны тастап, аудандық қызметкерге тұрмысқа шықты. Шығарма адамгершілік құндылықтар туралы терең ой тудырды:
Қоғамның идеалы – адамның қаны мен көз жасына салынған зәулім мұнаралар мен пирамидалар емес, адамның рухани өміріндегі пирамидалар – адалдық, әділдік, теңдік сияқты әлеуметтік–моральдық ерліктер.
Асқар кулак деп танылып, мүлкі тәркіленіп, жер аударылды. Өмірден түңілген қария у ішпек болды, бірақ кездейсоқ жолыққан адам оны тоқтатты. Асқар тек арының адалдығынан ғана жұбаныш тапты.
Бөлімдер мен тараулар бойынша толық мазмұны
Бөлімдердің аттары және тараулардың аттары редакциялық.
1-бөлім. Колхоз құрылысы мен жаңа заманның қайшылықтары
1-тарау. Ауыл өмірі мен жер бөлісу жиналысы
Арқаның аласа тауларынан бастау алып, Ащыкөлге құятын Жыланды өзенінің бойындағы қазақ ауылының тыныс-тіршілігі өз ырғағымен жүріп жатты. Көктемде тасып, жазда тартылып қалатын өзен жағалауы елдің басты күнкөріс көзіне айналған еді. Көшпелі өмірден отырықшылыққа көшу процесі жүріп жатқан кезеңде халықтың тұрмыс-салты да өзгеріске ұшырады.
Кеңес өкіметі орнағаннан кейін халықтың өміріне «батырақ», «құлақ», «кәмпеске» сияқты жаңа саяси ұғымдар ене бастады. Бұрын ру-руға бөлініп, бір-бірін жат көрген ағайын енді Ақшоқыда бас қосып, ортақ тірлік кешуге көшті. Алайда ескі түсініктер мен жаңа заман талаптарының арасында іштей тартыс байқалды.
2-тарау. Бәйтеннің оралуы және жаңа міндеттері
Бәйтен қаладан шығып, аудан орталығына жетті. Ол жерде атқару комитетінің төрағасы Ыбыш Қалтаңбаевпен кездесті. Тәжірибесіз жас жігіт толқығанынан орындықтан құлап, ыңғайсыз жағдайға тап болды. Қалтаңбаев оның бұл қылығына кекесінмен қараса да, жұмыс бабын талқылауға көшті.
Қалтаңбаев Бәйтенді Төртінші ауылға мұғалім ретінде жіберді. Ол Бәйтенге байларды тап ретінде жою, ұжымдастыру және сауатсыздықты жою сияқты маңызды саяси міндеттерді жүктеді. Бұл кеңестік идеологияның ауылға ене бастаған кезеңін сипаттады.
Бәйтен алыс туысы Есенмен бірге өгіз арбамен жолға шығып, ауылына қарай бет алды. Жол бойы Есен тұрмыс тауқыметін, кооперативтегі әділетсіздіктерді және ауылнай Жақайдың басқаруындағы олқылықтарды айтып шағынды. Ол заманның өзгергенін, бұрынғы құндылықтардың жойылғанын уайымдады.
3-тарау. Асқардың өткен өмірі мен ерліктері
Асқар қарт таң ата оянып, өзінің кәрілігі мен өткен өмірі туралы ойға шомды. Ол ауыл шетіне серуенге шығып, өткен күндері мен ата-бабаларының тарихын еске алды. Оның арғы атасы Жауқашты би болмаса да, қулығы мен шешендігі арқасында «би» атанған пысық адам болған екен.
Асқардың өз өміріндегі ең қымбат заты Шегірторы атты сәйгүлігі болды. Бірде атақты ақын Нұрман Асқарды сынау үшін осы тұлпарды қалағанда, Асқар намысқа тырысып, қимаса да атын беріп жіберді. Нұрман кейін атты қайтарып, Асқардың мәрттігіне риза болғанымен, Шегірторының тағдыры бәрібір қайғылы аяқталды.
Бұл дүрлігу тек тәуекелге бас тігу... емес күнделікті бақай есептен басқаны ұмыта бастаған күйкі тірлікте адамдарды іштей жаңартып, рухани түлеткен, өмірге өзгеше мән берген ұлы сілкініс болды.
Шығармада 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезеңі де суреттелді. Асқар сол кезде Амангелді Иманов бастаған сарбаздардың қатарында болып, патша жарлығына қарсы сөз сөйледі. Бұл көтеріліс халықтың рухани сілкінісі, ұйқыдан оянуы ретінде сипатталды.
4-тарау. Тұз сапары және махаббаттың басталуы
Бәйтен мен досы Есімбек ауылға қажетті тұзды әкелу үшін алыс жолға шықты. Олар Есімбектің әкесі Асқардан қалған ескі, бірақ сәнді ат арбаны дайындап, жолға аттанды. Жолшыбай олар Төртқұдық маңында отырған Аманқос қарияның үйіне сусын ішуге бұрылды.
Түс ауа жігіттер тұзды көлге жетіп, аппақ тұзды қаптарға толтырып, арбаға тиеді. Кері қайтар жолда олар Аршалы маңында жаяу келе жатқан Сақанды жолықтырды. Сақан – бүкіл елге белгілі сайқымазақ, қу тілді, әңгіменің майын тамызатын адам еді.
Жағыпардың әйелі Бәтиманың көмегімен жігіттер кешкісін қыздар жиналған үйге барды. Онда кілем тоқып жатқан қыз-келіншектердің арасында Бәйтен Қоңырша есімді келіншекпен, ал Есімбек мінезі тік Шырақжанмен танысты. Түнде Қоңыршаның ұйымдастыруымен жігіттер мен қыздар оңаша кездесті.
5-тарау. Дәуітбай әулеті және артель құру жиналысы
Арқа өңіріндегі Қосым елінің байлығы мен Жарасбай әулетінің тарихы туралы баяндалды. Жарасбайдың арғы атасы саудамен айналысқан кірме болғанымен, уақыт өте келе олар ел ішінде үлкен беделге ие болып, билікке араласты. Жарасбайдың үш ұлының ішінде Дәуітбай өзінің пысықтығы мен айлакерлігі арқасында ұлы конфискеден аман қалып, ауылдағы мырзаболат руының сүйенер тірегіне айналды.
Жиналыс орнында ауылдың түрлі кейіпкерлері бас қосты. Партия ұясының хатшысы Байдәулет жиналысты басқаруда тәжірибесіздік танытты. Ол президиум сайлау, күн тәртібін бекіту сияқты ресми шараларды білмей, сасқалақтады. Ауданнан келген өкіл Әлжан Бошаев оған бағыт-бағдар беріп, ақырында мұғалім Бәйтенді көмекке шақыртты.
6-тарау. Қыз алып қашу және атыс оқиғасы
Кешқұрым мезгілде Есімбек пен Бәйтен Қарасу бойындағы ауылдың сыртында, сай табанында жасырынып тұрды. Олардың мақсаты – Шырақжан есімді бойжеткенді алып қашу еді. Түн ортасы ауғанда Шырақжан пен Бәтима жігіттерге жетті. Есімбек ризашылық ретінде Бәтимаға жоралғы беріп, үшеуі Ақсуатқа қарай аттанды.
Қоймырет жарығына жеткенде, қалың обалардың тасасынан кенет мылтық дауысы гүрс ете қалды. Оқ Есімбектің астындағы Күреңтөбел атқа тиіп, ат сол жерде құлап өлді. Бәйтен пен Шырақжан Есімбекті өлдіге балап, қатты шошып кетті. Алайда Есімбек аман қалып, Бәйтеннің атына мінгесіп, үшеуі қауіпті аймақтан ұзай берді.
7-тарау. Арық қазу және еңбек жарысы
Ақшоқы өңірінде ұжымдастыру саясаты қарқынды жүріп, Ақсуат, Үшқарасу және Шығыралы атты үш артель құрылды. Ауданнан келген су инженері Юрий Иванович Семенов жағдайды зерттеп, Ақсуат өзенінен арық қазу арқылы шабындық пен егістік алқаптарын кеңейтуді ұсынды. Бұл шешім ауыл жиналысында бір ауыздан мақұлданып, халық жұмыла арық қазуға кірісті.
8-тарау. Сауатсыздықты жою сабақтары
Бәйтен ауылдағы сауатсыздықты жою мақсатында ашылған «Қызыл отауға» сабақ беруге аттанды. Сабақ өтетін орын – бұрынғы бай Ерманның тәркіленген киіз үйі еді. Алдымен Ділдабай шал келінін ертіп келді, артынша Әбәйілда шал қызының орнына өзі оқуға келгенін айтып, Бәйтенді таң қалдырды.
Сабақ басталғанда үйге Бибәтима кіріп келді. Оның келуі барлық әйелдерді жым-жырт қылып, Бәйтенді қатты ыңғайсыздандырды. Осы кезде үйге Хадиша кіреді. Хадишаның келуі Бәйтен үшін үлкен қуаныш болды, ол өзін қауіптен құтқарылғандай сезінді.
9-тарау. Орақ науқанындағы оқиғалар және махаббаттың сынағы
Таң ата қамыс шығырдың айналасына жиналған ауыл адамдары асарға жиналып, тары орағына дайындалды. Орақшылар арасында Бәйтен мен Қаратай қатар келе жатып, маңызды саяси және адамгершілік мәселелерді талқылады. Бәйтен совет өкіметінің ұстанымдары мен Назардың іс-әрекеті арасындағы алшақтықты ашық сынады.
Махаббат деген адамды дүние, малдың есебінен шыға алмайтын құмырсқа сезім, күйкі тірліктің қамауынан босатып, аспан әлем, мәңгілік дүниесіне көтеріп шығаратын бір ұлы күш.
Кеш бата орақшылар ауылға оралды. Бәйтен көршісі Нұрпатшаның көмегімен сүйіктісі Хадишаны кездесуге шақырды. Хадиша қаладан оралған болатын, бірақ оның суық қабағы Бәйтеннің көңіліне күдік ұялатты. Олар ауыл сыртына шығып, оңаша сөйлесуге мүмкіндік алды.
10-тарау. Асқар мен діни дау
Клубта дінге қарсы жиналыс өтіп жатты. Ауданнан келген өкілдер Әпен мен лектор Сақтаған дінді «апиын» деп атап, оның зияны туралы баяндама жасады. Олар Оспан қожа мен Зарлық бақсының надандығынан болған қайғылы жағдайларды мысалға келтіріп, дін иелерін аяусыз сынады.
Асқар Өлместің сөзінен кейін шыдай алмай, ортаға шығып сөйледі. Ол діни наным-сенім мен надандықты шатастырмау керектігін, шариғаттың адамгершілік құндылықтарға қайшы келмейтінін дәлелдеді.
Ал енді құдайдың бар, жоғын жиналысқа салып шешулерің тіпті артық. Бұл – адамның сенімі. Сенім жүректе болады. Жүрегі сенген адамға құдай – бар, жүрегі сенбеген адамға – жоқ.
11-тарау. Ақсүйек ойыны және махаббат сәттері
Шырақжан үйге құйындай оралып, ауылдың түнін ақсүйек ойынымен қыздыруға шақырды. Ойын алаңында жастар екі топқа бөлініп, ойыншыларды таңдап жатты. Ойынды басқарушы толық қара жігіт ақ жүннен жасалған киіз допты, яғни ақсүйекті бар күшімен алысқа лақтырды.
12-тарау. Дәуітбайдың тәркіленуі
Соққыға жығылған Назар үш күн бойы емделіп, төртінші күні басы таңулы күйінде жұмысқа оралды. Оның бойын кек пен ашу кернеп, ауыл белсенділерін шұғыл жинап, қарулануға бұйрық берді. Назар бастаған топ Төлек сайында отырған Дәуітбайдың ауылына кенеттен басып кірді.
13-тарау. Нұрбек және Бәйтенге ауыр айыптар
Ақшоқы даласы қыркүйек айының ортасындағы толассыз жаңбырдан кейін буы бұрқырап, балқып жатты. Асқардың денсаулығы сыр беріп жүрсе де, ол ауа райының ашылғанын пайдаланып, өзен жағасына серуенге шығады. Оның көңілін тек ауруы ғана емес, ауылнай Назар екеуінің арасындағы түсініксіз араздық та мазалайды.
14-тарау. Мерекелік концерт және махаббаттың ауыруы
Бәйтен Хадишамен арадағы түсініспеушілікті біржола шешу үшін мерекелік концерттің қолайлы сәт екенін түсінді. Клубта концертке дайындық қызу жүріп жатты. Бәйтен ауыл жастарын, мектеп оқушыларын жинап, Әбдіғаппармен бірге нөмірлерді пысықтады.
15-тарау. Тінтіу науқаны және Асқардың қорғалуы
Таңертең Бәйтенді анасы Қалаған оятып, ауылнайдың шақыртып жатқанын жеткізді. Кеңсеге келген Бәйтен Смайыл, Әусағит және Сағидолланың жиналып отырғанын көрді. Ауылнай Жақай кешегі жиналыс шешімі бойынша Бәйтенді және басқаларды арнайы комиссияның мүшесі етіп тағайындады.
16-тарау. Хадишаны Нұрбекке беру жоспары
Өлместің алты қанат кең үйінде Қойбағар елінің ақсақалдары Тауман мен Сүйіндік, сонымен қатар Назар мен Әбіл есімді қарттар бас қосты. Үй иесі Өлмес ағайынның бірлігі мен туыстық қатынастардың маңыздылығы туралы сөз қозғады. Әңгіме барысында Өлмес жуырда ауылға келген Нұрбек есімді жігітті ерекше мақтап өтті.
2-бөлім. Назар билігі және трагедиялық соңы
1-тарау. Назардың ауылнай болуы
Ақшоқы ауылының тұрғындары бүкіл ауданға арызқойлығымен танымал болды. Бұрынғы басшылар бұл елге барып бастық болғанша, бос отырғанды артық санайтын. Осыған қарамастан, Көбегеннің Жақайы қызметтен босап, оның орнына май тасушы болып жүрген Назар ауылдық кеңестің төрағасы болып сайланды.
2-тарау. Назарға шабуыл және Дәуітбайдың ұсталуы
Көңдердің арасынан өтіп бара жатқанда, Назарға белгісіз біреулер шабуыл жасап, басына қап кигізіп, соққыға жықты. Қамидолланың дауыстап айқайлағаны қаскөйлерді шошытып, қашырып жіберді. Назар ауыр жараланса да, Қамидолланың арқасында аман қалып, үйіне жетті.
3-тарау. Асқар қалаға барып, жақындарына көмек іздейді
Асқар бұл мәселені шешу үшін қалаға баруды ұйғарды. Қалаға жеткен соң, ол қызы Салиқа мен газетте істейтін күйеу баласы Сейілханның үйіне түсті. Ол Жақайдың ісін сот органдары арқылы реттеу үшін Нұрахмет есімді қу, бірақ іскер адамды қонаққа шақыртты.
4-тарау. Тілеп бақсының мазары қиратылады
Ауыл белсендісі Сағидолла Мәрияның назарын аудару мақсатында ескі наныммен күресуге бел буды. Ол Тілеп бақсының мазарын қиратуға дайын екенін мәлімдеп, өз батылдығын көрсету арқылы бойжеткеннің көзіне түскісі келді. Назар пікірталасты қорытындылап, Сағидолланың бастамасын қолдады.
5-тарау. Асқардың жалғыздығы және тарыны бөлісуі
Асқар өзінің көк биесін Қамсақтының қырынан тауып, оның басқа жылқыларға қосылмай, жалғыз жайылып жүргенінен өзінің қазіргі тағдырын көргендей болды. Үйіне келген Асқарды жалғыздық сезімі қатты қажытады. Ол өз ішінде жалғыздықпен күресуге дәрмені жоқ екенін мойындап, тіпті жауласса да елдің ортасында болудың әлдеқайда артық екенін түсініп, қиналды.
6-тарау. Орақ науқаны және махаббат драмасы
Кеш батқанда Бәйтен Хадишаны көруді асыға күтіп, өзгелерден бұрын дайындалып, арық қазу жұмыстарына аттанды. Жұмыс барысында Бәйтен махаббат туралы терең ойға шомды. Ол досы Сейіттің өлеңдерін еске алып, махаббаттың адам өміріндегі рөлі мен оның әкелетін қуанышы мен азабы туралы толғанды.
7-тарау. Назардың салтанатты қонақасы
Назардың үйінде үлкен қонақасыға дайындық жүріп жатты. Оның әйелі Бибі бүкіл ауыл әйелдерін жұмылдырып, қазан-ошақ басында тынымсыз еңбек етуде болды. Назар бұл кезде төрде отырған жоғары лауазымды қонақтар — аудандық атқару комитетінің төрағасы Ыбыш Қалтаңбаев пен округтік уәкіл Мұстафа Қамбаровтың қас-қабағын бағып, бүкіл процесті сырттай бақылап отырды.
8-тарау. Жиналыс және Асқардың айдалуы
Күзгі Ақшоқы ауылындағы қарбалас тіршілік пен алдағы үлкен жиналысқа дайындық жүріп жатты. Жиналыс Назардың баяндамасымен ашылды. Ол жаз бойғы атқарылған жұмыстарды, салық жоспарын және тап жауларымен күрестің нәтижелерін мақтанышпен тілге тиек етті.
9-тарау. Назарға қарсы ұжымдық арыз жазу
Бәйтен Байдәулет парторгтың үйіне барып, оның отбасылық тыныс-тіршілігіне куә болды. Әңгіме барысында Бәйтен партия қатарына өтуге арыз берді. Бұл қадам оның ауылдағы әділетсіздіктерге араласып, жағдайды өзгертуге деген талпынысы еді.
Дүниедегі ең ауыр нәрсе – өзіңмен–өзің соғысқан. Бірақ қара басымыз үшін ештеңе істеп жүрген жоқпыз. Революция үшін жанымызды шүберекке түйгенбіз, сол түйген күйімізде әлі келеміз...
10-тарау. Бәйтен мен Хадишаның соңғы кездесуі
Концерт аяқталған соң, Хадиша мен Бәйтен оңашада қатты сөзге келді. Хадиша Бәйтеннің өлең арқылы жұрт алдында масқаралағанына ыза болып, оны жек көретінін айтты. Ол Бәйтенді ешқашан сүймегенін және сүюге тұрмайтынын бетіне басты.
11-тарау. Бәйтеннің тұтқындалуы
Бәйтен ауданнан тексеруші келгенін естігенде, бұл өз арызы бойынша шығар деп үміттенді. Алайда тергеуші оған мүлдем күтпеген ауыр айыптар тағады. Оған «байдың құйыршығы» деген саяси жала мен Хадиша есімді қызға қол жұмсады деген айып тағылды.
12-тарау. Түрмеде және Оймауытпен кездесу
Бәйтенді күзетші қараңғы, сыз иісі шыққан суық бөлмеге қамап тастады. Таңертең жас милиционер оны оятып, тамақ пен ыстық шай әкеліп берді. Содан соң Бәйтенді тергеуге алып кетті. Тергеуші оның мектепте бірге оқыған ескі танысы Қабдыбек Жаңқабылов болып шығады.
13-тарау. Асқардың кәмпескеленуі және соңғы күндері
Бикен қыстауға көшуге дайындалып, үй шаруасымен айналысып жатты. Үйге бір топ адам келді, олардың арасында милиционер, Бәйтен, Назар және Қамидолла болды. Назар Асқардың үйі мен мал-мүлкі кәмпескеленетінін және оның кулак ретінде жер аударылатынын хабарлады.
Асқар өмірден түңіліп, өзіне қол жұмсамақ болды. Ол бұрыннан сақтап жүрген уды алып, түн ішінде әкесінің қорымына, содан кейін өзіне арнап салғызған мазарына қарай бет алды. Мазар ішінде Асқар у ішуге оқталғанда, күтпеген жерден жынды Қамзаны жолықтырды.
Ендеше, жүрегіңе талшық етер жалғыз амалың – арыңның адалдығы ғана... Бәлкім, ең соңғы дем таусыларда да – өзіңнің адал екенің шыққалы тұрған жаныңа демеу болатын шығар.