Әзім әңгімесі (Абай)
Қысқаша мазмұны
Бағдат қаласы. Жетім бауыр Мұстапа мен Сапа мал таппақ болып тарасты. Мұстапа Балсураға барып, суретшілік өнермен күн көріп, Әзім деген ұл сүйді.
Әзім медреседе оқып, атасы өлген соң ісін жалғастырды. Бір күні дүкеніне кәрі шал келді.
Шал мысты алтынға айналдырып көрсетіп, Әзімді үйіне шақырып, дәрі қосқан ішімдікпен есін жоғалтты. Әзім кемеде оянып, шалдың дініне көнуден бас тартты. Дауыл тұрып, құлдар шалды Әзімді босатуға мәжбүр етті. Шал Әзімді тауға дәрі алуға жіберді. Самұрық құсты пайдаланып тау басына шыққан Әзім қапты арқанмен төмен жіберді:
Жіберді әлгі қапты жерге атып,
Антұрған шал дәулетке қалды батып.
Қап жерге түскеннен соң, дінсіз кәпір
Арқанды алып кетті жұла тартып.
Айрылып арқанынан Әзім қалды...
Әзім айдаһарды өлтіріп, терісінен арқан жасап, таудан түсті. Алтынды үйге жетіп, екі сұлу қыз оны бауыр тұтып қамқорлық жасады.
Толық баян
Бөлімдерге бөлу шартты.
Мұстапа мен оның ұлы Әзімнің тарихы
Бағдатта екі ағайынды жігіт - Мұстапа мен Сапа өмір сүрді. Екеуі де жетім болды, әкелері қайтыс болған еді. Олар талапқа шығып, бос жүрді. Кіші інісі Сапа тігінші және кестеші болды, ал Мұстапа суретшілік ғылымын білді.
Екеуі бір-бірінен ешқашан айрылмай, қамын жеді. Олар мал табу үшін жұрт көрмеген жаққа кетпек болып, серт қылып, бір-біріне уәде берді. Бірақ тағдыр оларды екі жаққа бөлді: Сапа Шынмашынға кетті, ал Мұстапа Балсураға бұрын келді.
Мұстапа бойдақ кедей болып біраз тұрды, бірақ кәсібін күннен-күнге тәңрі оңғарды. Аздан соң ол қатын алып, үй салғызды және шаһарда сенімді адамдардың бірі болды. Пұл құрап, киім түзеп, қағазға өрнек жасап, сурет ойды. Құдай оған бір ұл беріп, молдалар оның атын Әзім қойды.
Әзім өсіп, медресеге барып түсті. Аз жылда жақсы ғылым нәсіп етіп, жас жігіт жүзі нұрлы, көңлі масты болды. Оқудан шыға ата өнерін ұстады және атасынан әрбір жерін асырды. Сол кезде ажал жетіп, Мұстапа өліп кетті, бірақ жас өрім жыртық-жетім болмады. Әзім атаның харекетін ұстай алды, өнері артық шығып, жан таң қалды. Алушылар көбейіп, бұрынғыдан артылып мал құралды.
Алхимик шалдың келуі және Әзімнің ұсталуы
Бір күні Әзім ләпкесінде отырған кезде, торғын тон, алтын кемер киген бір шал келді. Әзім тұрып, иіліп сәлем берді. Шал амандасып, жақындасты және Әзімнен қандай харекет қылатынын сұрады. Әзім өзін суретші, бояушы деп таныстырды. Шал оның өнерін өнімі жоқ деп қорлады және химия ғылымын білетінін, мысты алтын жасай алатынын айтты.
Химия ғылымын білуші ем, үйретер ем,
Мысты алтын жасаушы ем, алдамаймын.
Шын өнерге қайтер ең көзің жетсе?
Әркімге жарамайды мұны үйретсе.
Өзі үлкен, өзі оңай, артық өнер...
Шал Әзімге ертең ерте мыспен дайын болып келуге уәде алды. Әзім үйге қайтып, көргенін анасына айтты. Анасы сақ болуға кеңес берді, бірақ Әзім тәңрі қақса, бенде не етер деп ойлады.
Ертеңіне Әзім мыс бақырды алып, ләпкеге ерте барды. Шал дайын болды, көмір мен көрік алды. Мысты талқан қылып, көмірге салды. Мыс еріген кезде шал дәрісін қосты, мыс шайқалды. Бір нәрсемен бұлғалақтап, алтын қып суынған соң қолына алды. Шал алтынды Әзімге беріп, сарапқа салуға айтты. Егер алтын шын болса, бақша ішінен табылатынын айтты.
Әзім алтынды байларға көрсетті, олар самородный сары алтын екенін айтты. Үш мың үш ділдаға сатып, шешесіне келді. Шешесі шалды үйге шақыруға бұйырды. Әзім бағанағы бақшаға барып, шалды тапты. Шал оған қос уыс ділда беріп, сырласып отыруға шақырды. Анасын басқа жерге жіберіп, үйде жан болмауын сұрады.
Әзім базардан әр түрлі ішкілік алды. Анасы көрші үйіне кетті. Үйде бөтен жан қалмады. Шал келіп, үйді аралады және бір Әзімнен басқа жан таба алмады. Олар асын жеп, ішкілік ішті. Шал Әзімге дәрі қосқан аяқты ішкізді, Әзім барып жығылды шалқасынан.
Онысы түн ортасы болған заман,
Сұм екен талай жанды әуре қылған.
Дәрі қосқан аяқты ішкеннен соң,
Әзім барып жығылды шалқасынан.
Сонда шал терезеден бір ысқырды...
Төрт жігіт табыт алып үйге кірді. Әзімді табытқа салып, тысқа жүрді. Шал есікті жабып, төртеуін ертіп алып, тез жөнелді.
Теңізбен саяхат және Қаптың тауына бару
Теңіздің жағасында қалың қамыс ішінде бір кеме болды. Әзімді сол кемеге салды, тұмсығын бұрып алды. Қасында жиырма-отыз жолдасы бар еді. Таң атқанша кемемен қаладан кетіп алыс жүрді. Ертең түсте Әзім есін жиды, өзін қауіп-қатер істе көрді. Қол-аяғы байлаулы жатыр, темір шетік қапас боп тұрды үсте.
Әзім түрегеліп антұрған шалды көрді. Шал оған отқа шоқынуға, дініне көнуге бұйырды. Әзім дінім үшін жаным құрбан деп жауап берді. Шал баланың киімін шешіп алып, жүз қамшы арқасына дүре салды. Әзім бір дыбысты шығармады, азырақ талмаусырап, нашарланды.
Бала айтты: - Дінім үшін жаным құрбан,
Жаннан қорқып, отыңа мен бас ұрман.
Дінім хақ, ісім ақпын, өлсем шәйіт,
Қорқады деп үмітті үз сен антұрған.
Баланың бар киімін шешіп алды...
Түн бойы топан болды, көк бұзылып, жер жүзі топан болды. Су сарылдап құйылды кемені ырғап. Отыз құл су төгіп таң атқанша сарпылдап жүрді. Олар ақылдасып, жаннан шошып, Әзімнің қолын шешуге шалды мәжбүрледі. Шал мойнынан құшақтап, мастықпен қылыппын деп өтірік айтты. Әзім жас, ақ бейілдеу болғандықтан және сенді.
Жел тынып, күн айығып баяғыдай болды. Шал баланы сыйлап, тамақ қамдап жатты. Отыз құл оның қызметінде жүрді. Бір мезгілде шал мысты алтын қылатын дәрі жақын жерде екенін айтты. Әзім өзің біл деп жауап берді. Шал қуанды, қызмет қылды.
Самұрық, айдаһар және таудан құтылу
Олар бір жағаға келіп жетті. Шал барабан қағып, желмаялар шақырды. Үш желмаяға ер ерттеп мініп алып, барабанды қалдырды. Желмаялар желдей есіп келді. Түні бойы жүріп, сәске болды. Үйдей нәсте көрінді. Шал бұл қатерлі жер, дәудің орны деп айтты. Олар өзенді өрледі, тауға келді.
Шал маяны жарып, ішін тазалады. Әзімге арқан, қанжар беріп, маяның ішіне енуге бұйырды. Самұрық келіп, маяны іліп алып, биікке өрлейтінін айтты. Бір жерге қонғаннан соң жар-дағы шығып, қара топырақ қапқа толтырып, арқанға байлап жіберуін бұйырды. Арқанды тасқа байлап, түсуін айтты.
Маяның ішіне еніп, сен жат! - деді, -
Ішін тігіп, мен кетіп, жасырынам,
Тау басында самұрық бізді көрді.
Бұл жерге мен кеткен соң самұрық келер,
Маяны іліп алып, биікке өрлер.
Әзім маяның ішіне енді. Шал кетіп, жасырынды. Самұрық келіп, маяны іліп алып, тасқа апарып қонды. Әзім шыға келді ішін жарып. Самұрық адамзатты көріп шошып, аулақ барып отырды. Әзім тау басына шықты, топырақ тапты, дорбасына толтырды. Қапты арқанға байлап, жерге жіберді. Антұрған шал дәулетке батып, арқанды алып кетті жұла тартып.
Әзім арқанынан айрылып қалды. Шал арқанды алып кетті, талайды осы тауға тастағанын айтты. Әзім сұм шалдың дінсіздігін білді. Ол таста жолдың жоғын білді, азырақ жеміс тауып жеді. Күн батты, бір жерге жатты. Қаптап жүрген айдаһарларды көрді. Ұйықтап кетіп, шошынып оянды, жұтқалы келген айдаһарды көрді. Тәуекел қылды, қанжармен қақ басынан шауып қалды.
Ұйықтап кетіп, шошынып тез оянды,
Жұтқалы көрді келген айдаһарды.
Не де болса тәуекел қылды дағы,
Қанжармен қақ басынан шауып қалды.
Өзі де бір тарапқа ыршып кетті...
Әзім биік ағаш басын мекен етті. Ертеңіне айдаһар өлген екенін білді. Қанжармен тіліп алып, терісін кептірді. Жалғап-жалғап, бір ұзын арқан етті. Бір ұшын тасқа байлап жіберді, түсетұғын орнына жетті. Тәуекел қып жаннан күсіп, арқаннан ұстады да, кетті түсіп. Қарақат жеп, мойыл жеп, судан ішіп, өзенді құлдады да жүгірді ұшып.
Алтын үй және екі қыздың сыры
Үш қонып, төртінші күн белден асты, алтынды үйге душарласты. Қақпадан кірді, бір үйінен өрледі бір үйге асып. Төрдегі үйге кірді есік ашып. Екі сұлу қыз отыр төрдегі үйде, ондай сұлу көрген жоқ бүтін елде. Екі қыз шатраш ойнап, білмей қалды. Әзім кіріп тұра қалды орта жерде.
Екі қыз мұны көріп таңырқады. Әзім өз жайын бастан аяқ сөйледі. Екі қыз естіп білді, есіркеп мүсіркейді. Олар Әзімді бауыр етіп алды, не керектің қылалық бәрін дайын деді. Әзім еліне жеткізе ме деп сұрады. Қыздар уәде берді, серт байласты, дос болуға ыңғайласты. Күн жаңғырып, бойына қуат енді. Бір есікке кірме деген еді.
Екі сұлу қыз отыр төрдегі үйде,
Ондай сұлу көрген жоқ бүтін елде.
Екі қыз шатраш ойнап, білмей қалды,
Кірді де тұра қалды орта жерде.
Екі қыз мұны көрді бас көтеріп...
Екі қыз кетіп бір күн, қалды Әзім. Тал түсте кірме деген есікке кіріп кетті. Кірсе, ар жағы дөңгелек қалың ағаш, ішінде бір қауыз бар ернеуі тас. Бұлбұл сайрап, миуасы салбырап тұр. Тас ернеуі меруерт болды. Әзім тамашалап қарап тұрса, бір түрлі таңғажайып құстар келген.