Құтты білік (Баласағұн)

🤖

Бұл мазмұндама жасанды интеллект көмегімен дайындалған. Оны редактор әлі тексерген жоқ. Мәтінде қателер болуы мүмкін.

📖

Жүсіп Баласағұни

Құтты білік

қараханид. قوتادغو بلیك · ≈1070

Кітаптың қысқаша мазмұны

Түпнұсқа 539 минутта оқылады

Микромазмұн

Әділ ханға қарт уәзір қызмет етіп, өлерінде ұлын аманат етті. Ақылды ұл ел басқару тәртібін орнатты, тақуа туысымен дүние мен парызды талқылады. Тақуа өлген соң, ол әділет жолын жалғастырды.

Қысқаша мазмұны

Орталық Азиядағы түркі мемлекеті. Жаз, шамамен XI ғасыр. Әлемді жаратқан Алла, пайғамбар мен төрт сахаба мадақталған соң, әділ хан Күнтуды Елік ақыл мен заңға сүйеніп, елін тыныштық пен молшылыққа жеткізді.

Күнтуды Елік — әділетті бейнелейтін кейіпкер, ел билеушісі, шамамен 40-50 жастағы ер адам, заңды қатаң сақтайтын, даналықты бағалайтын, мейірімді әрі әділ хан.

Дәулетті бейнелейтін дана қызметші сарайға келіп, еңбегімен уәзір болды. Ол ханға бақтың тұрақсыз екенін, оны қанағат, тәртіп және ізгілік қана сақтайтынын түсіндірді. Ауыр науқастанған соң ұлы Өгдүлмішке иман, сабыр, адалдық туралы өсиет қалдырып, қайтыс болды.

Өгдүлміш — ақыл-парасатты бейнелейтін кейіпкер, Айтолдының ұлы, Еліктің уәзірі, шамамен 25-30 жастағы білімді, сабырлы, ел ісіне жетік әрі адал жас жігіт.

Өгдүлміш әке жолын жалғастырып, білімді уәзір болды. Ол Күнтуды Елікке билеуші, уәзір, қолбасшы, елші мен сарай қызметшілерінің міндетін түсіндіріп, халықты қорғауды және еңбекті әділ бағалауды үйретті. Кейін хан оның туысы Одғұрмышты шақырды.

Одғұрмыш — қанағат пен ақыретті бейнелейтін кейіпкер, Өгдүлміштің туысы, 50 жастан асқан қарт сопы, дүниеден безіп тауға кеткен, нәпсісін тыйған тақуа ер.

Тауда оңаша тұрған Одғұрмыш дүниенің өткінші екенін айтып, ханға барудан бас тартты. Өгдүлміш оны елге пайда келтіру мен ақыретті қатар ойлауға үндеді. Үшінші шақырудан кейін сопы ханмен кездесіп, әділдік, халыққа қызмет және нәпсіні тыю туралы кеңес берді.

Ол ажалды еске салды:

Қаншама орда, сұлу сарай, қаланы, Өлім бұзып, ойран қылып талады! Қаншама улы, паң бектерді ірі, дөй, Өлім буып, жерге тықты тірідей! Қанша күшті, білектінің жинаған, Өлім шашты қазынасын қимаған.

Одғұрмыш қайтыс болды. Өгдүлміш оны жоқтап, кейін ел ісіне қайта оралды.

Жарнама

Толық мазмұны

Мазмұндаманың тарауларға бөлінуі мен олардың атаулары — редакциялық. Түпнұсқа шығармада 85 тарау бар.

Кіріспе: Құдайды, Пайғамбарды, төрт сахабаны мадақтау және білім мен ақылдың қасиетін дәріптеу

Дастан жалғыз, мәңгі әрі теңдессіз Жаратушыны мадақтаудан басталды. Баяндаушы барлық жаратылыстың Оған мұқтаж екенін айтып, кешірім, мейірім және қияметтегі жәрдем сұрады.

Алла (Жаратушы) — барлық болмысты жаратқан, мәңгі, шексіз құдіретті әрі барлық нәрсені білетін Құдай, шығармада үнемі мадақталып, рақымы мен кешірімі сұралады.

Одан кейін үмбеті үшін азап шегіп, адамдарды тура жолға бастаған мейірімді елші дәріптелді. Баяндаушы оның жолына сеніп, қияметте онымен бірге болуды Алладан тіледі.

Мұхаммед пайғамбар — Алланың соңғы елшісі, үмбеті үшін азап шегіп, адамдарды тура жолға бастаған мейірімді, ақылды әрі жомарт діни тұлға, қияметтегі шапағатшы.

Сосын төрт сахаба — Атық, Фарук, Осман және Әли — иман, жомарттық, білім, ерлік пен адалдықтың үлгісі ретінде дәріптеліп, дін мен шариғаттың төрт тұғыры деп танылды. Жаздың жаңаруы Ұлық Бұғрахан таққа отыруымен сабақтастырылып, табиғат пен алыс елдер хақанды мадақтап, әділ билігі орнаған әлемге тыныштық, береке және жеңіс тіледі.

Ұлық Бұғра хан — Қарахан мемлекетінің билеушісі, орта жастағы ер адам, таққа отырған мәртебелі хақан, діннің, елдің және дәулеттің сүйеніші ретінде мадақталған.

Жаратушы Күнді, Айды, жұлдыздарды және он екі бұрұжды ғалам тәртібіне сай орналастырды. Жұлдыздардың қасиеті, бұрұждардың маусымдық әрі табиғи топтары сипатталып, адам туралы баяндауға жол ашылды. Одан кейін адамның қадірі ақыл, білім, өнер және ұят сияқты қасиеттерімен өлшенетіні айтылды. Ақыл мен білімді қатар игерген жан ұлы болып, надандық пен бәлені жеңетіні түйінделді:

Ақылды — ұлы, біл, білімді — білікті, Қонса екеуі, үлы етер жігітті. (Ақылды — ұлық, білікті — ұлы, қарасаң, Екеуі ұлы етер құлдың сарасын.) Бүл сөзіме куә мұндай сөз де бар

Тіл адамды абыройға да, кесірге де жеткізеді деп жазылды. Автор көп сөйлемей, біліп әрі қысқа сөйлеуге шақырды.

Айтолдының Күнтуды Елік қызметіне кіріп, дәулет пен әділдік сырын үйретуі

Кітап иесі білім мен ақылдың адамды кемелдендіріп, елді түзейтінін түсіндірді. Ол білімді іске асырып, ізгілік жасаған адамның жақсы аты мәңгі қалатынын айтты. Адам өткінші өмірден кейін жақсы ат қалдыру үшін ізгілік жасап, білімге ұмтылып, елді әділ басқаруы керек екені баяндалды. Ақыл мен білім адамды қадірлі, елге пайдалы ететіні қайта еске салынды. Ақын «Құтадғу біліг» атауы мен кейіпкерлерінің мәнін түсіндіріп, жастықтың өтіп, қарттық пен ажалдың келетінін суреттеді.

Жүсіп Баласағұни (Ақын-наратор) — баяндаушы; дастанның авторы, шамамен 50-60 жастағы білікті ойшыл ақын, жастығының өткеніне өкініп, кейінгі ұрпаққа өсиет қалдыруды мақсат еткен.

Одан кейін баяндау Күнтуды Елік патшаның ел билеуіне ауысты. Ол ақыл мен білімге сүйеніп, әділ әрі сақ билік жүргізді, көмекші іздеп, тәртіп орнатты, соның арқасында ел бірігіп, байып, жаулары бас иді.

Өнері мен біліміне қызмет іздеген жан Күнтуды Еліктің ордасына келді.

Айтолды — бақыт пен дәулетті бейнелейтін кейіпкер, Күнтудының уәзірі, Өгдүлміштің әкесі, егде жастағы ер адам, өмірінің өткіншілігін түсінген діндар тұлға.

Көсеміш пен Ерсік оның қабілетін танытып, Елік Айтолдыны хан алдына шақыртты.

Көсеміш — ісі ізгі әрі беделді сарай қызметкері, ересек ер адам, Айтолдымен достасып, оның мақсатын түсінген және оған Ерсікке жетуге жол ашқан дәнекер.

Ерсік — Күнтуды Елікке жақын хас хажыб, орта жастағы ер адам, Айтолдыны тыңдап, оның қасиетін бағалаған және ханға алғаш ұсынған сенімді сарай қызметкері.

Айтолды Күнтуды Еліктің қызметіне қабылданып, сабыры мен адалдығын танытты. Тынымсыз еңбегі арқылы Еліктің сеніміне кіріп, беделді әрі жақын қызметшіге айналды. Алайда Елік Айтолдының еркін қылығына ашуланып, адамды қызметке бірден көтермей сынау керектігін айтты. Кейін Айтолды Елікке дәулеттің айнымалы әрі өткінші табиғатын түсіндіріп, оны сақтау үшін ізгілік, тәртіп, қанағат пен шүкір қажет екенін жеткізді. Күнтуды Елік Айтолдыны ашулы күйде қабылдады. Айтолды ханның күрзісі, пышағы, шекері мен уының мәнін сұрап, қаһарлы бектен именгенін білдірді. Соңында Елік Айтолдыға әділ заңның, тұрақты биліктің және ізгіліктің мәнін түсіндірді. Айтолды тілдің қауіпті әрі пайдалы күшін баяндап, Елік оны уәзір етіп, елдің дәулеті мен берекесі артты.

Айтолдының дертке шалдығып, ұлы Өгдүлмішке және Елікке өсиет қалдыруы

Айтолды ауыр дертке шалдығып, өлімнің жақындағанын сезді. Ол дәулет пен құттың өткіншілігін түсініп, бұрынғы бейқамдығына өкініп, Алладан кешірім сұрап, ұлына өсиет айтты.

Ғафылдықпен, — деді, — текке күліппін, Тірлік зая кетті, босқа жүріппін. Ғұмыр өтті, буын кетті, әл тайды, Қолға таяқ тиді, тәнім қартайды! ... Ессіздікпен күн өтті, Тірлік бітті.

Өлімін сезген Айтолды ұлы Өгдүлмішке дүние мен байлықтың өткіншілігін, ажалдың шарасыздығын және бала тәрбиесінің маңызын айтып, соңғы өсиетін қалдырды.

Ол Өгдүлмішке иман, туралық, қанағат, жақсы мінез және сабырды ұстануды, өсек, ішімдік, зинақорлық пен әділетсіздіктен аулақ болуды өсиет етті. Айтолды өлім алдында Күнтуды Елікке де әділ билік, ізгілік, сабыр, білім және дүниеқоңыздықтан аулақ болу туралы өсиет жазды. Ұлына аманат айтып, малын таратып, Алланы еске алып қайтыс болды. Айтолды өлген соң, Елік оның ұлы Өгдүлмішті жұбатып, өзіне қызмет етуге шақырды.

Өгдүлміштің қызметке кіруі және мемлекет лауазымдарына қойылатын талаптар

Өгдүлміш әке жолын жалғады, Елікке тағзым етіп келіп, оның сауалдарына жауап берді. Ол алыста жүріп сағынғанын, тағдырдан шеттетілгенін және шақырту алғанына қатты қуанғанын айтты. Кейін Елікке қызметке кіріп, адалдығы мен білімі арқылы ел басқаруын түзеді. Ол кісілік, әділдік, ұят, білім және ақылдың маңызын түсіндіріп, ақырында уәзір атанды. Ақылдың адамды әділ, сабырлы әрі іскер ететінін баяндағанда, Елік оның қызметін мадақтап, махаббат, білім және сөзді тыңдау туралы сұрады.

Одан соң Өгдүлміш Елікке кемел бектің ақылды, білімді, әділ, сақ, батыл, жомарт, мейірімді әрі кішіпейіл болуы керектігін түсіндірді.

Екі нәрсе елдің бағын ашады, Заң мен сақтық — ел тұғыры қашанғы... Сақ болса бек — берік елдің іргесі, Жауы жасып, тынар үнсіз күндесі. Қай бек елде заңды тура ұстаса, Елдің де онда күні жарқын, қысқасы!

Уәзірдің ақылды, білімді, адал, арлы, есепке жүйрік, мінезі көркем болуы керектігі айтылды: жақсы уәзір елді гүлдендірсе, сұмы елді бұзады. Одан соң қолбасшының ержүрек, ақылды, жомарт, сақ әрі саясатқа жетік болуы керегі, әскерді жабдықтау, барлау, шайқас тәртібі мен сарбазды ынталандыру жолдары баяндалды.

Ұлығ Хажыбтың адал, білімді, әділ, сабырлы, діндар әрі халық мұңын тыңдайтын адам болуы керегі түсіндіріліп, парақорлық пен өсекке тыйым салынды. Қақпа басының адал, іскер, жомарт, әділ әрі сақ болуы, сарай тәртібін, қабылдауды, қонақ күтуді және бекті қорғауды ұйымдастыру мәселелері айтылды.

Елшінің білімді, сабырлы, адал, шешен, өнерлі және ашкөздік пен ішімдіктен аулақ болуы керегі, шежіреші-хатшының құпия сақтауы мен білімділігі, қазынашының есепке жүйрік, сақ, іскер, саудадан хабардар әрі мұқтажға жәрдемшіл болуы, ас басшысының адал, таза, білімді, сақ әрі білікті болуы, ыдысшы мен аспаздың таза, адал, білімді, еңбекқор әрі сенімді болуы жайлы кеңестер ретімен берілді.

Бекке қызметшіні әділ бағалап, халықты тоқ, әскерді қуатты ұстау қажеттігі айтылды. Елік кеңесті қабылдап, елді түзеп, білікті Одғұрмышты шақыртуға шешім қабылдады. Күнтуды Елік Одғұрмышқа хат жазып, оны елге оралуға, білімін халық игілігіне жұмсауға және құлшылықты қоғамдық ізгілікпен ұштастыруға шақырды. Хатты Өгдүлміш жеткізуге аттанды.

Одғұрмышты елге шақыру және дүниенің өткіншілігі жайлы пікірталас

Өгдүлміш атын ерттеп, Одғұрмышқа арнайы барып, көптен кейін онымен қауышты.

Екеуі ағайын амандығын сұрасып, сағыныштарын тарқатты. Өгдүлміш Одғұрмыштың оңашалықтағы өмірін сынап, отбасы құрып, елге пайда келтіруге шақырды. Хан хатын алдырған соң, оны сарайға бірге баруға үгіттеді.

Одғұрмыш Өгдүлмішке дүниенің өткінші әрі алдамшы екенін, байлық пен ләззаттың адамды иманнан алыстататынын түсіндіріп, ажалды есте ұстап, нәпсіні тежеп, ғибадатқа берілуге шақырды.

Мал жиғанмен өлесің — жан кетеді, Белгілі ғой, онда екі бөз жетеді! Бай-кедейді теңер өлім бір демде, Бірдей болар қара жерге кіргенде! Екі күндік дүниені малданып, Несін тірлік кешіп жүрсің алданып?

Өгдүлміш Одғұрмышты дүниелік міндет пен ақыреттік қамды қатар ойлауға шақырды. Одғұрмыш қызметке оралудан бас тартып, оңашалығын сақтады, бірақ Елікке хат арқылы жауап беруге келісіп, Аллаға сенімін, дүниеден безгенін және қызметтен бас тарту себептерін түсіндірді. Елік оның сөздеріне таңданып, қайтадан хат жазып шақыруды тапсырды. Екінші хатта Елік жасырын тақуалықтан гөрі халыққа пайда келтіруді ұсынды, ал Одғұрмыш Еліктің талабына таңырқады. Ақыры Өгдүлміштің дүние-мүлікті ізгілікке жұмсаудың, құлшылықты толық орындаудың және ханға қызметті үйренудің мәнін түсіндірген сөздерін тыңдап, Одғұрмыш келісім берді.

Сарай қызметкерлері мен әртүрлі тап өкілдерімен қарым-қатынас әдебі

Өгдүлміш Одғұрмышқа бектерге қызмет істеудің заңдары мен тәртіп-тәсілдерін, әдепті, адал, сақ әрі білімді болу қажеттігін, сарай тәртібін, құпия сақтау міндетін және әр лауазымның жауапкершілігін баяндады. Ол сарайдағы ұлықтармен, теңдермен және кішілермен қатынас жолын түсіндіріп, шынайы досты бағалап, өсекші, пайдакүнем, күндес адамдардан және орынсыз жаулықтан сақтануға шақырды.

Қара халықпен жылы сөйлесіп, қажетіне қарай көмектесуді, бірақ өз мінезін сақтап, артық сөзден тыйылуды кеңес етті. Пайғамбар әулетін ерекше құрметтеу, оларға сыйлық беріп, жақсылық жасау және сөзін сұрақсыз тыңдау керектігі насихатталды. Ғалымдар мен даналарды құрметтеуге, олардың білімін үйреніп, сөзін орындауға үндеп, ғылым елге жол көрсететін шырақ ретінде бағаланды.

Оташылар адамды дерттен айықтырып, өмірін сақтайтын ең қажетті жандар ретінде таныстырылды, оларды қадірлеп, құқықтары мен ақысын сақтау керек делінді. Бақсы жын-періден болған кеселді жазба арқылы емдесе, оташы дәріге сенеді, екеуімен де дұрыс қатынас жасауға шақырылды. Түс жорушының болжамы адамға үміт беруі мүмкін екені, жаман түстен соң садақа беріп, Аллаға сиыну, ал жақсы түсті ізгілікке жору ұсынылды.

Жұлдыз есебін меңгеру үшін математика мен аспан ілімін білу керегі, істі қолайлы мезгілде бастап, білімдіден үйрену ұсынылды, бірақ жұлдызшы сөзіне соқыр сенім артпау ескертілді. Шайырлардың сөзі адамды биікке көтеріп те, масқаралап та жібере алатыны, сондықтан олармен тату болып, көңілін табу және өткір тілінен сақтану керектігі айтылды.

Диқандардың еңбегі бүкіл тіршілікке қажет болғандықтан, оларды құрметтеп, жылы сөйлесу керектігі, адалдықты, жомарттықты дәріптеп, зинадан аулақ болу қажеттігі айтылды. Саудагерлер алыс елдерден сирек тауар әкеліп, елдер арасын байланыстыратыны, оларды жылы қарсы алып, сый-құрмет көрсету адамның атағын таратып, пайдасын арттыратыны түсіндірілді.

Малшылар адал еңбегімен елге қажет өнім беретін пайдалы жандар ретінде көрсетіліп, олармен жылы қарым-қатынас жасау, бірақ білімсіз адамдардан сақ болу кеңес етілді. Қолөнершілердің қоғамға пайдасы көрсетіліп, олардың еңбегін уақытында өтеуге және құрметтеуге үндеу айтылды: негізгі өсиет — байлықтан бұрын жақсы ат қалдыру.

Кедейлерге ас беріп, мейірім көрсету және көмекті ақы күтпей жасау өсиет етілді. Мұндай жақсылық адамның сауабын арттырып, ел ішіндегі абыройын көтеретіні түсіндірілді.

Жар таңдау, бала тәрбиесі және қонақ күту дәстүрлері

Жар таңдағанда байлық пен сұлулыққа емес, тектілікке, пәктікке, ақылға, тақуалыққа және ізгі мінезге мән беру ұсынылды. Ата-анаға ұлды білім мен өнерге баулып, қызды абыроймен тәрбиелеу, лайықты жар таңдау және отбасы тыныштығын сақтау жөнінде қатаң өсиет берілді.

Өгдүлміш қызметшіні қинамай, әділ әрі мейірімді ұстауды, дүние мен көрші таңдауда сақ болуды, жомарттық пен нәпсіні тыюды үйретті. Одғұрмыш қонақ күту әдебін сұрағанда, Өгдүлміш қонақ таңдау, дастарқан басындағы әдеп, нәпсіні тежеу және денсаулық үшін ыстық-суық тепе-теңдігін сақтау жөнінде кеңес берді. Қонақ шақыру, дастарқан әзірлеу, асты әділ бөлу және қонақты құрметпен шығарып салу жолдары түсіндіріліп, мешкейліктен сақтану да ескертілді.

Одғұрмыштың Елікпен кездесуі және ел басқару заңдары

Одғұрмыш Өгдүлмішке дүние мен мансаптың өткінші екенін, өлімнің бәрін теңестіретінін айтып, Аллаға құлшылық пен ақыретке дайындықты ұсынды. Өгдүлміш оның сөзін қабылдап, Елікке жеткізді. Күнтуды Елік Өгдүлміш арқылы Одғұрмышты тағы да ізгілікпен шақырды. Одғұрмыш бұл жолы келісіп, кешке Елікке зиярат етуге уәде берді.

Одғұрмыш Өгдүлмішке келіп, онымен сәлемдесіп, үйге кірді. Өгдүлміш оны ас пен ішімдік ұсынып құрметтеді. Хабар Елікке жетіп, хан екі ақылдыны шақырды. Елік Одғұрмышпен амандасу, уәдеге беріктік, билеушінің міндеті және ішкі тазалық жайында пікірлесті. Тақуа сопы оған халыққа қызмет етіп, ізгілік жолын ұстануды ұсынды.

Одғұрмыш Елікке дүниенің өткіншілігін, өлімді, әділетті билікті, халыққа қызмет етуді және нәпсіні тежеуді түсіндірді. Елік өз қателігін мойындап, түзелуге ниет етті.

Одғұрмыш Күнтуды Елікті әділдікпен билеуге шақырады

Дүние, Елік, бір тарыжай, қарасаң, Нені ексең, қолға соны аласың! (Дүние, Елік, бір егінжай орасан, Нені ексең, ертең соны орасың!) Жақсылық қыл, ек жақсылық ұрығын, Мәңгі аялап тұрар жақсы қылығың.

Өгдүлміш Елікке әділ билік, әскерді ұстау, халықты қорғау, қызметшілерді таңдау және үш әлеуметтік топтың хақын сақтау жолдарын үйретті. Елік кеңесті орындап, елді түзетті.

Өгдүлміштің тәубеге келуі және Одғұрмыштың дүниеден озуы

Өгдүлміш бос өткен ғұмырына, күнәлары мен адамдарға жасаған зиянына өкініп, тәубеге келді. Ол өлімді ойлап, кеңес алу үшін Одғұрмышқа барып, дұрыс жолды сұрады. Одғұрмыш Өгдүлмішке ел ішінде қалып, әділ заң жүргізіп, халыққа пайда келтіруге кеңес берді. Ол қызметтен кетудің қаупін және байлықтың адам мінезін өзгертуін ескертті.

Өгдүлміш Елікке жақсылыққа жақсылықпен жауап беру, жалаға ермеу, әділ заң ұстану және елге қызмет ету туралы кеңес берді. Хан бұл өсиетті қабылдап, ел көркейді.

Одғұрмыш ауыр науқастанып, Өгдүлмішті шақыртты. Ол өлімінің жақындағанын түсіндегі аяннан білгенін айтты, ал Өгдүлміш ағасын жұбатып, үміттенуге шақырды. Одғұрмыш түс жору туралы сөз қозғап, Өгдүлмішке түсінде тіп-тік, тайғақ елу баспалдақты сатыға көтерілгенін, саты басында атты адам берген суды ішкен соң, көкке ұшып, ізсіз жоғалып кеткенін баяндады.

Өгдүлміш бұл түсті жақсыға жорып, ұшуды мәртебенің өсуі, сатыны абырой мен құт, суды ұзақ ғұмыр, көкке самғауды тілектің орындалуы деп түсіндірді. Бірақ Одғұрмыш өзінше басқаша жорыды: елу басқышты өткен өмірі, таусылған суын қалған ғұмырының біткені деп білді. Ол ажалдың бәрін жеңетінін айтып, Өгдүлмішке ізгі амалға асығуды өсиет етті.

Одғұрмыш Өгдүлмішке адалдық, сабыр, жомарттық, нәпсіні тыю және өлімді ұмытпау туралы соңғы өсиетін айтып, онымен қоштасты. Одғұрмыштың құмары Өгдүлмішке ағасының қайтыс болғанын жеткізіп, сабырға шақырды. Одғұрмыштың шәкірті Өгдүлмішке көңіл айтып, өлімнің Хақ үкімі екенін түсіндірді, ажалды қабылдап, қабірге зиярат етуге және қайғыға берілмеуге шақырды. Қабір басында Өгдүлміш дүниеден өткен бауырын жоқтап, оның өзіне тірек болғанын айтты. Елік Өгдүлмішті жұбатты, ал Өгдүлміш ағасының дүниеқоңыздықтан безгенін еске алып, ел ісіне қайта оралды.

Егер қолың ұзын болса — халыққа Ізгі қылық, ізгі сөзбен жарылқа! Жігітшілік өтер, өшер тірлігің, Дүние — түс, көшерсің тез бір күні. Ізгілік — олжа. Тірлігіңді олжа қыл, Соңыра ол — жер, киерің, болжағын!

Иллюстрациялар ЖИ көмегімен жасалды.